UtshovSarga 45
45.1
अनुरक्ता महात्मानम् रामम् सत्य परक्रमम् ।
अनुजग्मुः प्रयान्तम् तम् वन वासाय मानवाः ॥२-४५-१॥
Anurakta mahatmanam ramam satya parakramam
Anujagmuh prayantam tam vana vasaya manavah
45.2
निवर्तिते अपि च बलात् सुहृद् वर्गे च राजिनि ।
न एव ते सम्न्यवर्तन्त रामस्य अनुगता रथम् ॥२-४५-२॥
Nivartite api cha balat suhrid varge cha rajini
Na eva te samnyavartanta ramasya anugata ratham
45.3
अयोध्या निलयानाम् हि पुरुषाणाम् महा यशाः ।
बभूव गुण सम्पन्नः पूर्ण चन्द्रैव प्रियः ॥२-४५-३॥
Ayodhya nilayanam hi purushanam maha yashah
Babhuva guna sampannah purna chandraiva priyah
45.4
स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस् तदा ।
कुर्वाणः पितरम् सत्यम् वनम् एव अन्वपद्यत ॥२-४५-४॥
Sa yachyamanah kakutsthah svabhih prakritibhis tada
Kurvanah pitaram satyam vanam eva anvapadyata
45.5
अवेक्षमाणः सस्नेहम् चक्षुषा प्रपिबन्न् इव ।
उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजाइव ॥२-४५-५॥
Avekshamanah sasneham chakshusha prapibann iva
Uvacha ramah snehena tah prajah svah prajaiva
45.6
या प्रीतिर् बहुमानः च मय्य् अयोध्या निवासिनाम् ।
मत् प्रिय अर्थम् विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥२-४५-६॥
Ya pritir bahumanah cha mayy ayodhya nivasinam
Mat priya artham visheshena bharate sa niveshyatam
45.7
स हि कल्याण चारित्रः कैकेय्या आनन्द वर्धनः ।
करिष्यति यथावद् वः प्रियाणि च हितानि च ॥२-४५-७॥
Sa hi kalyana charitrah kaikeyya ananda vardhanah
Karishyati yathavad vah priyani cha hitani cha
45.8
ज्ञान वृद्धो वयो बालो मृदुर् वीर्य गुण अन्वितः ।
अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भय अपहः ॥२-४५-८॥
Gyana vriddho vayo balo mridur virya guna anvitah
Anurupah sa vo bharta bhavishyati bhaya apahah
45.9
स हि राज गुणैः युक्तः युव राजः समीक्षितः ।
अपि च अपि मया शिष्टैः कार्यम् वो भर्तृ शासनम् ॥२-४५-९॥
Sa hi raja gunaih yuktah yuva rajah samikshitah
Api cha api maya shishtaih karyam vo bhartri shasanam
45.10
न च तप्येद् यथा च असौ वन वासम् गते मयि ।
महा राजः तथा कार्यो मम प्रिय चिकीर्षया ॥२-४५-१०॥
Na cha tapyed yatha cha asau vana vasam gate mayi
Maha rajah tatha karyo mama priya chikirshaya
45.11
यथा यथा दाशरथिर् धर्मम् एव आस्थितः अभवत् ।
तथा तथा प्रकृतयो रामम् पतिम् अकामयन् ॥२-४५-११॥
Yatha yatha dasharathir dharmam eva asthitah abhavat
Tatha tatha prakritayo ramam patim akamayan
45.12
बाष्पेण पिहितम् दीनम् रामः सौमित्रिणा सह ।
चकर्ष इव गुणैः बद्ध्वा जनम् पुनर् इव आसनम् ॥२-४५-१२॥
Bashpena pihitam dinam ramah saumitrina saha
Chakarsha iva gunaih baddhva janam punar iva asanam
45.13
ते द्विजाः त्रिविधम् वृद्धा ज्ञानेन वयसा ओजसा ।
वयः प्रकम्प शिरसो दूरात् ऊचुर् इदम् वचः ॥२-४५-१३॥
Te dvijah trividham vriddha gyanena vayasa ojasa
Vayah prakampa shiraso durat uchur idam vachah
45.14
वहन्तः जवना रामम् भो भो जात्याः तुरम् गमाः ।
निवर्तध्वम् न गन्तव्यम् हिता भवत भर्तरि ॥२-४५-१४॥
Vahantah javana ramam bho bho jatyah turam gamah
Nivartadhvam na gantavyam hita bhavata bhartari
45.15
कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषण तुरम्गमाः ।
यूयम् तस्मान्निवर्तध्वम् याचनाम् प्रतिवेदिताः ॥२-४५-१५॥
Karnavanti hi bhutani visheshana turamgamah
Yuyam tasmannivartadhvam yachanam prativeditah
45.16
धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढप्रतह् ।
उपवाह्यः तु वो भर्ता न अपवाह्यः पुरात् वनम् ॥२-४५-१६॥
Dharmatah sa vishuddhatma virah shubhadridhapratah
Upavahyah tu vo bharta na apavahyah purat vanam
45.17
एवम् आर्त प्रलापाम्स् तान् वृद्धान् प्रलपतः द्विजान् ।
अवेक्ष्य सहसा रामः रथात् अवततार ह ॥२-४५-१७॥
Evam arta pralapams tan vriddhan pralapatah dvijan
