UtshovSarga 42
42.1
ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम् ।
न्यवेदयन् पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः ।। ६.४२.१ ।।।।
Tataste rakshasastatra gatva ravanamandiram
Nyavedayan purim ruddham ramena saha vanaraih
42.2
रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः ।
विधानं द्विगुणं कृत्वा प्रासादं सो ऽध्यरोहत ।। ६.४२.२ ।।।।
Ruddham tu nagarim shrutva jatakrodho nishacharah
Vidhanam dvigunam kritva prasadam so dhyarohata
42.3
स ददर्शावृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम् ।
असङ्ख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः ।। ६.४२.३ ।।।।
Sa dadarshavritam lankam sashailavanakananam
Asankhyeyairhariganaih sarvato yuddhakankshibhih
42.4
स दृष्ट्वा वानरैः सर्वां वसुधां कवलीकृताम् ।
कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरो ऽभवत् ।। ६.४२.४ ।।।।
Sa drishtva vanaraih sarvam vasudham kavalikritam
Katham kshapayitavyah syuriti chintaparo bhavat
42.5
स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः ।
राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः ।। ६.४२.५ ।।।।
Sa chintayitva suchiram dhairyamalambya ravanah
Raghavam hariyuthanshcha dadarshayatalochanah
42.6
राघवः सह सैन्येन मुदितो नाम पुप्लुवे ।
लङ्कां ददर्श गुप्तां वै सर्वतो राक्षसैर्वृताम् ।। ६.४२.६ ।।।।
Raghavah saha sainyena mudito nama pupluve
Lankam dadarsha guptam vai sarvato rakshasairvritam
42.7
दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम् ।
जगाम सहसा सीतां दूयमानेन चेतसा ।। ६.४२.७ ।।।।
Drishtva dasharathirlankam chitradhvajapatakinim
Jagama sahasa sitam duyamanena chetasa
42.8
अत्र सा मृगशावाक्षी मत्कृते जनकात्मजा ।
पीड्यते शोकसन्तप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी ।। ६.४२.८ ।।।।
Atra sa mrigashavakshi matkrite janakatmaja
Pidyate shokasantapta krisha sthandilashayini
42.9
पीड्यमानां स धर्मात्मा वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
क्षिप्रमाज्ञापयामास वानरान् द्विषतां वधे ।। ६.४२.९ ।।।।
Pidyamanam sa dharmatma vaidehimanuchintayan
Kshipramagyapayamasa vanaran dvishatam vadhe
42.10
एवमुक्ते तु वचने रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
सङ्घर्षमाणाः प्लवगाः सिंहनादैरनादयन् ।। ६.४२.१० ।।।।
Evamukte tu vachane ramenaklishtakarmana
Sangharshamanah plavagah sinhanadairanadayan
42.11
शिखरैर्विकिरामैनां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा ।
इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरियूथपाः ।। ६.४२.११ ।।।।
Shikharairvikiramainam lankam mushtibhireva va
Iti sma dadhire sarve manansi hariyuthapah
42.12
उद्यम्य गिरिशृङ्गाणि शिखराणि महान्ति च ।
तरूंश्चोत्पाट्य विविधांस्तिष्ठन्ति हरियूथपाः ।। ६.४२.१२ ।।।।
Udyamya girishringani shikharani mahanti cha
Tarunshchotpatya vividhanstishthanti hariyuthapah
42.13
प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः ।
राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा ।। ६.४२.१३ ।।।।
Prekshato rakshasendrasya tanyanikani bhagashah
Raghavapriyakamartham lankamaruruhustada
42.14
ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः ।
लङ्कामेवाभ्यवर्तन्त सालतालशिलायुधाः ।। ६.४२.१४ ।।।।
Te tamravaktra hemabha ramarthe tyaktajivitah
Lankamevabhyavartanta salatalashilayudhah
42.15
ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवङ्गमाः ।
प्राकाराग्राण्यरण्यानि ममन्थुस्तोरणानि च ।। ६.४२.१५ ।।।।
Te drumaih parvatagraishcha mushtibhishcha plavangamah
Prakaragranyaranyani mamanthustoranani cha
42.16
परिखाः पूरयन्ति स्म प्रसन्नसलिलायुताः ।
पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः ।। ६.४२.१६ ।।।।
