UtshovSarga 20
20.1
तस्मिम्स्तु पुरुष्व्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।
आर्तशच्दो महान् जज्ञे स्त्रीणाम न्तःपुरे तदा ॥२-२०-१॥
Tasmimstu purushvyaghre nishkramati kritanjalau
Artashachdo mahan jagye strinama ntahpure tada
20.2
क्R^त्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तः पुरस्य च ।
गतिर्यः शरणम् चासीत् स रोओमोऽद्य प्रवत्स्यति ॥२-२०-२॥
KR^tyeshvachoditah pitra sarvasyantah purasya cha
Gatiryah sharanam chasit sa roomodya pravatsyati
20.3
कौसल्यायाम् यथा युक्तो जनन्याम् वर्तते सदा ।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥२-२०-३॥
Kausalyayam yatha yukto jananyam vartate sada
Tathaiva vartatesmasu janmaprabhriti raghavah
20.4
न क्रुध्यत्यभिशस्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।
कृद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥२-२०-४॥
Na krudhyatyabhishastopi krodhaniyani varjayan
Kriddhan prasadayan sarvan sa itodya pravatsyati
20.5
अभुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकम् चरत्ययम् ।
यो गतिम् सर्वभूतानाम् परित्यजति राघवम् ॥२-२०-५॥
Abhuddhirbata no raja jivalokam charatyayam
Yo gatim sarvabhutanam parityajati raghavam
20.6
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।
पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरम् चापि चुक्रुशुः ॥२-२०-६॥
Iti sarva mahishyasta vivatsa iva dhenavah
Patimachukrushushchaiva sasvaram chapi chukrushuh
20.7
स हि चान्तः पुरे घोरमार्तशब्धम् महीपतिः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने ॥२-२०-७॥
Sa hi chantah pure ghoramartashabdham mahipatih
Putrashokabhisantaptah shrutva vyaliyatasane
20.8
रामः तु भ्Rशम् आयस्तः निह्श्वसन्न् इव कुन्जरः ।
जगाम सहितः भ्रात्रा मातुर् अन्तः पुरम् वशी ॥२-२०-८॥
Ramah tu bhRsham ayastah nihshvasann iva kunjarah
Jagama sahitah bhratra matur antah puram vashi
20.9
सो अपश्यत् पुरुषम् तत्र व्Rद्धम् परम पूजितम् ।
उपविष्टम् ग्Rह द्वारि तिष्ठतः च अपरान् बहून् ॥२-२०-९॥
So apashyat purusham tatra vRddham parama pujitam
Upavishtam gRha dvari tishthatah cha aparan bahun
20.10
द्R^ष्ट्वै तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः ।
जयेन जयताम् श्रेष्ठम् वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥२-२०-१०॥
DR^shtvai tu tada ramam te sarve sahasotthitah
Jayena jayatam shreshtham vardhayanti sma raghavam
20.11
प्रविश्य प्रथमाम् कक्ष्याम् द्वितीयायाम् ददर्श सः ।
ब्राह्मणान् वेद सम्पन्नान् व्Rद्धान् राज्ञा अभिसत्क्Rतान् ॥२-२०-११॥
Pravishya prathamam kakshyam dvitiyayam dadarsha sah
Brahmanan veda sampannan vRddhan ragya abhisatkRtan
20.12
प्रणम्य रामः तान् व्Rद्धाम्स् त्Rतीयायाम् ददर्श सः ।
स्त्रियो व्Rद्धाः च बालाः च द्वार रक्षण तत्पराः ॥२-२०-१२॥
Pranamya ramah tan vRddhams tRtiyayam dadarsha sah
Striyo vRddhah cha balah cha dvara rakshana tatparah
20.13
वर्धयित्वा प्रह्Rष्टाः ताः प्रविश्य च ग्Rहम् स्त्रियः ।
न्यवेदयन्त त्वरिता राम मातुः प्रियम् तदा ॥२-२०-१३॥
Vardhayitva prahRshtah tah pravishya cha gRham striyah
Nyavedayanta tvarita rama matuh priyam tada
20.14
कौसल्या अपि तदा देवी रात्रिम् स्थित्वा समाहिता ।
प्रभाते तु अकरोत् पूजाम् विष्णोह् पुत्र हित एषिणी ॥२-२०-१४॥
