UtshovSarga 34
34.1
ततःकमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् ।
उवाच रामस्तम् सूतं पितुराख्याहि मामिति ॥२-३४-१॥
Tatahkamalapatrakshah shyamo nirupamo mahan
Uvacha ramastam sutam piturakhyahi mamiti
34.2
स राम प्रेषितः क्षिप्रम् सम्ताप कलुष इन्द्रियः ।
प्रविश्य नृपतिम् सूतः निह्श्वसन्तम् ददर्श ह ॥२-३४-२॥
Sa rama preshitah kshipram samtapa kalusha indriyah
Pravishya nripatim sutah nihshvasantam dadarsha ha
34.3
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।
तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ॥२-३४-३॥
Uparaktamivadityam bhasmachchhannamivanalam
Tatakamiva nistoyamapashyajjagatipatim
34.4
आलोक्य तु महा प्राज्ञः परम आकुल चेतसम् ।
रामम् एव अनुशोचन्तम् सूतः प्रान्जलिर् आसदत् ॥२-३४-४॥
Alokya tu maha pragyah parama akula chetasam
Ramam eva anushochantam sutah pranjalir asadat
34.5
तम् वर्धयित्वा राजानम् सूतः पूर्वम् जयाशिषा।
भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत् ॥२-३४-५॥
Tam vardhayitva rajanam sutah purvam jayashisha
Bhayaviklabaya vacha mandaya shlakshnamabravit
34.6
अयम् स पुरुष व्याघ्र द्वारि तिष्ठति ते सुतः ।
ब्राह्मणेभ्यो धनम् दत्त्वा सर्वम् चैव उपजीविनाम् ॥२-३४-६॥
Ayam sa purusha vyaghra dvari tishthati te sutah
Brahmanebhyo dhanam dattva sarvam chaiva upajivinam
34.7
स त्वा पश्यतु भद्रम् ते रामः सत्य पराक्रमः ।
सर्वान् सुहृदाअपृच्च्य त्वाम् इदानीम् दिदृक्षते ॥२-३४-७॥
Sa tva pashyatu bhadram te ramah satya parakramah
Sarvan suhridaaprichchya tvam idanim didrikshate
34.8
गमिष्यति महा अरण्यम् तम् पश्य जगती पते ।
वृतम् राज गुणैः सर्वैः आदित्यम् इव रश्मिभिः ॥२-३४-८॥
Gamishyati maha aranyam tam pashya jagati pate
Vritam raja gunaih sarvaih adityam iva rashmibhih
34.9
स सत्य वादी धर्म आत्मा गाम्भीर्यात् सागर उपमः ।
आकाशैव निष्पन्को नर इन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥२-३४-९॥
Sa satya vadi dharma atma gambhiryat sagara upamah
Akashaiva nishpanko nara indrah pratyuvacha tam
34.10
सुमन्त्र आनय मे दारान् ये केचित् इह मामकाः ।
दारैः परिवृतः सर्वैः द्रष्टुम् इच्चामि राघवम् ॥२-३४-१०॥
Sumantra anaya me daran ye kechit iha mamakah
Daraih parivritah sarvaih drashtum ichchami raghavam
34.11
सो अन्तः पुरम् अतीत्य एव स्त्रियः ता वाक्यम् अब्रवीत् ।
आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यताम् तत्र माचिरम् ॥२-३४-११॥
So antah puram atitya eva striyah ta vakyam abravit
Aryo hvayati vo raja gamyatam tatra machiram
34.12
एवम् उक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृप आज्ञया ।
प्रचक्रमुस् तत् भवनम् भर्तुर् आज्ञाय शासनम् ॥२-३४-१२॥
Evam uktah striyah sarvah sumantrena nripa agyaya
Prachakramus tat bhavanam bhartur agyaya shasanam
34.13
अर्ध सप्त शताः ताः तु प्रमदाः ताम्र लोचनाः ।
कौसल्याम् परिवार्य अथ शनैः जग्मुर् धृत व्रताः ॥२-३४-१३॥
Ardha sapta shatah tah tu pramadah tamra lochanah
