UtshovSarga 43
43.1
युद्ध्यातां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् ।
रक्षसां सम्बभूवाथ बलकोपः सुदारुणः ।। ६.४३.१ ।।।।
Yuddhyatam tu tatastesham vanaranam mahatmanam
Rakshasam sambabhuvatha balakopah sudarunah
43.2
ते हयैः काञ्चनापीडैर्ध्वजैश्चाग्निशिखोपमैः ।
रथैश्चादित्यसङ्काशैः कवचैश्च मनोरमैः ।। ६.४३.२ ।।।।
Te hayaih kanchanapidairdhvajaishchagnishikhopamaih
Rathaishchadityasankashaih kavachaishcha manoramaih
43.3
निर्ययू राक्षसव्याघ्रा नादयन्तो दिशो दश ।
राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः ।। ६.४३.३ ।।।।
Niryayu rakshasavyaghra nadayanto disho dasha
Rakshasa bhimakarmano ravanasya jayaishinah
43.4
वानराणामपि चमूर्बृहती जयमिच्छताम् ।
अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां कामरूपिणाम् ।। ६.४३.४ ।।।।
Vanaranamapi chamurbrihati jayamichchhatam
Abhyadhavata tam senam rakshasam kamarupinam
43.5
एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम् ।
रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत ।। ६.४३.५ ।।।।
Etasminnantare teshamanyonyamabhidhavatam
Rakshasam vanaranam cha dvandvayuddhamavartata
43.6
अङ्गदेनेन्द्रजित् सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः ।
अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथा ऽन्तकः ।। ६.४३.६ ।।।।
Angadenendrajit sardham valiputrena rakshasah
Ayudhyata mahatejastryambakena yatha ntakah
43.7
प्रजङ्घेन च सम्पातिर्नित्यं दुर्मर्षणो रणे ।
जम्बुमालिनमारब्धो हनुमानपि वानरः ।। ६.४३.७ ।।।।
Prajanghena cha sampatirnityam durmarshano rane
Jambumalinamarabdho hanumanapi vanarah
43.8
सङ्गतः सुमहाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः ।
समरे तीक्ष्णवेगेन मित्रघ्नेन विभीषणः ।। ६.४३.८ ।।।।
Sangatah sumahakrodho rakshaso ravananujah
Samare tikshnavegena mitraghnena vibhishanah
43.9
तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः ।
निकुम्भेन महातेजा नीलो ऽपि समयुद्ध्यत ।। ६.४३.९ ।।।।
Tapanena gajah sardham rakshasena mahabalah
Nikumbhena mahateja nilo pi samayuddhyata
43.10
वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन समागतः ।
सङ्गतः समरे श्रीमान् विरूपाक्षेण लक्ष्मणः ।। ६.४३.१० ।।।।
Vanarendrastu sugrivah praghasena samagatah
Sangatah samare shriman virupakshena lakshmanah
43.11
आग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह सङ्गताः ।। ६.४३.११ ।।।।
Agniketushcha durdharsho rashmiketushcha rakshasah
Suptaghno yagyakopashcha ramena saha sangatah
43.12
वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन द्विविदानशनिप्रभः ।
राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ ।। ६.४३.१२ ।।।।
Vajramushtistu maindena dvividanashaniprabhah
Rakshasabhyam sughorabhyam kapimukhyau samagatau
43.13
वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः ।
समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुद्ध्यत ।। ६.४३.१३ ।।।।
Virah pratapano ghoro rakshaso ranadurdharah
Samare tikshnavegena nalena samayuddhyata
43.14
धर्मस्य पुत्रो बलवान् सुषेण इति विश्रुतः ।
स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः ।। ६.४३.१४ ।।।।
Dharmasya putro balavan sushena iti vishrutah
Sa vidyunmalina sardhamayudhyata mahakapih
43.15
वानराश्चापरे भीमा राक्षसैरपरैः सह ।
द्वन्द्वं समीयुर्बहुधा युद्धाय बहुभिः सह ।। ६.४३.१५ ।।।।
Vanarashchapare bhima rakshasairaparaih saha
Dvandvam samiyurbahudha yuddhaya bahubhih saha
43.16
तत्रासीत् सुमहद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम् ।। ६.४३.१६ ।।।।
Tatrasit sumahadyuddham tumulam romaharshanam
Rakshasam vanaranam cha viranam jayamichchhatam
43.17
हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभृताः केशशाद्वलाः ।
शरीरसङ्घाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः ।। ६.४३.१७ ।।।।
Harirakshasadehebhyah prabhritah keshashadvalah
Sharirasanghatavahah prasasruh shonitapagah
43.18
आजघानेन्द्रजित् क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः ।
अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम् ।। ६.४३.१८ ।।।।
Ajaghanendrajit kruddho vajreneva shatakratuh
Angadam gadaya viram shatrusainyavidaranam
43.19
तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम् ।
जघान समरे श्रीमानङ्गदो वेगवान् कपिः ।। ६.४३.१९ ।।।।
Tasya kanchanachitrangam ratham sashvam sasarathim
Jaghana samare shrimanangado vegavan kapih
43.20
सम्पातिस्तु त्रिभिर्बाणैः प्रजङ्घेन समाहतः ।
निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि ।। ६.४३.२० ।।।।
Sampatistu tribhirbanaih prajanghena samahatah
Nijaghanashvakarnena prajangham ranamurdhani
43.21
जम्बुमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः ।
बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे ।। ६.४३.२१ ।।।।
Jambumali rathasthastu rathashaktya mahabalah
Bibheda samare kruddho hanumantam stanantare
43.22
तस्य तं रथमास्थाय हनूमान् मारुतत्मजः ।
प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा ।। ६.४३.२२ ।।।।
Tasya tam rathamasthaya hanuman marutatmajah
Pramamatha talenashu saha tenaiva rakshasa
43.23
नदन् प्रतपनो घोरो नलं सो ऽप्यन्वधावत ।
। ६.४३.२३ ।।।।
Nadan pratapano ghoro nalam so pyanvadhavata
43.24
नलः प्रतपनस्याशु पातयामास चक्षुषी ।
भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ।। ६.४३.२४ ।।।।