Kausalya api tada devi ratrim sthitva samahita
Prabhate tu akarot pujam vishnoh putra hita eshini
20.15
सा क्षौम वसना ह्Rष्टा नित्यम् व्रत परायणा ।
अग्निम् जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् क्Rत मन्गला ॥२-२०-१५॥
Sa kshauma vasana hRshta nityam vrata parayana
Agnim juhoti sma tada mantravat kRta mangala
20.16
प्रविश्य च तदा रामः मातुर् अन्तः पुरम् शुभम् ।
ददर्श मातरम् तत्र हावयन्तीम् हुत अशनम् ॥२-२०-१६॥
Pravishya cha tada ramah matur antah puram shubham
Dadarsha mataram tatra havayantim huta ashanam
20.17
देवकार्यनिमित्तम् च तत्रापश्यत् समुद्यतम्।
दध्यक्षतम् घृतम् चैव मोदकान् हविषस्तदा ॥२-२०-१७॥
Devakaryanimittam cha tatrapashyat samudyatam
Dadhyakshatam ghritam chaiva modakan havishastada
20.18
लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसम् कृसरम् तथा ।
समिधः पूर्णकुम्भाम्श्छ ददर्श रघुनम्दनः ॥२-२०-१८॥
Lajan malyani shuklani payasam krisaram tatha
Samidhah purnakumbhamshchha dadarsha raghunamdanah
20.19
ताम् शुक्लक्षौमसम्वीताम् व्रतयोगेन कर्शिताम् ।
तर्पयन्तीम् ददर्शाद्भिः देवताम् देववर्णिनीम् ॥२-२०-१९॥
Tam shuklakshaumasamvitam vratayogena karshitam
Tarpayantim dadarshadbhih devatam devavarninim
20.20
सा चिरस्य आत्मजम् द्Rष्ट्वा मात्R नन्दनम् आगतम् ।
अभिचक्राम सम्ह्Rष्टा किशोरम् वडवा यथा ॥२-२०-२०॥
Sa chirasya atmajam dRshtva matR nandanam agatam
Abhichakrama samhRshta kishoram vadava yatha
20.21
स मातरमभिक्रान्तामुपसम्गृह्य राघवः ।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाग्रातश्च मूर्धनि ॥२-२०-२१॥
Sa mataramabhikrantamupasamgrihya raghavah
Parishvaktashcha bahubhyamupagratashcha murdhani
20.22
तम् उवाच दुराधर्षम् राघवम् सुतम् आत्मनः ।
कौसल्या पुत्र वात्सल्यात् इदम् प्रिय हितम् वचः ॥२-२०-२२॥
Tam uvacha duradharsham raghavam sutam atmanah
Kausalya putra vatsalyat idam priya hitam vachah
20.23
व्Rद्धानाम् धर्म शीलानाम् राजर्षीणाम् महात्मनाम् ।
प्राप्नुहि आयुः च कीर्तिम् च धर्मम् च उपहितम् कुले ॥२-२०-२३॥
VRddhanam dharma shilanam rajarshinam mahatmanam
Prapnuhi ayuh cha kirtim cha dharmam cha upahitam kule
20.24
सत्य प्रतिज्ञम् पितरम् राजानम् पश्य राघव ।
अद्य एव हि त्वाम् धर्म आत्मा यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति ॥२-२०-२४॥
Satya pratigyam pitaram rajanam pashya raghava
Adya eva hi tvam dharma atma yauvarajye abhishekshyati
20.25
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।
मातरम् राघवः किम्चित् प्रसार्य अन्जलिम् अब्रवीत् ॥२-२०-२५॥
Dattamasanamalabhya bhojanena nimantritah
Mataram raghavah kimchit prasarya anjalim abravit
20.26
स स्वभाव विनीतः च गौरवाच् च तदा आनतः ।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥२-२०-२६॥
Sa svabhava vinitah cha gauravach cha tada anatah
Prasthito dandakaranyamaprashtumupachakrame
20.27
देवि नूनम् न जानीषे महद् भयम् उपस्थितम् ।
इदम् तव च दुह्खाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥२-२०-२७॥
Devi nunam na janishe mahad bhayam upasthitam
Idam tava cha duhkhaya vaidehya lakshmanasya cha
20.28
गमिष्ये दण्डकारण्यम् किमनेनासनेन मे ।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयम् मामुपस्थितः ॥२-२०-२८॥
Gamishye dandakaranyam kimanenasanena me