Kausalyam parivarya atha shanaih jagmur dhrita vratah
34.14
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य मही पतिः ।
उवाच राजा तम् सूतम् सुमन्त्र आनय मे सुतम् ॥२-३४-१४॥
Agateshu cha dareshu samavekshya mahi patih
Uvacha raja tam sutam sumantra anaya me sutam
34.15
स सूतः रामम् आदाय लक्ष्मणम् मैथिलीम् तदा ।
जगाम अभिमुखः तूर्णम् सकाशम् जगती पतेः ॥२-३४-१५॥
Sa sutah ramam adaya lakshmanam maithilim tada
Jagama abhimukhah turnam sakasham jagati pateh
34.16
स राजा पुत्रम् आयान्तम् दृष्ट्वा दूरात् कृत अन्जलिम् ।
उत्पपात आसनात् तूर्णम् आर्तः स्त्री जन सम्वृतः ॥२-३४-१६॥
Sa raja putram ayantam drishtva durat krita anjalim
Utpapata asanat turnam artah stri jana samvritah
34.17
सो अभिदुद्राव वेगेन रामम् दृष्ट्वा विशाम् पतिः ।
तम् असम्प्राप्य दुह्ख आर्तः पपात भुवि मूर्चितः ॥२-३४-१७॥
So abhidudrava vegena ramam drishtva visham patih
Tam asamprapya duhkha artah papata bhuvi murchitah
34.18
तम् रामः अभ्यपातत् क्षिप्रम् लक्ष्मणः च महा रथः ।
विसम्ज्ञम् इव दुह्खेन सशोकम् नृपतिम् तदा ॥२-३४-१८॥
Tam ramah abhyapatat kshipram lakshmanah cha maha rathah
Visamgyam iva duhkhena sashokam nripatim tada
34.19
स्त्री सहस्र निनादः च सम्जज्ञे राज वेश्मनि ।
हाहा राम इति सहसा भूषण ध्वनि मूर्चितः ॥२-३४-१९॥
Stri sahasra ninadah cha samjagye raja veshmani
Haha rama iti sahasa bhushana dhvani murchitah
34.20
तम् परिष्वज्य बाहुभ्याम् ताव् उभौ राम लक्ष्मणौ ।
पर्यन्के सीतया सार्धम् रुदन्तः समवेशयन् ॥२-३४-२०॥
Tam parishvajya bahubhyam tav ubhau rama lakshmanau
Paryanke sitaya sardham rudantah samaveshayan
34.21
अथ रामः मुहूर्तेन लब्ध सम्ज्ञम् मही पतिम् ।
उवाच प्रान्जलिर् भूत्वा शोक अर्णव परिप्लुतम् ॥२-३४-२१॥
Atha ramah muhurtena labdha samgyam mahi patim
Uvacha pranjalir bhutva shoka arnava pariplutam
34.22
आपृच्चे त्वाम् महा राज सर्वेषाम् ईश्वरः असि नः ।
प्रस्थितम् दण्डक अरण्यम् पश्य त्वम् कुशलेन माम् ॥२-३४-२२॥
Aprichche tvam maha raja sarvesham ishvarah asi nah
Prasthitam dandaka aranyam pashya tvam kushalena mam
34.23
लक्ष्मणम् च अनुजानीहि सीता च अन्वेति माम् वनम् ।
कारणैः बहुभिस् तथ्यैः वार्यमाणौ न च इच्चतः ॥२-३४-२३॥
Lakshmanam cha anujanihi sita cha anveti mam vanam
Karanaih bahubhis tathyaih varyamanau na cha ichchatah
34.24
अनुजानीहि सर्वान् नः शोकम् उत्सृज्य मानद ।
लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च प्रजापतिर् इव प्रजाः ॥२-३४-२४॥
Anujanihi sarvan nah shokam utsrijya manada
Lakshmanam mam cha sitam cha prajapatir iva prajah
34.25
प्रतीक्षमाणम् अव्यग्रम् अनुज्ञाम् जगती पतेः ।
उवाच रर्जा सम्प्रेक्ष्य वन वासाय राघवम् ॥२-३४-२५॥
Pratikshamanam avyagram anugyam jagati pateh
Uvacha rarja samprekshya vana vasaya raghavam
34.26
अहम् राघव कैकेय्या वर दानेन मोहितः ।
अयोध्यायाः त्वम् एव अद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥२-३४-२६॥
