UtshovSarga 58
58.1
इति उक्तः करुणम् वाक्यम् वानरैः त्यक्त जीवितैः ।
स बाष्पो वानरान् गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ॥४-५८-१॥
Iti uktah karunam vakyam vanaraih tyakta jivitaih
Sa bashpo vanaran gridhrah pratyuvacha mahasvanah
58.2
यवीयान् मम स भ्राता जटायुः नाम वानराः ।
यम् आख्यात हतम् युद्धे रावणेन बलीयसा ॥४-५८-२॥
Yaviyan mama sa bhrata jatayuh nama vanarah
Yam akhyata hatam yuddhe ravanena baliyasa
58.3
वृद्ध भावात् अपक्षत्वात् शृण्वन् तत् अपि मर्षये ।
न हि मे शक्तिः अद्य अस्ति भ्रातुः वैर विमोक्षणे ॥४-५८-३॥
Vriddha bhavat apakshatvat shrinvan tat api marshaye
Na hi me shaktih adya asti bhratuh vaira vimokshane
58.4
पुरा वृत्र वधे वृत्ते स च अहम् च जय एषिणौ ।
आदित्यम् उपयातौ स्वो ज्वलंतम् रश्मि मालिनम् ॥४-५८-४॥
Pura vritra vadhe vritte sa cha aham cha jaya eshinau
Adityam upayatau svo jvalantam rashmi malinam
58.5
आवृत्य आकाश मार्गेण जवेन स्वर् गतौ भृशम् ।
मध्यम् प्राप्ते च सूर्ये च जटायुः अवसीदति ॥४-५८-५॥
Avritya akasha margena javena svar gatau bhrisham
Madhyam prapte cha surye cha jatayuh avasidati
58.6
तम् अहम् भ्रातरम् दृष्ट्वा सूर्य रश्मिभिः अर्दितम् ।
पक्षाभ्यम् छादयामास स्नेहात् परम विह्वलम् ॥४-५८-६॥
Tam aham bhrataram drishtva surya rashmibhih arditam
Pakshabhyam chhadayamasa snehat parama vihvalam
58.7
निर्दग्ध पत्रः पतितो विन्ध्ये अहम् वानरर्षभाः ।
अहम् अस्मिन् वसन् भ्रातुः प्रवृत्तिम् न उपलक्षये ॥४-५८-७॥
Nirdagdha patrah patito vindhye aham vanararshabhah
Aham asmin vasan bhratuh pravrittim na upalakshaye
58.8
जटायुषः तु एवम् उक्तो भ्रात्रा सम्पातिना तदा ।
युव राजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाच अंगदः तदा ॥४-५८-८॥
Jatayushah tu evam ukto bhratra sampatina tada
Yuva rajo mahapragyah pratyuvacha angadah tada
58.9
जटायुषो यदि भ्राता श्रुतम् ते गदितम् मया ।
आख्याहि यदि जानासि निलयम् तस्य रक्षसः ॥४-५८-९॥
Jatayusho yadi bhrata shrutam te gaditam maya
Akhyahi yadi janasi nilayam tasya rakshasah
58.10
अदीर्घ दर्शिनम् तम् वा रावणम् राक्षसाधिपम् ।
अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥४-५८-१०॥
Adirgha darshinam tam va ravanam rakshasadhipam
Antike yadi va dure yadi janasi shansa nah
58.11
ततो अब्रवीत् महातेजा भ्राता ज्येष्ठो जटायुषः ।
आत्म अनुरूपम् वचनम् वानरान् संप्रहर्षयन् ॥४-५८-११॥
Tato abravit mahateja bhrata jyeshtho jatayushah
Atma anurupam vachanam vanaran sampraharshayan
58.12
निर्दग्ध पक्षो गृध्रो अहम् गत वीर्यः प्लवम् गमाः ।
वाङ् मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यम् उत्तमम् ॥४-५८-१२॥
Nirdagdha paksho gridhro aham gata viryah plavam gamah
Vang matrena tu ramasya karishye sahyam uttamam
58.13
जानामि वारुणान् लोकान् विष्णोः त्रैविक्रमान् अपि ।
