UtshovSarga 18
18.1
स ददर्श आसने रामः निषण्णम् पितरम् शुभे ।
कैकेयी सहितम् दीनम् मुखेन परिशुष्यता ॥२-१८-१॥
Sa dadarsha asane ramah nishannam pitaram shubhe
Kaikeyi sahitam dinam mukhena parishushyata
18.2
स पितुः चरणौ पूर्वम् अभिवाद्य विनीतवत् ।
ततः ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥२-१८-२॥
Sa pituh charanau purvam abhivadya vinitavat
Tatah vavande charanau kaikeyyah susamahitah
18.3
राम इति उक्त्वा च वचनम् वाष्प पर्याकुल ईक्षणः ।
शशाक न्Rपतिर् दीनो न ईक्षितुम् न अभिभाषितुम् ॥२-१८-३॥
Rama iti uktva cha vachanam vashpa paryakula ikshanah
Shashaka nRpatir dino na ikshitum na abhibhashitum
18.4
तत् अपूर्वम् नर पतेर् द्Rष्ट्वा रूपम् भय आवहम् ।
रामः अपि भयम् आपन्नः पदा स्प्Rष्ट्वा इव पन्नगम् ॥२-१८-४॥
Tat apurvam nara pater dRshtva rupam bhaya avaham
Ramah api bhayam apannah pada spRshtva iva pannagam
18.5
इन्द्रियैः अप्रह्Rष्टैअः तम् शोक सम्ताप कर्शितम् ।
निह्श्वसन्तम् महा राजम् व्यथित आकुल चेतसम् ॥२-१८-५॥
Indriyaih aprahRshtaiah tam shoka samtapa karshitam
Nihshvasantam maha rajam vyathita akula chetasam
18.6
ऊर्मि मालिनम् अक्षोभ्यम् क्षुभ्यन्तम् इव सागरम् ।
उपप्लुतम् इव आदित्यम् उक्त अन्Rतम् Rषिम् यथा ॥२-१८-६॥
Urmi malinam akshobhyam kshubhyantam iva sagaram
Upaplutam iva adityam ukta anRtam Rshim yatha
18.7
अचिन्त्य कल्पम् हि पितुस् तम् शोकम् उपधारयन् ।
बभूव सम्रब्धतरः समुद्रैव पर्वणि ॥२-१८-७॥
Achintya kalpam hi pitus tam shokam upadharayan
Babhuva samrabdhatarah samudraiva parvani
18.8
चिन्तयाम् आस च तदा रामः पित्R हिते रतः ।
किम्स्विद् अद्य एव न्Rपतिर् न माम् प्रत्यभिनन्दति ॥२-१८-८॥
Chintayam asa cha tada ramah pitR hite ratah
Kimsvid adya eva nRpatir na mam pratyabhinandati
18.9
अन्यदा माम् पिता द्Rष्ट्वा कुपितः अपि प्रसीदति ।
तस्य माम् अद्य सम्प्रेक्ष्य किम् आयासः प्रवर्तते ॥२-१८-९॥
Anyada mam pita dRshtva kupitah api prasidati
Tasya mam adya samprekshya kim ayasah pravartate
18.10
स दीनैव शोक आर्तः विषण्ण वदन द्युतिः ।
कैकेयीम् अभिवाद्य एव रामः वचनम् अब्रवीत् ॥२-१८-१०॥
Sa dinaiva shoka artah vishanna vadana dyutih
Kaikeyim abhivadya eva ramah vachanam abravit
18.11
कच्चिन् मया न अपराधम् अज्ञानात् येन मे पिता ।
कुपितः तन् मम आचक्ष्व त्वम् चैव एनम् प्रसादय ॥२-१८-११॥
Kachchin maya na aparadham agyanat yena me pita
Kupitah tan mama achakshva tvam chaiva enam prasadaya
18.12
अप्रसन्नमनाः किम् नु सदा मां प्रति वत्सलः ।
विवर्ण वदनो दीनो न हि माम् अभिभाषते ॥२-१८-१२॥
Aprasannamanah kim nu sada mam prati vatsalah
Vivarna vadano dino na hi mam abhibhashate
18.13
शारीरः मानसो वा अपि कच्चित् एनम् न बाधते ।
सम्तापो वा अभितापो वा दुर्लभम् हि सदा सुखम् ॥२-१८-१३॥
Sharirah manaso va api kachchit enam na badhate
Samtapo va abhitapo va durlabham hi sada sukham
18.14
कच्चिन् न किम्चित् भरते कुमारे प्रिय दर्शने ।
शत्रुघ्ने वा महा सत्त्वे मात्RRणाम् वा मम अशुभम् ॥२-१८-१४॥
Kachchin na kimchit bharate kumare priya darshane
Shatrughne va maha sattve matRRnam va mama ashubham
18.15
