UtshovSarga 19
19.1
तत् अप्रियम् अमित्रघ्नः वचनम् मरण उपमम् ।
श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीम् च इदम् अब्रवीत् ॥२-१९-१॥
Tat apriyam amitraghnah vachanam marana upamam
Shrutva na vivyathe ramah kaikeyim cha idam abravit
19.2
एवम् अस्तु गमिष्यामि वनम् वस्तुम् अहम् तु अतः ।
जटा चीर धरः राज्ञः प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ॥२-१९-२॥
Evam astu gamishyami vanam vastum aham tu atah
Jata chira dharah ragyah pratigyam anupalayan
19.3
इदम् तु ज्ञातुम् इच्चामि किम् अर्थम् माम् मही पतिः ।
न अभिनन्दति दुर्धर्षो यथा पुरम् अरिम् दमः ॥२-१९-३॥
Idam tu gyatum ichchami kim artham mam mahi patih
Na abhinandati durdharsho yatha puram arim damah
19.4
मन्युर् न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तव अग्रतः ।
यास्यामि भव सुप्रीता वनम् चीर जटा धरः ॥२-१९-४॥
Manyur na cha tvaya karyo devi bruhi tava agratah
Yasyami bhava suprita vanam chira jata dharah
19.5
हितेन गुरुणा पित्रा क्Rतज्ञेन न्Rपेण च ।
नियुज्यमानो विश्रब्धम् किम् न कुर्यात् अहम् प्रियम् ॥२-१९-५॥
Hitena guruna pitra kRtagyena nRpena cha
Niyujyamano vishrabdham kim na kuryat aham priyam
19.6
अलीकम् मानसम् तु एकम् ह्Rदयम् दहति इव मे ।
स्वयम् यन् न आह माम् राजा भरतस्य अभिषेचनम् ॥२-१९-६॥
Alikam manasam tu ekam hRdayam dahati iva me
Svayam yan na aha mam raja bharatasya abhishechanam
19.7
अहम् हि सीताम् राज्यम् च प्राणान् इष्टान् धनानि च ।
ह्Rष्टः भ्रात्रे स्वयम् दद्याम् भरताय अप्रचोदितः ॥२-१९-७॥
Aham hi sitam rajyam cha pranan ishtan dhanani cha
HRshtah bhratre svayam dadyam bharataya aprachoditah
19.8
किम् पुनर् मनुज इन्द्रेण स्वयम् पित्रा प्रचोदितः ।
तव च प्रिय काम अर्थम् प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ॥२-१९-८॥
Kim punar manuja indrena svayam pitra prachoditah
Tava cha priya kama artham pratigyam anupalayan
19.9
तत् आश्वासय हि इमम् त्वम् किम् न्व् इदम् यन् मही पतिः ।
वसुधा आसक्त नयनो मन्दम् अश्रूणि मुन्चति ॥२-१९-९॥
Tat ashvasaya hi imam tvam kim nv idam yan mahi patih
Vasudha asakta nayano mandam ashruni munchati
19.10
गच्चन्तु च एव आनयितुम् दूताः शीघ्र जवैः हयैः ।
भरतम् मातुल कुलात् अद्य एव न्Rप शासनात् ॥२-१९-१०॥
Gachchantu cha eva anayitum dutah shighra javaih hayaih
Bharatam matula kulat adya eva nRpa shasanat
19.11
दण्डक अरण्यम् एषो अहम् इतः गच्चामि सत्वरः ।
अविचार्य पितुर् वाक्यम् समावस्तुम् चतुर् दश ॥२-१९-११॥
Dandaka aranyam esho aham itah gachchami satvarah
Avicharya pitur vakyam samavastum chatur dasha
19.12
सा ह्Rष्टा तस्य तत् वाक्यम् श्रुत्वा रामस्य कैकयी ।
प्रस्थानम् श्रद्दधाना हि त्वरयाम् आस राघवम् ॥२-१९-१२॥
Sa hRshta tasya tat vakyam shrutva ramasya kaikayi
Prasthanam shraddadhana hi tvarayam asa raghavam
19.13
एवम् भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्र जवैः हयैः ।
भरतम् मातुल कुलात् उपावर्तयितुम् नराः ॥२-१९-१३॥
Evam bhavatu yasyanti dutah shighra javaih hayaih
Bharatam matula kulat upavartayitum narah
19.14
तव तु अहम् क्षमम् मन्ये न उत्सुकस्य विलम्बनम् ।