Vishtarasanayogyo hi kaloyam mamupasthitah
20.29
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
मधु मूल फलैः जीवन् हित्वा मुनिवद् आमिषम् ॥२-२०-२९॥
Chaturdasha hi varshani vatsyami vijane vane
Madhu mula phalaih jivan hitva munivad amisham
20.30
भरताय महा राजो यौवराज्यम् प्रयच्चति ।
माम् पुनर् दण्डक अरण्यम् विवासयति तापसम् ॥२-२०-३०॥
Bharataya maha rajo yauvarajyam prayachchati
Mam punar dandaka aranyam vivasayati tapasam
20.31
स ष्ट्चाअष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च चर्तयन् ॥२-२०-३१॥
Sa shtchaashtau cha varshani vatsyami vijane vane
Asevamano vanyani phalamulaishcha chartayan
20.32
सा निकृत्तैव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥२-२०-३२॥
Sa nikrittaiva salasya yashtih parashuna vane
Papata sahasa devi devateva divashchyuta
20.33
ताम् अदुह्ख उचिताम् द्Rष्ट्वा पतिताम् कदलीम् इव ।
रामः तु उत्थापयाम् आस मातरम् गत चेतसम् ॥२-२०-३३॥
Tam aduhkha uchitam dRshtva patitam kadalim iva
Ramah tu utthapayam asa mataram gata chetasam
20.34
उपाव्Rत्य उत्थिताम् दीनाम् वडवाम् इव वाहिताम् ।
पाम्शु गुण्ठित सर्व अग्नीम् विममर्श च पाणिना ॥२-२०-३४॥
UpavRtya utthitam dinam vadavam iva vahitam
Pamshu gunthita sarva agnim vimamarsha cha panina
20.35
सा राघवम् उपासीनम् असुख आर्ता सुख उचिता ।
उवाच पुरुष व्याघ्रम् उपश्Rण्वति लक्ष्मणे ॥२-२०-३५॥
Sa raghavam upasinam asukha arta sukha uchita
Uvacha purusha vyaghram upashRnvati lakshmane
20.36
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।
न स्म दुह्खम् अतः भूयः पश्येयम् अहम् अप्रजा ॥२-२०-३६॥
Yadi putra na jayetha mama shokaya raghava
Na sma duhkham atah bhuyah pashyeyam aham apraja
20.37
एकएव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः ।
अप्रजा अस्मि इति सम्तापो न हि अन्यः पुत्र विद्यते ॥२-२०-३७॥
Ekaeva hi vandhyayah shoko bhavati manavah
Apraja asmi iti samtapo na hi anyah putra vidyate
20.38
न द्Rष्ट पूर्वम् कल्याणम् सुखम् वा पति पौरुषे ।
अपि पुत्रे विपश्येयम् इति राम आस्थितम् मया ॥२-२०-३८॥
Na dRshta purvam kalyanam sukham va pati paurushe
Api putre vipashyeyam iti rama asthitam maya
20.39
सा बहूनि अमनोज्ञानि वाक्यानि ह्Rदयच्चिदाम् ।
अहम् श्रोष्ये सपत्नीनाम् अवराणाम् वरा सती ॥२-२०-३९॥
Sa bahuni amanogyani vakyani hRdayachchidam
Aham shroshye sapatninam avaranam vara sati
20.40
अतः दुह्खतरम् किम् नु प्रमदानाम् भविष्यति ।
त्वयि सम्निहिते अपि एवम् अहम् आसम् निराक्Rता ॥२-२०-४०॥
Atah duhkhataram kim nu pramadanam bhavishyati
Tvayi samnihite api evam aham asam nirakRta
20.41
त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।
किम् पुनः प्रोषिते तात ध्रुवम् मरणम् एव मे ॥२-२०-४१॥
Tvayi sannihitepyevamahamasam nirakrita
Kim punah proshite tata dhruvam maranam eva me
20.42
अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्य्मतन्त्रिता ।
परिवारेण कैकेय्या समा वाप्यथवाऽवरा ॥२-२०-४२॥
Atyantanigrihitasmi bharturnitymatantrita
Parivarena kaikeyya sama vapyathavavara
20.43
यो हि माम् सेवते कश्चित् अथ वा अपि अनुवर्तते ।
कैकेय्याः पुत्रम् अन्वीक्ष्य स जनो न अभिभाषते ॥२-२०-४३॥
Yo hi mam sevate kashchit atha va api anuvartate
Kaikeyyah putram anvikshya sa jano na abhibhashate
20.44