Aham raghava kaikeyya vara danena mohitah
Ayodhyayah tvam eva adya bhava raja nigrihya mam
34.27
एवम् उक्तः नृपतिना रामः धर्मभृताम् वरः ।
प्रत्युवाच अन्जलिम् कृत्वा पितरम् वाक्य कोविदः ॥२-३४-२७॥
Evam uktah nripatina ramah dharmabhritam varah
Pratyuvacha anjalim kritva pitaram vakya kovidah
34.28
भवान् वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः ।
अहम् तु अरण्ये वत्स्यामि न मे कार्यम् त्वया अनृतम् ॥२-३४-२८॥
Bhavan varsha sahasraya prithivya nripate patih
Aham tu aranye vatsyami na me karyam tvaya anritam
34.29
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते ।
पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिपः ॥२-३४-२९॥
Nava pancha cha varshani vanavase vihritya te
Punah padau grahishyami pratigyante naradhipah
34.30
रुदन्नाह प्रियम् पुत्रं सत्यपाशेन संयतः ।
कैकेय्या चोद्यमान्स्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥२-३४-३०॥
Rudannaha priyam putram satyapashena sanyatah
Kaikeyya chodyamanstu mitho raja tamabravit
34.31
श्रेयसे वृद्धये तात पुनर् आगमनाय च ।
गच्चस्व अरिष्टम् अव्यग्रः पन्थानम् अकुतः भयम् ॥२-३४-३१॥
Shreyase vriddhaye tata punar agamanaya cha
Gachchasva arishtam avyagrah panthanam akutah bhayam
34.32
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनसस्तव ।
विनिवर्त यितुं बुद्धि शक्यते रघुनन्दन ॥२-३४-३२॥
Na hi satyatmanastata dharmabhimanasastava
Vinivarta yitum buddhi shakyate raghunandana
34.33
अद्य तु इदानीम् रजनीम् पुत्र मा गच्च सर्वथा ।
मातरम् माम् च सम्पश्यन् वस इमाम् अद्य शर्वरीम् ॥२-३४-३३॥
Adya tu idanim rajanim putra ma gachcha sarvatha
Mataram mam cha sampashyan vasa imam adya sharvarim
34.34
मातरं माम् च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् ।
तर्पितः सर्वकामैस्त्वम् स्वः काले साधयिष्यसि ॥२-३४-३४॥
Mataram mam cha sampashyan vasemamadya sharvarim
Tarpitah sarvakamaistvam svah kale sadhayishyasi
34.35
दुष्करम् क्रियते पुत्र सर्वथा राघव तया ।
मत्प्रियार्थम् प्रियाम्स्त्यक्त्वा यद्यासि विजनम् वनम् ॥२-३४-३५॥
Dushkaram kriyate putra sarvatha raghava taya
Matpriyartham priyamstyaktva yadyasi vijanam vanam
34.36
न चैतन्मे प्रियम् पुत्र शपे सत्येन राघव ।
छन्नया छलितस्त्वस्नु स्त्रुया छन्नाग्निकल्पया ॥२-३४-३६॥
Na chaitanme priyam putra shape satyena raghava
Chhannaya chhalitastvasnu struya chhannagnikalpaya
34.37
पञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वम् निस्तर्तुमिच्छसि ।
अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः ॥२-३४-३७॥
Panchana ya tu labdha me tam tvam nistartumichchhasi
Anaya vrittasadinya kaikeyyabhiprachoditah
34.38
न चैतदाश्चर्यतमम् यत्तज्ज्येष्ठस्सुतो मम ।
अपानृतकथम् पुत्र पितरम् कर्तुमिच्छ्सि ॥२-३४-३८॥
Na chaitadashcharyatamam yattajjyeshthassuto mama
Apanritakatham putra pitaram kartumichchhsi
34.39