अतोषयन् महा राजम् अकुर्वन् वा पितुर् वचः ।
मुहूर्तम् अपि न इच्चेयम् जीवितुम् कुपिते न्Rपे ॥२-१८-१५॥
Atoshayan maha rajam akurvan va pitur vachah
Muhurtam api na ichcheyam jivitum kupite nRpe
18.16
यतः मूलम् नरः पश्येत् प्रादुर्भावम् इह आत्मनः ।
कथम् तस्मिन् न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥२-१८-१६॥
Yatah mulam narah pashyet pradurbhavam iha atmanah
Katham tasmin na varteta pratyakshe sati daivate
18.17
कच्चित् ते परुषम् किम्चित् अभिमानात् पिता मम ।
उक्तः भवत्या कोपेन यत्र अस्य लुलितम् मनः ॥२-१८-१७॥
Kachchit te parusham kimchit abhimanat pita mama
Uktah bhavatya kopena yatra asya lulitam manah
18.18
एतत् आचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिप्Rच्चतः ।
किम् निमित्तम् अपूर्वो अयम् विकारः मनुज अधिपे ॥२-१८-१८॥
Etat achakshva me devi tattvena paripRchchatah
Kim nimittam apurvo ayam vikarah manuja adhipe
18.19
एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना ।
उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः ॥२-१८-१९॥
Evamukta tu kaikeyi raghavena mahatmana
Uvachedam sunirlajja dhrishtamatmahitam vachah
18.20
न राजा कुपितो राम व्यसनम् नास्य किम्चन ।
किम्चिन्मनोगतं त्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते ॥२-१८-२०॥
Na raja kupito rama vyasanam nasya kimchana
Kimchinmanogatam tvasya tvadbhayannabhibhashate
18.21
प्रियम् त्वामप्रियम् वक्तुम् वाणी नास्योपपर्तते ।
तदवश्यम् त्वया कार्यम् यदनेनाश्रुतम् मम ॥२-१८-२१॥
Priyam tvamapriyam vaktum vani nasyopapartate
Tadavashyam tvaya karyam yadanenashrutam mama
18.22
एष मह्यम् वरम् दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च ।
स पश्चात्तप्यते राजा यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥२-१८-२२॥
Esha mahyam varam dattva pura mamabhipujya cha
Sa pashchattapyate raja yathanyah prakritastatha
18.23
अतिसृज्य ददानीति वरम् मम विशाम्पतिः ।
स निरर्थं गतजले सेतुम् बन्धितुमिच्छति ॥२-१८-२३॥
Atisrijya dadaniti varam mama vishampatih
Sa nirartham gatajale setum bandhitumichchhati
18.24
धर्मूलमिदम् राम विदितम् च सतामपि ।
तत्सत्यम् न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा ॥२-१८-२४॥
Dharmulamidam rama viditam cha satamapi
Tatsatyam na tyajedraja kupitastvatkrite yatha
18.25
यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभम् वा यदि वाऽशुभम् ।
करिष्यसि ततः सर्वमाख्यामि पुनस्त्वहम् ॥२-१८-२५॥
Yadi tadvakshyate raja shubham va yadi vashubham
Karishyasi tatah sarvamakhyami punastvaham
18.26
यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते ।
ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति ॥२-१८-२६॥
Yadi tvabhihitam ragya tvayi tanna vipatsyate
Tatohamabhidhasyami na hyesha tvayi vakshyati
18.27
एतात्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम् ।
उवाच व्यथितो रामस्ताम् देवीम् नृपसन्निधौ ॥२-१८-२७॥
Etattu vachanam shrutva kaikeyya samudahritam
Uvacha vyathito ramastam devim nripasannidhau
18.28
अहो धिङ्नार्हसे देवि पक्तुं मामीदृशं वचः ।
अहम् हि वचनात् राज्ञः पतेयम् अपि पावके ॥२-१८-२८॥