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत् ।
कैकेय्या वदनम् द्रष्टुम् पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥२-२०-४४॥
Nityakrodhataya tasyah katham nu kharavadi tat
Kaikeyya vadanam drashtum putra shakshyami durgata
20.45
दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव ।
असितानि प्रकान्क्षन्त्या मया दुह्ख परिक्षयम् ॥२-२०-४५॥
Dasha sapta cha varshani tava jatasya raghava
Asitani prakankshantya maya duhkha parikshayam
20.46
तदक्षयम् महाद्दुःखम् नोत्सहे सहितुम् चिरम् ।
विप्रकारम् सपत्नीनामेवम् जीर्णापि राघव ॥२-२०-४६॥
Tadakshayam mahadduhkham notsahe sahitum chiram
Viprakaram sapatninamevam jirnapi raghava
20.47
अपश्यन्ती तव मुखम् परिपूर्णशशिप्रभम् ।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथम् कृपणजीविकाम् ॥२-२०-४७॥
Apashyanti tava mukham paripurnashashiprabham
Kripana vartayishyami katham kripanajivikam
20.48
उपवासैः च योगैः च बहुभिः च परिश्रमैः ।
दुह्खम् सम्वर्धितः मोघम् त्वम् हि दुर्गतया मया ॥२-२०-४८॥
Upavasaih cha yogaih cha bahubhih cha parishramaih
Duhkham samvardhitah mogham tvam hi durgataya maya
20.49
स्थिरम् तु हृदयम् मन्ये मम इदम् यन् न दीर्यते ।
प्रावृषि इव महा नद्याः स्पृष्टम् कूलम् नव अम्भसा ॥२-२०-४९॥
Sthiram tu hridayam manye mama idam yan na diryate
Pravrishi iva maha nadyah sprishtam kulam nava ambhasa
20.50
मम एव नूनम् मरणम् न विद्यते ।
न च अवकाशो अस्ति यम क्षये मम ।यद् अन्तको अद्य एव न माम् जिहीर्षति ।प्रसह्य सिम्हो रुदतीम् म्Rगीम् इव ॥२-२०-५०॥
Mama eva nunam maranam na vidyate
Na cha avakasho asti yama kshaye mama, yad antako adya eva na mam jihirshati, prasahya simho rudatim mRgim iva
20.51
स्थिरम् हि नूनम् हृदयम् मम आयसम् ।
न भिद्यते यद् भुवि न अवदीर्यते ।अनेन दुःखेन च देहम् अर्पितम् ।ध्रुवम् हि अकाले मरणम् न विद्यते ॥२-२०-५१॥
Sthiram hi nunam hridayam mama ayasam
Na bhidyate yad bhuvi na avadiryate, anena duhkhena cha deham arpitam, dhruvam hi akale maranam na vidyate
20.52
इदम् तु दुःखम् यद् अनर्थकानि मे।
व्रतानि दानानि च सम्यमाः च हि ।तपः च तप्तम् यद् अपत्य कारणात् ।सुनिष्फलम् बीजम् इव उप्तम् ऊषरे ॥२-२०-५२॥
Idam tu duhkham yad anarthakani me
Vratani danani cha samyamah cha hi, tapah cha taptam yad apatya karanat, sunishphalam bijam iva uptam ushare
20.53
यदि हि अकाले मरणम् स्वया इच्चया ।
लभेत कश्चित् गुरु दुःख कर्शितः ।गता अहम् अद्य एव परेत सम्सदम् ।विना त्वया धेनुर् इव आत्मजेन वै ॥२-२०-५३॥
Yadi hi akale maranam svaya ichchaya
Labheta kashchit guru duhkha karshitah, gata aham adya eva pareta samsadam, vina tvaya dhenur iva atmajena vai
20.54
अथापि किम् जीवित मद्य मे वृथा ।
त्वया विना च्न्द्रनिभाननप्रभ ।अनुव्रजिष्यामि वनम् त्वयैव गौः ।सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया ॥२-२०-५४॥
Athapi kim jivita madya me vritha
Tvaya vina chndranibhananaprabha, anuvrajishyami vanam tvayaiva gauh, sudurbala vatsamivanukankshaya
20.55
भृशम् असुखम् अमर्षिता तदा ।
बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।व्यसनम् उपनिशाम्य सा महत् ।सुतम् इव बद्धम् अवेक्ष्य किम्नरी ॥२-२०-५५॥
Bhrisham asukham amarshita tada
Bahu vilalapa samikshya raghavam, vyasanam upanishamya sa mahat, sutam iva baddham avekshya kimnari