Parikhah purayanti sma prasannasalilayutah
Pansubhih parvatagraishcha trinaih kashthaishcha vanarah
42.17
ततः सहस्रयूथाश्च कोटीयूथाश्च वानराः ।
कोटीशतयुताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा ।। ६.४२.१७ ।।।।
Tatah sahasrayuthashcha kotiyuthashcha vanarah
Kotishatayutashchanye lankamaruruhustada
42.18
काञ्चनानि प्रमृद्नन्तस्तोरणानि प्लवङ्गमाः ।
कैलासशिखराभाणि गोपुराणि प्रमथ्य च ।। ६.४२.१८ ।।।।
Kanchanani pramridnantastoranani plavangamah
Kailasashikharabhani gopurani pramathya cha
42.19
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
लङ्कां तामभिधावन्ति महावारणसन्निभाः ।। ६.४२.१९ ।।।।
Aplavantah plavantashcha garjantashcha plavangamah
Lankam tamabhidhavanti mahavaranasannibhah
42.20
जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ।। ६.४२.२० ।।।।
Jayatyatibalo ramo lakshmanashcha mahabalah
Raja jayati sugrivo raghavenabhipalitah
42.21
इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः ।। ६.४२.२१ ।।।।
Ityevam ghoshayantashcha garjantashcha plavangamah
Abhyadhavanta lankayah prakaram kamarupinah
42.22
वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च वनगोचरः ।
निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः ।एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् ।। ६.४२.२२ ।।।।
Virabahuh subahushcha nalashcha vanagocharah
Nipidyopanivishtaste prakaram hariyuthapah, etasminnantare chakruh skandhavaraniveshanam
42.23
पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः ।। ६.४२.२३ ।।।।
Purvadvaram tu kumudah kotibhirdashabhirvritah
Avritya balavanstasthau haribhirjitakashibhih
42.24
साहाय्यार्थं तु तस्यैव निविष्टः प्रघसो हरिः ।
पनसश्च महाबाहुर्वानरैर्बहुभिर्वृतः ।। ६.४२.२४ ।।।।
Sahayyartham tu tasyaiva nivishtah praghaso harih
Panasashcha mahabahurvanarairbahubhirvritah
42.25
दक्षिणं द्वारमागम्य वीरः शतवलिः कपिः ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः ।। ६.४२.२५ ।।।।
Dakshinam dvaramagamya virah shatavalih kapih
Avritya balavanstasthau vinshatya kotibhirvritah
42.26
सुषेणः पश्चिमद्वारं गतस्तारापिता हरिः ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ षष्टिकोटिभिरावृतः ।। ६.४२.२६ ।।।।
Sushenah pashchimadvaram gatastarapita harih
Avritya balavanstasthau shashtikotibhiravritah
42.27
उत्तरं द्वारमासाद्य रामः सौमित्रिणा सह ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः ।। ६.४२.२७ ।।।।
Uttaram dvaramasadya ramah saumitrina saha
Avritya balavanstasthau sugrivashcha harishvarah
42.28
गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शनः ।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ।। ६.४२.२८ ।।।।
Golangulo mahakayo gavaksho bhimadarshanah
Vritah kotya mahaviryastasthau ramasya parshvatah
42.29
ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः ।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थो रामस्य पार्श्वतः ।। ६.४२.२९ ।।।।
Rikshanam bhimaveganam dhumrah shatrunibarhanah
Vritah kotya mahaviryastastho ramasya parshvatah
42.30
सन्नद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः ।
वृतो यत्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ तत्र महाबलः ।। ६.४२.३० ।।।।
Sannaddhastu mahaviryo gadapanirvibhishanah
Vrito yattaistu sachivaistasthau tatra mahabalah
42.31
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
समन्तात् परिधावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम् ।। ६.४२.३१ ।।।।
Gajo gavaksho gavayah sharabho gandhamadanah
Samantat paridhavanto rarakshurharivahinim
42.32
ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः ।
निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत्तदा ।। ६.४२.३२ ।।।।
Tatah kopaparitatma ravano rakshaseshvarah
Niryanam sarvasainyanam drutamagyapayattada
42.33
एतच्छुत्वा ततो वाक्यं रावणस्य मुखोद्गतम् ।
सहसा भीमनिर्घोषमुद्घुष्टं रजनीचरैः ।। ६.४२.३३ ।।।।
Etachchhutva tato vakyam ravanasya mukhodgatam
Sahasa bhimanirghoshamudghushtam rajanicharaih
42.34
ततः प्रचोदिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डरपुष्कराः ।
हेमकोणाहता भीमा राक्षसानां समन्ततः ।। ६.४२.३४ ।।।।
Tatah prachodita bheryashchandrapandarapushkarah
Hemakonahata bhima rakshasanam samantatah
42.35
विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खाः शतसहस्रशः ।
राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः ।। ६.४२.३५ ।।।।
Vinedushcha mahaghoshah shankhah shatasahasrashah
Rakshasanam sughoranam mukhamarutapuritah
42.36
ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्का रजनीचराः ।
विद्युन्मण्डलसन्नद्धाः सबलाका इवाम्बुदाः ।। ६.४२.३६ ।।।।
Te babhuh shubhanilangah sashanka rajanicharah
Vidyunmandalasannaddhah sabalaka ivambudah
42.37
निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः ।
समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः ।। ६.४२.३७ ।।।।
Nishpatanti tatah sainya hrishta ravanachoditah
Samaye puryamanasya vega iva mahodadheh
42.38
ततो वानरसैन्येन मुक्तो नादः समन्ततः ।
मलयः पूरितो येन स सानुप्रस्थकन्दरः ।। ६.४२.३८ ।।।।
Tato vanarasainyena mukto nadah samantatah
Malayah purito yena sa sanuprasthakandarah
42.39
शङ्खदुन्दुभिसङ्घुष्टः सिंहनादस्तरस्विनाम् ।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरं चैव नादयन् ।। ६.४२.३९ ।।।।
Shankhadundubhisanghushtah sinhanadastarasvinam
Prithivim chantariksham cha sagaram chaiva nadayan
42.40
गजानां बृंहितैः सार्धं हयानां हेषितैरपि ।
रथानां नेमिघोषैश्च रक्षसां वदनस्वनः ।। ६.४२.४० ।।।।
Gajanam brinhitaih sardham hayanam heshitairapi
Rathanam nemighoshaishcha rakshasam vadanasvanah
42.41
एतस्मिन्नन्तरे घोरः सङ्ग्रामः समवर्तत ।
रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा ।। ६.४२.४१ ।।।।
Etasminnantare ghorah sangramah samavartata
Rakshasam vanaranam cha yatha devasure pura
42.42
ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः ।
निजघ्नुर्वानरान् घोराः कथयन्तः स्वविक्रमान् ।। ६.४२.४२ ।।।।
Te gadabhih pradiptabhih shaktishulaparashvadhaih
Nijaghnurvanaran ghorah kathayantah svavikraman
42.43
राजा जयति सुग्रीव इति शब्दो महानभूत् ।
। ६.४२.४३ ।।।।
Raja jayati sugriva iti shabdo mahanabhut
42.44
राजन् जय जयेत्युक्त्वा स्वस्वनामकथान्ततः ।
तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः ।निजघ्नुस्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिताः ।। ६.४२.४४ ।।।।
Rajan jaya jayetyuktva svasvanamakathantatah
Tatha vrikshairmahakayah parvatagraishcha vanarah, nijaghnustani rakshansi nakhairdantaishcha vegitah
42.45
राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीगतान् ।
भिन्दिपालैश्च खड्गैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन् ।। ६.४२.४५ ।।।।
Rakshasastvapare bhimah prakarastha mahigatan
Bhindipalaishcha khadgaishcha shulaishchaiva vyadarayan
42.46
वानराश्चापि सङ्क्रुद्धाः प्राकारस्थान् महीगताः ।
राक्षसान् पातयामासुः समाप्लुत्य प्लवङ्गमाः ।। ६.४२.४६ ।।।।
Vanarashchapi sankruddhah prakarasthan mahigatah
Rakshasan patayamasuh samaplutya plavangamah
42.47
स सम्प्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः ।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ।। ६.४२.४७ ।।
Sa sampraharastumulo mansashonitakardamah
Rakshasam vanaranam cha sambabhuvadbhutopamah