UtshovSarga 46
46.1
ततः तु तमसा तीरम् रम्यम् आश्रित्य राघवः ।
सीताम् उद्वीक्ष्य सौमित्रिम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-४६-१॥
Tatah tu tamasa tiram ramyam ashritya raghavah
Sitam udvikshya saumitrim idam vachanam abravit
46.2
इयम् अद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रस्थिता वनम् ।
वन वासस्य भद्रम् ते स न उत्कण्ठितुम् अर्हसि ॥२-४६-२॥
Iyam adya nisha purva saumitre prasthita vanam
Vana vasasya bhadram te sa na utkanthitum arhasi
46.3
पश्य शून्यानि अरण्यानि रुदन्ति इव समन्ततः ।
यथा निलयम् आयद्भिर् निलीनानि मृग द्विजैः ॥२-४६-३॥
Pashya shunyani aranyani rudanti iva samantatah
Yatha nilayam ayadbhir nilinani mriga dvijaih
46.4
अद्य अयोध्या तु नगरी राज धानी पितुर् मम ।
सस्त्री पुम्सा गतान् अस्मान् शोचिष्यति न सम्शयः ॥२-४६-४॥
Adya ayodhya tu nagari raja dhani pitur mama
Sastri pumsa gatan asman shochishyati na samshayah
46.5
अनुरक्ता हि मनुजा राजानम् बहुभिर्गुणैः ।
त्वाम् च माम् च नरव्याघ्र शत्रघ्नभरतौ तथा ॥२-४६-५॥
Anurakta hi manuja rajanam bahubhirgunaih
Tvam cha mam cha naravyaghra shatraghnabharatau tatha
46.6
पितरम् चानुशोचामि मातरम् च यशस्विनीम् ।
अपि वानौध भवेताम् तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः ॥२-४६-६॥
Pitaram chanushochami mataram cha yashasvinim
Api vanaudha bhavetam tu rudantau tavabhikshnashah
46.7
भरतः खलु धर्म आत्मा पितरम् मातरम् च मे ।
धर्म अर्थ काम सहितैः वाक्यैः आश्वासयिष्यति ॥२-४६-७॥
Bharatah khalu dharma atma pitaram mataram cha me
Dharma artha kama sahitaih vakyaih ashvasayishyati
46.8
भरतस्य आनृशम्सत्वम् सम्चिन्त्य अहम् पुनः पुनः ।
न अनुशोचामि पितरम् मातरम् च अपि लक्ष्मण ॥२-४६-८॥
Bharatasya anrishamsatvam samchintya aham punah punah
Na anushochami pitaram mataram cha api lakshmana
46.9
त्वया कार्यम् नर व्याघ्र माम् अनुव्रजता कृतम् ।
अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षण अर्थे सहायता ॥२-४६-९॥
Tvaya karyam nara vyaghra mam anuvrajata kritam
Anveshtavya hi vaidehya rakshana arthe sahayata
46.10
अद्भिर् एव तु सौमित्रे वत्स्याम्य् अद्य निशाम् इमाम् ।
एतद्द् हि रोचते मह्यम् वन्ये अपि विविधे सति ॥२-४६-१०॥
Adbhir eva tu saumitre vatsyamy adya nisham imam
Etadd hi rochate mahyam vanye api vividhe sati
46.11
एवम् उक्त्वा तु सौमित्रम् सुमन्त्रम् अपि राघवः ।
अप्रमत्तः त्वम् अश्वेषु भव सौम्य इति उवाच ह ॥२-४६-११॥
Evam uktva tu saumitram sumantram api raghavah
Apramattah tvam ashveshu bhava saumya iti uvacha ha
46.12
सो अश्वान् सुमन्त्रः सम्यम्य सूर्ये अस्तम् समुपागते ।
प्रभूत यवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥२-४६-१२॥
So ashvan sumantrah samyamya surye astam samupagate
Prabhuta yavasan kritva babhuva pratyanantarah
46.13
उपास्यतु शिवाम् सम्ध्याम् दृष्ट्वा रात्रिम् उपस्थिताम् ।
रामस्य शयनम् चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥२-४६-१३॥
Upasyatu shivam samdhyam drishtva ratrim upasthitam
Ramasya shayanam chakre sutah saumitrina saha
46.14
ताम् शय्याम् तमसा तीरे वीक्ष्य वृक्ष दलैः कृताम् ।
रामः सौमित्रिणाम् सार्धम् सभार्यः सम्विवेश ह ॥२-४६-१४॥
Tam shayyam tamasa tire vikshya vriksha dalaih kritam
Ramah saumitrinam sardham sabharyah samvivesha ha
46.15
सभार्यम् सम्प्रसुप्तम् तम् भ्रातरम् वीक्ष्य लक्ष्मणः ।
कथयाम् आस सूताय रामस्य विविधान् गुणान् ॥२-४६-१५॥
Sabharyam samprasuptam tam bhrataram vikshya lakshmanah
Kathayam asa sutaya ramasya vividhan gunan
46.16
जाग्रतः हि एव ताम् रात्रिम् सौमित्रेर् उदितः रविः ।
सूतस्य तमसा तीरे रामस्य ब्रुवतः गुणान् ॥२-४६-१६॥
Jagratah hi eva tam ratrim saumitrer uditah ravih
Sutasya tamasa tire ramasya bruvatah gunan
46.17
गो कुल आकुल तीरायाः तमसायाः विदूरतः ।
अवसत् तत्र ताम् रात्रिम् रामः प्रकृतिभिः सह ॥२-४६-१७॥
Go kula akula tirayah tamasayah viduratah
Avasat tatra tam ratrim ramah prakritibhih saha
46.18
उत्थाय तु महा तेजाः प्रकृतीस् ता निशाम्य च ।
अब्रवीद् भ्रातरम् रामः लक्ष्मणम् पुण्य लक्षणम् ॥२-४६-१८॥