देव असुर विमर्दाम् च हि अमृतस्य च मंथनम् ॥४-५८-१३॥
Janami varunan lokan vishnoh traivikraman api
Deva asura vimardam cha hi amritasya cha manthanam
58.14
रामस्य यत् इदम् कार्यम् कर्तव्यम् प्रथमम् मया ।
जरया च हतम् तेजः प्राणाः च शिथिला मम ॥४-५८-१४॥
Ramasya yat idam karyam kartavyam prathamam maya
Jaraya cha hatam tejah pranah cha shithila mama
58.15
तरुणी रूप संपन्ना सर्व आभरण भूषिता ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना ॥४-५८-१५॥
Taruni rupa sampanna sarva abharana bhushita
Hriyamana maya drishta ravanena duratmana
58.16
क्रोशन्ती राम राम इति लक्ष्मण इति च भामिनी ।
भूषणानि अपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती ॥४-५८-१६॥
Kroshanti rama rama iti lakshmana iti cha bhamini
Bhushanani apavidhyanti gatrani cha vidhunvati
58.17
सूर्य प्रभा इव शैल अग्रे तस्याः कौशेयम् उत्तमम् ।
असिते राक्षसे भाति यथा वा तडित् अंबुदे ॥४-५८-१७॥
Surya prabha iva shaila agre tasyah kausheyam uttamam
Asite rakshase bhati yatha va tadit ambude
58.18
ताम् तु सीताम् अहम् मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् ।
श्रूयताम् मे कथयतो निलयम् तस्य रक्षसः ॥४-५८-१८॥
Tam tu sitam aham manye ramasya parikirtanat
Shruyatam me kathayato nilayam tasya rakshasah
58.19
पुत्रो विश्रवसः साक्षात् भ्राता वैश्रवणस्य च ।
अध्यास्ते नगरीम् लंकाम् रावणो नाम राक्षसः ॥४-५८-१९॥
Putro vishravasah sakshat bhrata vaishravanasya cha
Adhyaste nagarim lankam ravano nama rakshasah
58.20
इतो द्वीपे समुद्रस्य संपूर्णे शत योजने ।
तस्मिन् लंका पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥४-५८-२०॥
Ito dvipe samudrasya sampurne shata yojane
Tasmin lanka puri ramya nirmita vishvakarmana
58.21
जांबूनदमयैः द्वारैः चित्रैः कांचन वेदिकैः ।
प्रासादैः हेम वर्णैः च महद्भिः सुसमाकृता ॥४-५८-२१॥
Jambunadamayaih dvaraih chitraih kanchana vedikaih
Prasadaih hema varnaih cha mahadbhih susamakrita
58.22
प्राकारेण अर्क वर्णेन महता च समन्विता ।
तस्याम् वसति वैदेही दीना कौशेय वासिनी ॥४-५८-२२॥
Prakarena arka varnena mahata cha samanvita
Tasyam vasati vaidehi dina kausheya vasini
58.23
रावण अन्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता ।
जनकस्य आत्मजाम् राज्ञः तस्याम् द्रक्ष्यथ मैथिलीम् ॥४-५८-२३॥
Ravana antahpure ruddha rakshasibhih surakshita
Janakasya atmajam ragyah tasyam drakshyatha maithilim
58.24
लंकायाम् अथ गुप्तायाम् सागरेण समंततः ।
संप्राप्य सागरस्य अंतम् संपूर्णम् शत योजनम् ॥४-५८-२४॥
Lankayam atha guptayam sagarena samantatah
Samprapya sagarasya antam sampurnam shata yojanam
58.25
आसाद्य दक्षिणम् तीरम् ततो द्रक्ष्यथ रावणम् ।
तत्र एव त्वरिताः क्षिप्रम् विक्रमध्वम् प्लवंगमाः ॥४-५८-२५॥
Asadya dakshinam tiram tato drakshyatha ravanam