Nalah pratapanasyashu patayamasa chakshushi
Bhinnagatrah sharaistikshnaih kshiprahastena rakshasa
43.25
ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः ।
सुग्रीवः सप्तपर्णेन निर्बिभेद जघान च ।। ६.४३.२५ ।।।।
Grasantamiva sainyani praghasam vanaradhipah
Sugrivah saptaparnena nirbibheda jaghana cha
43.26
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः ।। ६.४३.२६ ।।।।
Agniketushcha durdharsho rashmiketushcha rakshasah
Suptaghno yagyakopashcha ramam nirbibhiduh sharaih
43.27
तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि निशितैः शरै ।
क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः ।। ६.४३.२७ ।।।।
Tesham chaturnam ramastu shiransi nishitaih sharai
Kruddhashchaturbhishchichchheda ghorairagnishikhopamaih
43.28
वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे ।
पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले ।। ६.४३.२८ ।।।।
Vajramushtistu maindena mushtina nihato rane
Papata sarathah sashvah puratta iva bhutale
43.29
निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम् ।
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान् ।। ६.४३.२९ ।।।।
Nikumbhastu rane nilam nilanjanachayaprabham
Nirbibheda sharaistikshnaih karairmeghamivanshuman
43.30
पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः ।
बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च ।। ६.४३.३० ।।।।
Punah sharashatenatha kshiprahasto nishacharah
Bibheda samare nilam nikumbhah prajahasa cha
43.31
तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे ।
शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः ।। ६.४३.३१ ।।।।
Tasyaiva rathachakrena nilo vishnurivahave
Shirashchichchheda samare nikumbhasya cha saratheh
43.32
वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदो ऽप्यशनिप्रभम् ।
जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम् ।। ६.४३.३२ ।।।।
Vajrashanisamasparsho dvivido pyashaniprabham
Jaghana girishringena mishatam sarvarakshasam
43.33
द्विविदं वानरेन्द्रं तु नगयोधिनमाहवे ।
शरैरशनि सङ्काशैः स विव्याधाशनिप्रभः ।। ६.४३.३३ ।।।।
Dvividam vanarendram tu nagayodhinamahave
Sharairashani sankashaih sa vivyadhashaniprabhah
43.34
स शरैरतिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधमूर्च्छितः ।
सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम् ।। ६.४३.३४ ।।।।
Sa sharairatividdhango dvividah krodhamurchchhitah
Salena saratham sashvam nijaghanashaniprabham
43.35
विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः ।
सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः ।। ६.४३.३५ ।।।।
Vidyunmali rathasthastu sharaih kanchanabhushanaih
Sushenam tadayamasa nanada cha muhurmuhuh
43.36
तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः ।
गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत् ।। ६.४३.३६ ।।।।
Tam rathasthamatho drishtva susheno vanarottamah
Girishringena mahata rathamashu nyapatayat
43.37
लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः ।
अपक्रम्य रथात्तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः ।। ६.४३.३७ ।।।।
Laghavena tu sanyukto vidyunmali nishacharah
Apakramya rathatturnam gadapanih kshitau sthitah
43.38
ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुङ्गवः ।
शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत् ।। ६.४३.३८ ।।।।
Tatah krodhasamavishtah susheno haripungavah
Shilam sumahatim grihya nishacharamabhidravat
43.39
तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः ।
वक्षस्यभिजघानाशु सुषेणं हरिसत्तमम् ।। ६.४३.३९ ।।।।
Tamapatantam gadaya vidyunmali nishacharah
Vakshasyabhijaghanashu sushenam harisattamam
43.40
गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्य प्लवगोत्तमः ।
तां शिलां पातयामास तस्योरसि महामृधे ।। ६.४३.४० ।।।।
Gadapraharam tam ghoramachintya plavagottamah
Tam shilam patayamasa tasyorasi mahamridhe
43.41
शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः ।
निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह ।। ६.४३.४१ ।।।।
Shilapraharabhihato vidyunmali nishacharah
Nishpishtahridayo bhumau gatasurnipapata ha
43.42
एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः ।
द्वन्द्वे विमृदितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः ।। ६.४३.४२ ।।।।
Evam tairvanaraih shuraih shuraste rajanicharah
Dvandve vimriditastatra daitya iva divaukasaih
43.43
निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः ।
चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसङ्कुलम् ।। ६.४३.४३ ।।।।
Nihataih kunjarairmattaistatha vanararakshasaih
Chakrakshayugadandaishcha bhagnairdharanisanshritaih, babhuvayodhanam ghoram gomayuganasankulam
43.44
कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम् ।
विमर्दे तुमुले तस्मिन् देवासुररणोपमे ।। ६.४३.४४ ।।।।
Kabandhani samutpeturdikshu vanararakshasam
Vimarde tumule tasmin devasuraranopame
43.45
विदार्यमाणा हरिपुङ्गवैस्तदा निशाचराः शोणितदिग्धगात्राः ।
पुनः सुयुद्धं तरसा समास्थिता दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ।। ६.४३.४५ ।।
Vidaryamana haripungavaistada nishacharah shonitadigdhagatrah
Punah suyuddham tarasa samasthita divakarasyastamayabhikankshinah