Aho dhinnarhase devi paktum mamidrisham vachah
Aham hi vachanat ragyah pateyam api pavake
18.29
भक्षयेयम् विषम् तीक्ष्णम् मज्जेयम् अपि च अर्णवे ।
नियुक्तः गुरुणा पित्रा न्Rपेण च हितेन च ॥२-१८-२९॥
Bhakshayeyam visham tikshnam majjeyam api cha arnave
Niyuktah guruna pitra nRpena cha hitena cha
18.30
तत् ब्रूहि वचनम् देवि राज्ञो यद् अभिकान्क्षितम् ।
करिष्ये प्रतिजाने च रामः द्विर् न अभिभाषते ॥२-१८-३०॥
Tat bruhi vachanam devi ragyo yad abhikankshitam
Karishye pratijane cha ramah dvir na abhibhashate
18.31
तम् आर्जव समायुक्तम् अनार्या सत्य वादिनम् ।
उवाच रामम् कैकेयी वचनम् भ्Rश दारुणम् ॥२-१८-३१॥
Tam arjava samayuktam anarya satya vadinam
Uvacha ramam kaikeyi vachanam bhRsha darunam
18.32
पुरा देव असुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव ।
रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महा रणे ॥२-१८-३२॥
Pura deva asure yuddhe pitra te mama raghava
Rakshitena varau dattau sashalyena maha rane
18.33
तत्र मे याचितः राजा भरतस्य अभिषेचनम् ।
गमनम् दण्डक अरण्ये तव च अद्य एव राघव ॥२-१८-३३॥
Tatra me yachitah raja bharatasya abhishechanam
Gamanam dandaka aranye tava cha adya eva raghava
18.34
यदि सत्य प्रतिज्ञम् त्वम् पितरम् कर्तुम् इच्चसि ।
आत्मानम् च नर रेष्ठ मम वाक्यम् इदम् श्Rणु ॥२-१८-३४॥
Yadi satya pratigyam tvam pitaram kartum ichchasi
Atmanam cha nara reshtha mama vakyam idam shRnu
18.35
स निदेशे पितुस् तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् ।
त्वया अरण्यम् प्रवेष्टव्यम् नव वर्षाणि पन्च च ॥२-१८-३५॥
Sa nideshe pitus tishtha yatha tena pratishrutam
Tvaya aranyam praveshtavyam nava varshani pancha cha
18.36
भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचन्म् ।
त्वदर्थे विहितम् राज्ञा तेन सर्वेण राघव ॥२-१८-३६॥
Bharatastvabhishichyeta yadetadabhishechanm
Tvadarthe vihitam ragya tena sarvena raghava
18.37
सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डक अरण्यम् आश्रितः ।
अभिषेकम् इमम् त्यक्त्वा जटा चीर धरः वस ॥२-१८-३७॥
Sapta sapta cha varshani dandaka aranyam ashritah
Abhishekam imam tyaktva jata chira dharah vasa
18.38
भरतः कोसल पुरे प्रशास्तु वसुधाम् इमाम् ।
नाना रत्न समाकीर्णम् सवाजि रथ कुन्जराम् ॥२-१८-३८॥
Bharatah kosala pure prashastu vasudham imam
Nana ratna samakirnam savaji ratha kunjaram
18.39
एतेन त्वां नरेन्द्रोयम् कारुण्येन समाप्लुतः ।
शोकसंक्लिष्टवदनो न शक्नोति निरीक्षितुम् ॥२-१८-३९॥
Etena tvam narendroyam karunyena samaplutah
Shokasanklishtavadano na shaknoti nirikshitum
18.40
एतत्कुरु नरेन्ध्रस्य वचनं रघुनन्दन ।
सत्यन महता राम तारयस्व नरेश्वरम् ॥२-१८-४०॥
Etatkuru narendhrasya vachanam raghunandana
Satyana mahata rama tarayasva nareshvaram
18.41
इतीव तस्यां परुषम् वदन्त्याम् ।
नचैव रामः प्रविवेश शोकम् ।प्रविव्यधे चापि महानुभावो ।राजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः ॥२-१८-४१॥
Itiva tasyam parusham vadantyam
Nachaiva ramah pravivesha shokam, pravivyadhe chapi mahanubhavo, raja tu putravyasanabhitaptah