अथ रामः तथा श्रुत्वा पितुर् आर्तस्य भाषितम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनम् अब्रवीत् ॥२-३४-३९॥
Atha ramah tatha shrutva pitur artasya bhashitam
Lakshmanena saha bhratra dino vachanam abravit
34.40
प्राप्स्यामि यान् अद्य गुणान् को मे श्वस्तान् प्रदास्यति ।
अपक्रमणम् एव अतः सर्व कामैः अहम् वृणे ॥२-३४-४०॥
Prapsyami yan adya gunan ko me shvastan pradasyati
Apakramanam eva atah sarva kamaih aham vrine
34.41
इयम् सराष्ट्रा सजना धन धान्य समाकुला ।
मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥२-३४-४१॥
Iyam sarashtra sajana dhana dhanya samakula
Maya visrishta vasudha bharataya pradiyatam
34.42
वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति ।
यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया ॥२-३४-४२॥
Vanavasakrita buddhirna cha medya chalishyati
Yastushtena varo dattah kaikeyyai varada tvaya
34.43
दीयताम् निखिलेनैव सत्यस्त्वम् भव पार्थिव ।
अहम् निदेशम् भवतो यथोक्तमनुपालयन् ॥२-३४-४३॥
Diyatam nikhilenaiva satyastvam bhava parthiva
Aham nidesham bhavato yathoktamanupalayan
34.44
चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैः सह ।
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम् ॥२-३४-४४॥
Chaturdasha sama vatsye vane vanacharaih saha
Ma vimarsho vasumati bharataya pradiyatam
34.45
न हि मे काम्क्षितम् राज्यम् सुखमात्मनि वा प्रियम् ।
यथा निदेशम् कर्तुम् वै तवैव रघुनन्धन ॥२-३४-४५॥
Na hi me kamkshitam rajyam sukhamatmani va priyam
Yatha nidesham kartum vai tavaiva raghunandhana
34.46
अपगच्चतु ते दुह्खम् मा भूर् बाष्प परिप्लुतः ।
न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरिताम् पतिः ॥२-३४-४६॥
Apagachchatu te duhkham ma bhur bashpa pariplutah
Na hi kshubhyati durdharshah samudrah saritam patih
34.47
न एव अहम् राज्यम् इच्चामि न सुखम् न च मैथिलीम् ।
त्वाम् अहम् सत्यम् इच्चामि न अनृतम् पुरुष ऋषभ ॥२-३४-४७॥
Na eva aham rajyam ichchami na sukham na cha maithilim
Tvam aham satyam ichchami na anritam purusha rishabha
34.48
त्वामहम् सत्यमिच्छामि नानृतम् पुरुषर्षभ ।
प्रत्यक्षम् तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे ॥२-३४-४८॥
Tvamaham satyamichchhami nanritam purusharshabha
Pratyaksham tava satyena sukritena cha te shape
34.49
न च शख्यम् मया तात स्थातुम् क्षणमपि प्रभो ।
स शोकम् ध्रारयस्वेमम् न हि मेऽस्ति विपर्ययः ॥२-३४-४९॥
Na cha shakhyam maya tata sthatum kshanamapi prabho
Sa shokam dhrarayasvemam na hi mesti viparyayah
34.50
अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनम् गच्छेति राघव ।
मया चोक्तं प्रजामीति तत्सत्यमनुपालये ॥२-३४-५०॥
Arthito hyasmi kaikeyya vanam gachchheti raghava
Maya choktam prajamiti tatsatyamanupalaye
34.51
मा चोत्कण्थां कृथा देव वने रम्स्यामहे वयम् ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते ॥२-३४-५१॥
Ma chotkantham kritha deva vane ramsyamahe vayam
Prashantaharinakirne nanashakuninadite
34.52