Utthaya tu maha tejah prakritis ta nishamya cha
Abravid bhrataram ramah lakshmanam punya lakshanam
46.19
अस्मद् व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्व् अपि ।
वृक्ष मूलेषु सम्सुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥२-४६-१९॥
Asmad vyapekshan saumitre nirapekshan griheshv api
Vriksha muleshu samsuptan pashya lakshmana sampratam
46.20
यथा एते नियमम् पौराः कुर्वन्ति अस्मन् निवर्तने ।
अपि प्राणान् असिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम् ॥२-४६-२०॥
Yatha ete niyamam paurah kurvanti asman nivartane
Api pranan asishyanti na tu tyakshyanti nishchayam
46.21
यावद् एव तु सम्सुप्ताः तावद् एव वयम् लघु ।
रथम् आरुह्य गच्चामः पन्थानम् अकुतः भयम् ॥२-४६-२१॥
Yavad eva tu samsuptah tavad eva vayam laghu
Ratham aruhya gachchamah panthanam akutah bhayam
46.22
अतः भूयो अपि न इदानीम् इक्ष्वाकु पुर वासिनः ।
स्वपेयुर् अनुरक्ता माम् वृष्क मूलानि सम्श्रिताः ॥२-४६-२२॥
Atah bhuyo api na idanim ikshvaku pura vasinah
Svapeyur anurakta mam vrishka mulani samshritah
46.23
पौरा हि आत्म कृतात् दुह्खात् विप्रमोच्या नृप आत्मजैः ।
न तु खल्व् आत्मना योज्या दुह्खेन पुर वासिनः ॥२-४६-२३॥
Paura hi atma kritat duhkhat vipramochya nripa atmajaih
Na tu khalv atmana yojya duhkhena pura vasinah
46.24
अब्रवील् लक्ष्मणो रामम् साक्षात् धर्मम् इव स्थितम् ।
रोचते मे महा प्राज्ञ क्षिप्रम् आरुह्यताम् इति ॥२-४६-२४॥
Abravil lakshmano ramam sakshat dharmam iva sthitam
Rochate me maha pragya kshipram aruhyatam iti
46.25
अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान् सुमन्त्रम् युज्यताम् रथः ।
गमिष्यामि ततोऽरण्यम् गच्छ श्रीघ्रमितः प्रभो ॥२-४६-२५॥
Atha ramobravichchhriman sumantram yujyatam rathah
Gamishyami tatoranyam gachchha shrighramitah prabho
46.26
सूतः ततः सम्त्वरितः स्यन्दनम् तैः हय उत्तमैः ।
योजयित्वा अथ रामाय प्रान्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥२-४६-२६॥
Sutah tatah samtvaritah syandanam taih haya uttamaih
Yojayitva atha ramaya pranjalih pratyavedayat
46.27
अयम् युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनाम् वर ।
त्वमारोहस्व भद्रम् ते ससीतः सहलक्ष्मणः ॥२-४६-२७॥
Ayam yukto mahabaho rathaste rathinam vara
Tvamarohasva bhadram te sasitah sahalakshmanah
46.28
तम् स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः ।
शीघ्रगामाकुलावर्ताम् तमसामतरन्नदीम् ॥२-४६-२८॥
Tam syandanamadhishthaya raghavah saparichchhadah
Shighragamakulavartam tamasamatarannadim
46.29
स सम्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम् ।
प्रापद्यत महामार्गमभयम् भयदर्शिनाम् ॥२-४६-२९॥
Sa samtirya mahabahuh shriman shivamakantakam
Prapadyata mahamargamabhayam bhayadarshinam
46.30
मोहन अर्थम् तु पौराणाम् सूतम् रामः अब्रवीद् वचः ।
उदन् मुखः प्रयाहि त्वम् रथम् आस्थाय सारथे ॥२-४६-३०॥
Mohana artham tu pauranam sutam ramah abravid vachah
Udan mukhah prayahi tvam ratham asthaya sarathe
46.31
मुहूर्तम् त्वरितम् गत्वा निर्गतय रथम् पुनः ।
यथा न विद्युः पौरा माम् तथा कुरु समाहितः ॥२-४६-३१॥
Muhurtam tvaritam gatva nirgataya ratham punah
Yatha na vidyuh paura mam tatha kuru samahitah
46.32
रामस्य वचनम् श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः ।
प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनम् प्रत्यवेदयत् ॥२-४६-३२॥
Ramasya vachanam shrutva tatha chakre sa sarathih
Pratyagamya cha ramasya syandanam pratyavedayat
46.33
तौ सम्प्रयुक्तम् तु रथम् समासित्थौ ।
तदा ससीतौ रघवम्शवर्धनौ ।प्रचोदयामास ततस्तुरम्गमान् ।स सारथिर्येन पथा तपोवनम् ॥२-४६-३३॥
Tau samprayuktam tu ratham samasitthau
Tada sasitau raghavamshavardhanau, prachodayamasa tatasturamgaman, sa sarathiryena patha tapovanam
46.34
ततः समास्थाय रथम् महारथःससारथिर्धाशरथिर्वनम् ययौ ।
उदङ्मुखम् तम् तु रथम् चकार स ।प्रयाणमाङ्गश्यनिवितदर्शनात् ॥२-४६-३४॥
Tatah samasthaya ratham maharathahsasarathirdhasharathirvanam yayau
Udanmukham tam tu ratham chakara sa, prayanamangashyanivitadarshanat