Tatra eva tvaritah kshipram vikramadhvam plavangamah
58.26
ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ ।
आद्यः पंथाः कुलिंगानाम् ये च अन्ये धान्य जीविनः ॥४-५८-२६॥
Gyanena khalu pashyami drishtva pratyagamishyatha
Adyah panthah kulinganam ye cha anye dhanya jivinah
58.27
द्वितीयो बलि भोजानाम् ये च वृक्ष फल अशिनः ।
भासाः तृतीयम् गच्छन्ति क्रौन्चाः च कुररैः सह ॥४-५८-२७॥
Dvitiyo bali bhojanam ye cha vriksha phala ashinah
Bhasah tritiyam gachchhanti kraunchah cha kuraraih saha
58.28
श्येनाः चतुर्थम् गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पंचमम् ।
बल वीर्य उपपन्नानाम् रूप यौवन शालिनाम् ॥४-५८-२८॥
Shyenah chaturtham gachchhanti gridhra gachchhanti panchamam
Bala virya upapannanam rupa yauvana shalinam
58.29
षष्ठः तु पन्था हंसानाम् वैनतेय गतिः परा ।
वैनतेयात् च नः जन्म सर्वेषाम् वानरर्षभाः ॥४-५८-२९॥
Shashthah tu pantha hansanam vainateya gatih para
Vainateyat cha nah janma sarvesham vanararshabhah
58.30
गर्हितम् तु कृतम् कर्म येन स्म पिशित अशनाः ।
प्रतिकार्यम् च मे तस्य वैरम् भ्रातृ कृतम् भवेत् ॥४-५८-३०॥
Garhitam tu kritam karma yena sma pishita ashanah
Pratikaryam cha me tasya vairam bhratri kritam bhavet
58.31
इह स्थः अहम् प्रपश्यामि रावणम् जानकीम् तथा ।
अस्माकम् अपि सौपर्णम् दिव्यम् चक्षुर् बलम् तथा ॥४-५८-३१॥
Iha sthah aham prapashyami ravanam janakim tatha
Asmakam api sauparnam divyam chakshur balam tatha
58.32
तस्मात् आहार वीर्येण निसर्गेण च वानराः ।
आयोजन शतात् साग्रात् वयम् पश्याम नित्यशः ॥४-५८-३२॥
Tasmat ahara viryena nisargena cha vanarah
Ayojana shatat sagrat vayam pashyama nityashah
58.33
अस्माकम् विहिता वृत्तिः निसार्गेण च दूरतः ।
विहिता पाद मूले तु वृत्तिः चरण योधिनाम् ॥४-५८-३३॥
Asmakam vihita vrittih nisargena cha duratah
Vihita pada mule tu vrittih charana yodhinam
58.34
उपायो दृश्यताम् कश्चित् लंघने लवण अंभसः ।
अभिगम्य तु वैदेहीम् समृद्ध अर्था गमिष्यथ ॥४-५८-३४॥
Upayo drishyatam kashchit langhane lavana ambhasah
Abhigamya tu vaidehim samriddha artha gamishyatha
58.35
समुद्रम् नेतुम् इच्छामि भवद्भिः वरुण आलयम् ।
प्रदास्यामि उदकम् भ्रातुः स्वर् गतस्य महात्मनः ॥४-५८-३५॥
Samudram netum ichchhami bhavadbhih varuna alayam
Pradasyami udakam bhratuh svar gatasya mahatmanah
58.36
ततो नीत्वा तु तम् देशम् तीरे नद नदी पतेः ।
निर्दग्ध पक्षम् संपातिम् वानराः सुमहौओजसः ॥४-५८-३६॥
Tato nitva tu tam desham tire nada nadi pateh
Nirdagdha paksham sampatim vanarah sumahauojasah
58.37
तम् पुनः प्रत्यानयित्वा वै तम् देशम् पतग ईश्वरम् ।
बभूवुः वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिम् उपलभ्य ते ॥४-५८-३७॥
Tam punah pratyanayitva vai tam desham pataga ishvaram
Babhuvuh vanara hrishtah pravrittim upalabhya te