पिता हि दैवतम् तात देवतानामपि स्मृतम् ।
तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः ॥२-३४-५२॥
Pita hi daivatam tata devatanamapi smritam
Tasmaddaivatamityeva karishyami piturvachah
34.53
चतुर्धशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम ।
पुनर्द्रक्ष्यसि माम् प्राप्तम् सन्तापोऽयम् विमुच्यताम् ॥२-३४-५३॥
Chaturdhashasu varsheshu gateshu narasattama
Punardrakshyasi mam praptam santapoyam vimuchyatam
34.54
येन सम्स्तम्भनीयोऽयम् सर्वो बाष्पगLओ जनः ।
स त्वम् पुरुषशार्दूल किमर्थम् विक्रियाम् गतः ॥२-३४-५४॥
Yena samstambhaniyoyam sarvo bashpagaLo janah
Sa tvam purushashardula kimartham vikriyam gatah
34.55
पुरम् च राष्ट्रम् च मही च केवला ।
मया निसृष्टा भरताय दीयताम् ।अहम् निदेशम् भवतः अनुपालयन् ।वनम् गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥२-३४-५५॥
Puram cha rashtram cha mahi cha kevala
Maya nisrishta bharataya diyatam, aham nidesham bhavatah anupalayan, vanam gamishyami chiraya sevitum
34.56
मया निसृष्टाम् भरतः महीम् इमाम् ।
सशैल खण्डाम् सपुराम् सकाननाम् ।शिवाम् सुसीमाम् अनुशास्तु केवलम् ।त्वया यद् उक्तम् नृपते यथा अस्तु तत् ॥२-३४-५६॥
Maya nisrishtam bharatah mahim imam
Sashaila khandam sapuram sakananam, shivam susimam anushastu kevalam, tvaya yad uktam nripate yatha astu tat
34.57
न मे तथा पार्थिव धीयते मनो ।
महत्सु कामेषु न च आत्मनः प्रिये ।यथा निदेशे तव शिष्ट सम्मते ।व्यपैतु दुह्खम् तव मत् कृते अनघ ॥२-३४-५७॥
Na me tatha parthiva dhiyate mano
Mahatsu kameshu na cha atmanah priye, yatha nideshe tava shishta sammate, vyapaitu duhkham tava mat krite anagha
34.58
तत् अद्य न एव अनघ राज्यम् अव्ययम् ।
न सर्व कामान् न सुखम् न मैथिलीम् ।न जीवितम् त्वाम् अनृतेन योजयन् ।वृणीय सत्यम् व्रतम् अस्तु ते तथा ॥२-३४-५८॥
Tat adya na eva anagha rajyam avyayam
Na sarva kaman na sukham na maithilim, na jivitam tvam anritena yojayan, vriniya satyam vratam astu te tatha
34.59
फलानि मूलानि च भक्षयन् वने ।
गिरीमः च पश्यन् सरितः सराम्सि च ।वनम् प्रविश्य एव विचित्र पादपम् ।सुखी भविष्यामि तव अस्तु निर्वृतिः ॥२-३४-५९॥
Phalani mulani cha bhakshayan vane
Girimah cha pashyan saritah saramsi cha, vanam pravishya eva vichitra padapam, sukhi bhavishyami tava astu nirvritih
34.60
एवम् स राजा व्यसनाभिपन्नः ।
शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः ।आलिङ्ग्य पुत्रम् सुविनष्टसम्ज्ञो ।मोहम् गतो नैव चिचेश्ट किम्चित् ॥२-३४-६०॥
Evam sa raja vyasanabhipannah
Shokena duhkhena cha tamyamanah, alingya putram suvinashtasamgyo, moham gato naiva chicheshta kimchit
34.61
देव्यस्ततः सम्रुरुदुः समेता ।
स्ताम् वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् ।रुदन् सुमन्त्रोऽपि जगाम मूर्छाम् ।हा हा कृतम् तत्र बभूव सर्वम् ॥२-३४-६१॥
Devyastatah samruruduh sameta
Stam varjayitva naradevapatnim, rudan sumantropi jagama murchham, ha ha kritam tatra babhuva sarvam