राम तस्मात् इतः शीघ्रम् वनम् त्वम् गन्तुम् अर्हसि ॥२-१९-१४॥
Tava tu aham kshamam manye na utsukasya vilambanam
Rama tasmat itah shighram vanam tvam gantum arhasi
19.15
व्रीडा अन्वितः स्वयम् यच् च न्Rपः त्वाम् न अभिभाषते ।
न एतत् किम्चिन् नर श्रेष्ठ मन्युर् एषो अपनीयताम् ॥२-१९-१५॥
Vrida anvitah svayam yach cha nRpah tvam na abhibhashate
Na etat kimchin nara shreshtha manyur esho apaniyatam
19.16
यावत् त्वम् न वनम् यातः पुरात् अस्मात् अभित्वरन् ।
पिता तावन् न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यते अपि वा ॥२-१९-१६॥
Yavat tvam na vanam yatah purat asmat abhitvaran
Pita tavan na te rama snasyate bhokshyate api va
19.17
धिक् कष्टम् इति निह्श्वस्य राजा शोक परिप्लुतः ।
मूर्चितः न्यपतत् तस्मिन् पर्यन्के हेम भूषिते ॥२-१९-१७॥
Dhik kashtam iti nihshvasya raja shoka pariplutah
Murchitah nyapatat tasmin paryanke hema bhushite
19.18
रामः अपि उत्थाप्य राजानम् कैकेय्या अभिप्रचोदितः ।
कशया इव आहतः वाजी वनम् गन्तुम् क्Rत त्वरः ॥२-१९-१८॥
Ramah api utthapya rajanam kaikeyya abhiprachoditah
Kashaya iva ahatah vaji vanam gantum kRta tvarah
19.19
तत् अप्रियम् अनार्याया वचनम् दारुण उदरम् ।
श्रुत्वा गत व्यथो रामः कैकेयीम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥२-१९-१९॥
Tat apriyam anaryaya vachanam daruna udaram
Shrutva gata vyatho ramah kaikeyim vakyam abravit
19.20
न अहम् अर्थ परः देवि लोकम् आवस्तुम् उत्सहे ।
विद्धि माम् Rषिभिस् तुल्यम् केवलम् धर्मम् आस्थितम् ॥२-१९-२०॥
Na aham artha parah devi lokam avastum utsahe
Viddhi mam Rshibhis tulyam kevalam dharmam asthitam
19.21
यद् अत्रभवतः किम्चित् शक्यम् कर्तुम् प्रियम् मया ।
प्राणान् अपि परित्यज्य सर्वथा क्Rतम् एव तत् ॥२-१९-२१॥
Yad atrabhavatah kimchit shakyam kartum priyam maya
Pranan api parityajya sarvatha kRtam eva tat
19.22
न हि अतः धर्म चरणम् किम्चित् अस्ति महत्तरम् ।
यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचन क्रिया ॥२-१९-२२॥
Na hi atah dharma charanam kimchit asti mahattaram
Yatha pitari shushrusha tasya va vachana kriya
19.23
अनुक्तः अपि अत्रभवता भवत्या वचनात् अहम् ।
वने वत्स्यामि विजने वर्षाणि इह चतुर् दश ॥२-१९-२३॥
Anuktah api atrabhavata bhavatya vachanat aham
Vane vatsyami vijane varshani iha chatur dasha
19.24
न नूनम् मयि कैकेयि किम्चित् आशम्ससे गुणम् ।
यद् राजानम् अवोचः त्वम् मम ईश्वरतरा सती ॥२-१९-२४॥
Na nunam mayi kaikeyi kimchit ashamsase gunam
Yad rajanam avochah tvam mama ishvaratara sati
19.25
यावन् मातरम् आप्Rच्चे सीताम् च अनुनयाम्य् अहम् ।
ततः अद्य एव गमिष्यामि दण्डकानाम् महद् वनम् ॥२-१९-२५॥
Yavan mataram apRchche sitam cha anunayamy aham
Tatah adya eva gamishyami dandakanam mahad vanam
19.26
भरतः पालयेद् राज्यम् शुश्रूषेच् च पितुर् यथा ।
तहा भवत्या कर्तव्यम् स हि धर्मः सनातनः ॥२-१९-२६॥
Bharatah palayed rajyam shushrushech cha pitur yatha
Taha bhavatya kartavyam sa hi dharmah sanatanah
19.27
स रामस्य वचः श्रुत्वा भ्Rशम् दुह्ख हतः पिता ।
शोकात् अशक्नुवन् बाष्पम् प्ररुरोद महा स्वनम् ॥२-१९-२७॥
Sa ramasya vachah shrutva bhRsham duhkha hatah pita