Avekshya sahasa ramah rathat avatatara ha
45.18
पद्भ्याम् एव जगाम अथ ससीतः सह लक्ष्मणः ।
सम्निकृष्ट पद न्यासो रामः वन परायणः ॥२-४५-१८॥
Padbhyam eva jagama atha sasitah saha lakshmanah
Samnikrishta pada nyaso ramah vana parayanah
45.19
द्विजातीम्स् तु पदातीम्स् तान् रामः चारित्र वत्सलः ।
न शशाक घृणा चक्षुः परिमोक्तुम् रथेन सः ॥२-४५-१९॥
Dvijatims tu padatims tan ramah charitra vatsalah
Na shashaka ghrina chakshuh parimoktum rathena sah
45.20
गच्चन्तम् एव तम् दृष्ट्वा रामम् सम्भ्रान्त मानसाः ।
ऊचुः परम सम्तप्ता रामम् वाक्यम् इदम् द्विजाः ॥२-४५-२०॥
Gachchantam eva tam drishtva ramam sambhranta manasah
Uchuh parama samtapta ramam vakyam idam dvijah
45.21
ब्राह्मण्यम् कृत्स्नम् एतत् त्वाम् ब्रह्मण्यम् अनुगच्चति ।
द्विज स्कन्ध अधिरूढाः त्वाम् अग्नयो अपि अनुयान्ति अमी ॥२-४५-२१॥
Brahmanyam kritsnam etat tvam brahmanyam anugachchati
Dvija skandha adhirudhah tvam agnayo api anuyanti ami
45.22
वाजपेय समुत्थानि चत्राणि एतानि पश्य नः ।
पृष्ठतः अनुप्रयातानि हम्सान् इव जल अत्यये ॥२-४५-२२॥
Vajapeya samutthani chatrani etani pashya nah
Prishthatah anuprayatani hamsan iva jala atyaye
45.23
अनवाप्त आतपत्रस्य रश्मि सम्तापितस्य ते ।
एभिः चायाम् करिष्यामः स्वैः चत्रैः वाजपेयिकैः ॥२-४५-२३॥
Anavapta atapatrasya rashmi samtapitasya te
Ebhih chayam karishyamah svaih chatraih vajapeyikaih
45.24
या हि नः सततम् बुद्धिर् वेद मन्त्र अनुसारिणी ।
त्वत् कृते सा कृता वत्स वन वास अनुसारिणी ॥२-४५-२४॥
Ya hi nah satatam buddhir veda mantra anusarini
Tvat krite sa krita vatsa vana vasa anusarini
45.25
हृदयेष्व् अवतिष्ठन्ते वेदा ये नः परम् धनम् ।
वत्स्यन्ति अपि गृहेष्व् एव दाराः चारित्र रक्षिताः ॥२-४५-२५॥
Hridayeshv avatishthante veda ye nah param dhanam
Vatsyanti api griheshv eva darah charitra rakshitah
45.26
न पुनर् निश्चयः कार्यः त्वद् गतौ सुकृता मतिः ।
त्वयि धर्म व्यपेक्षे तु किम् स्यात् धर्मम् अवेक्षितुम् ॥२-४५-२६॥
Na punar nishchayah karyah tvad gatau sukrita matih
Tvayi dharma vyapekshe tu kim syat dharmam avekshitum
45.27
याचितः नो निवर्तस्व हम्स शुक्ल शिरः रुहैः ।
शिरोभिर् निभृत आचार मही पतन पाम्शुलैः ॥२-४५-२७॥
Yachitah no nivartasva hamsa shukla shirah ruhaih
Shirobhir nibhrita achara mahi patana pamshulaih
45.28
बहूनाम् वितता यज्ञा द्विजानाम् यैह आगताः ।
तेषाम् समाप्तिर् आयत्ता तव वत्स निवर्तने ॥२-४५-२८॥
Bahunam vitata yagya dvijanam yaiha agatah
Tesham samaptir ayatta tava vatsa nivartane
45.29
भक्तिमन्ति हि भूतानि जम्गम अजम्गमानि च ।
याचमानेषु तेषु त्वम् भक्तिम् भक्तेषु दर्शय ॥२-४५-२९॥
Bhaktimanti hi bhutani jamgama ajamgamani cha
Yachamaneshu teshu tvam bhaktim bhakteshu darshaya
45.30
अनुगम्तुम् अशक्ताः त्वाम् मूलैः उद्धिऋत वेगिभिः ।
उन्नता वायु वेगेन विक्रोशन्ति इव पादपाः ॥२-४५-३०॥
Anugamtum ashaktah tvam mulaih uddhirita vegibhih
Unnata vayu vegena vikroshanti iva padapah
45.31
निश्चेष्ट आहार सम्चारा वृक्ष एक स्थान विष्ठिताः ।
पक्षिणो अपि प्रयाचन्ते सर्व भूत अनुकम्पिनम् ॥२-४५-३१॥
Nishcheshta ahara samchara vriksha eka sthana vishthitah
Pakshino api prayachante sarva bhuta anukampinam
45.32
एवम् विक्रोशताम् तेषाम् द्विजातीनाम् निवर्तने ।
ददृशे तमसा तत्र वारयन्ति इव राघवम् ॥२-४५-३२॥
Evam vikroshatam tesham dvijatinam nivartane
Dadrishe tamasa tatra varayanti iva raghavam
45.33
ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्य ।
श्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य श्रीघ्राम् ।पीतोदकाम्स्तोयपरिप्लुताङ्गा ।नचारयद्वै तमसाविदूरे ॥२-४५-३३॥
Tatah sumantropi rathadvimuchya
Shrantanhayansamparivartya shrighram, pitodakamstoyapariplutanga, nacharayadvai tamasavidure