Shokat ashaknuvan bashpam praruroda maha svanam
19.28
वन्दित्वा चरणौ रामः विसम्ज्ञस्य पितुस् तदा ।
कैकेय्याः च अपि अनार्याया निष्पपात महा द्युतिः ॥२-१९-२८॥
Vanditva charanau ramah visamgyasya pitus tada
Kaikeyyah cha api anaryaya nishpapata maha dyutih
19.29
स रामः पितरम् क्Rत्वा कैकेयीम् च प्रदक्षिणम् ।
निष्क्रम्य अन्तः पुरात् तस्मात् स्वम् ददर्श सुह्Rज् जनम् ॥२-१९-२९॥
Sa ramah pitaram kRtva kaikeyim cha pradakshinam
Nishkramya antah purat tasmat svam dadarsha suhRj janam
19.30
तम् बाष्प परिपूर्ण अक्षः प्Rष्ठतः अनुजगाम ह ।
लक्ष्मणः परम क्रुद्धः सुमित्र आनन्द वर्धनः ॥२-१९-३०॥
Tam bashpa paripurna akshah pRshthatah anujagama ha
Lakshmanah parama kruddhah sumitra ananda vardhanah
19.31
आभिषेचनिकम् भाण्डम् क्Rत्वा रामः प्रदक्षिणम् ।
शनैः जगाम सापेक्षो द्Rष्टिम् तत्र अविचालयन् ॥२-१९-३१॥
Abhishechanikam bhandam kRtva ramah pradakshinam
Shanaih jagama sapeksho dRshtim tatra avichalayan
19.32
न च अस्य महतीम् लक्ष्मीम् राज्य नाशो अपकर्षति ।
लोक कान्तस्य कान्तत्वम् शीत रश्मेर् इव क्षपा ॥२-१९-३२॥
Na cha asya mahatim lakshmim rajya nasho apakarshati
Loka kantasya kantatvam shita rashmer iva kshapa
19.33
न वनम् गन्तु कामस्य त्यजतः च वसुम्धराम् ।
सर्व लोक अतिगस्य इव लक्ष्यते चित्त विक्रिया ॥२-१९-३३॥
Na vanam gantu kamasya tyajatah cha vasumdharam
Sarva loka atigasya iva lakshyate chitta vikriya
19.34
प्रतिषिद्ध्य शुभम् छत्रं व्यजने च स्वलंकृते ।
विसर्जयित्वा स्वजनं रथम् पौरास्तथा जन्नान् ॥२-१९-३४॥
Pratishiddhya shubham chhatram vyajane cha svalankrite
Visarjayitva svajanam ratham paurastatha jannan
19.35
धारयन् मनसा दुह्खम् इन्द्रियाणि निग्Rह्य च ।
प्रविवेश आत्मवान् वेश्म मातुर प्रिय शम्सिवान् ॥२-१९-३५॥
Dharayan manasa duhkham indriyani nigRhya cha
Pravivesha atmavan veshma matura priya shamsivan
19.36
सर्वो ह्यभिजनः श्रीमान् श्रीमतः सत्यवादिनः ।
नालक्षयत् रामस्य किम्चिदाकारमानने ॥२-१९-३६॥
Sarvo hyabhijanah shriman shrimatah satyavadinah
Nalakshayat ramasya kimchidakaramanane
19.37
उचितम् च महाबाहुर्न जहौ हर्षमात्मनः ।
शारदः समुदीर्णाम्शुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम् ॥२-१९-३७॥
Uchitam cha mahabahurna jahau harshamatmanah
Sharadah samudirnamshushchandrasteja ivatmajam
19.38
वाचा मधुरया रामः स्र्वं सम्मानयन् जनम् ।
मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः ॥२-१९-३८॥
Vacha madhuraya ramah srvam sammanayan janam
Matussamipam dhiratma pravivesha mahayashah
19.39
तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः ।
सौमित्रिरनुवव्राज धारयन् दुःखमात्मजम् ॥२-१९-३९॥
Tam gunaissamatam prapto bhrata vipulavikramah
Saumitriranuvavraja dharayan duhkhamatmajam
19.40
प्रविश्य वेश्म अतिभ्Rशम् मुदा अन्वितम् ।
समीक्ष्य ताम् च अर्थ विपत्तिम् आगताम् ।न चैव रामः अत्र जगाम विक्रियाम् ।सुह्Rज् जनस्य आत्म विपत्ति शन्कया ॥२-१९-४०॥
Pravishya veshma atibhRsham muda anvitam
Samikshya tam cha artha vipattim agatam, na chaiva ramah atra jagama vikriyam, suhRj janasya atma vipatti shankaya