UtshovSarga 21
21.1
तथा तु विलपन्तीम् ताम् कौसल्याम् राम मातरम् ।
उवाच लक्ष्मणो दीनः तत् काल सदृशम् वचः ॥२-२१-१॥
Tatha tu vilapantim tam kausalyam rama mataram
Uvacha lakshmano dinah tat kala sadrisham vachah
21.2
न रोचते मम अपि एतत् आर्ये यद् राघवो वनम् ।
त्यक्त्वा राज्य श्रियम् गच्चेत् स्त्रिया वाक्य वशम् गतः ॥२-२१-२॥
Na rochate mama api etat arye yad raghavo vanam
Tyaktva rajya shriyam gachchet striya vakya vasham gatah
21.3
विपरीतः च वृद्धः च विषयैः च प्रधर्षितः ।
नृपः किम् इव न ब्रूयाच् चोद्यमानः समन्मथः ॥२-२१-३॥
Viparitah cha vriddhah cha vishayaih cha pradharshitah
Nripah kim iva na bruyach chodyamanah samanmathah
21.4
न अस्य अपराधम् पश्यामि न अपि दोषम् तथा विधम् ।
येन निर्वास्यते राष्ट्रात् वन वासाय राघवः ॥२-२१-४॥
Na asya aparadham pashyami na api dosham tatha vidham
Yena nirvasyate rashtrat vana vasaya raghavah
21.5
न तम् पश्याम्य् अहम् लोके परोक्षम् अपि यो नरः ।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्यदोषमुदाहरेत् ॥२-२१-५॥
Na tam pashyamy aham loke paroksham api yo narah
Svamitropi nirastopi yosyadoshamudaharet
21.6
देव कल्पम् ऋजुम् दान्तम् रिपूणाम् अपि वत्सलम् ।
अवेक्षमाणः को धर्मम् त्यजेत् पुत्रम् अकारणात् ॥२-२१-६॥
Deva kalpam rijum dantam ripunam api vatsalam
Avekshamanah ko dharmam tyajet putram akaranat
21.7
तत् इदम् वचनम् राज्ञः पुनर् बाल्यम् उपेयुषः ।
पुत्रः को हृदये कुर्यात् राज व्Rत्तम् अनुस्मरन् ॥२-२१-७॥
Tat idam vachanam ragyah punar balyam upeyushah
Putrah ko hridaye kuryat raja vRttam anusmaran
21.8
यावद् एव न जानाति कश्चित् अर्थम् इमम् नरः ।
तावद् एव मया साधम् आत्मस्थम् कुरु शासनम् ॥२-२१-८॥
Yavad eva na janati kashchit artham imam narah
Tavad eva maya sadham atmastham kuru shasanam
21.9
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।
कः समर्थो अधिकम् कर्तुम् कृत अन्तस्य इव तिष्ठतः ॥२-२१-९॥
Maya parshve sadhanusha tava guptasya raghava
Kah samartho adhikam kartum krita antasya iva tishthatah
21.10
निर्मनुष्याम् इमाम् सर्वाम् अयोध्याम् मनुज ऋषभ ।
करिष्यामि शरैअः तीक्ष्णैः यदि स्थास्यति विप्रिये ॥२-२१-१०॥
Nirmanushyam imam sarvam ayodhyam manuja rishabha
Karishyami sharaiah tikshnaih yadi sthasyati vipriye
21.11
भरतस्य अथ पक्ष्यो वा यो वा अस्य हितम् इच्चति ।
सर्वान् एतान् वधिष्यामि मृदुर् हि परिभूयते ॥२-२१-११॥
Bharatasya atha pakshyo va yo va asya hitam ichchati
Sarvan etan vadhishyami mridur hi paribhuyate
21.12
प्रोत्साहितोऽयम् कैकेय्या स दुष्टो यदिः पिता ।
अमित्रभूतो निस्सङ्गम् वध्यताम् बध्यतामपि ॥२-२१-१२॥
Protsahitoyam kaikeyya sa dushto yadih pita
Amitrabhuto nissangam vadhyatam badhyatamapi
21.13
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्फथम् प्रतिपन्नस्य कार्यम् भवति शासन्म् ॥२-२१-१३॥
Gurorapyavaliptasya karyakaryamajanatah
Utphatham pratipannasya karyam bhavati shasanm
21.14
बलमेष किमाश्रित्य हेतुम् वा पुरुषर्षभ ।
दातुमिच्छति कैकेय्य राज्यम् स्थितमिदम् तव ॥२-२१-१४॥
Balamesha kimashritya hetum va purusharshabha
Datumichchhati kaikeyya rajyam sthitamidam tava
21.15
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरम् अनुत्तमम् ।
कस्य शक्तिः श्रियम् दातुम् भरताय अरि शासन ॥२-२१-१५॥
Tvaya chaiva maya chaiva kritva vairam anuttamam
Kasya shaktih shriyam datum bharataya ari shasana
21.16
अनुरक्तः अस्मि भावेन भ्रातरम् देवि तत्त्वतः ।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेन इष्टेन ते शपे ॥२-२१-१६॥
Anuraktah asmi bhavena bhrataram devi tattvatah
Satyena dhanusha chaiva dattena ishtena te shape
21.17
दीप्तम् अग्निम् अरण्यम् वा यदि रामः प्रवेक्ष्यते ।
प्रविष्टम् तत्र माम् देवि त्वम् पूर्वम् अवधारय ॥२-२१-१७॥
Diptam agnim aranyam va yadi ramah pravekshyate
Pravishtam tatra mam devi tvam purvam avadharaya
21.18
हरामि वीर्यात् दुह्खम् ते तमः सूर्यैव उदितः ।
देवी पश्यतु मे वीर्यम् राघवः चैव पश्यतु ॥२-२१-१८॥
Harami viryat duhkham te tamah suryaiva uditah
Devi pashyatu me viryam raghavah chaiva pashyatu
21.19
एतत् तु वचनम् श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
उवाच रामम् कौसल्या रुदन्ती शोक लालसा ॥२-२१-१९॥
Etat tu vachanam shrutva lakshmanasya mahatmanah
Uvacha ramam kausalya rudanti shoka lalasa
21.20
भ्रातुस् ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतम् त्वया ।
यद् अत्र अनन्तरम् तत् त्वम् कुरुष्व यदि रोचते ॥२-२१-२०॥
Bhratus te vadatah putra lakshmanasya shrutam tvaya
Yad atra anantaram tat tvam kurushva yadi rochate
21.21
न च अधर्म्यम् वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।
विहाय शोक सम्तप्ताम् गन्तुम् अर्हसि माम् इतः ॥२-२१-२१॥
Na cha adharmyam vachah shrutva sapatnya mama bhashitam
Vihaya shoka samtaptam gantum arhasi mam itah
21.22
धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मम् चरितुम् इच्चसि ।
शुश्रूष माम् इहस्थः त्वम् चर धर्मम् अनुत्तमम् ॥२-२१-२२॥
Dharmagya yadi dharmishtho dharmam charitum ichchasi
Shushrusha mam ihasthah tvam chara dharmam anuttamam
21.23
शुश्रूषुर् जननीम् पुत्र स्व गृहे नियतः वसन् ।
परेण तपसा युक्तः काश्यपः त्रिदिवम् गतः ॥२-२१-२३॥
Shushrushur jananim putra sva grihe niyatah vasan
Parena tapasa yuktah kashyapah tridivam gatah
21.24
यथा एव राजा पूज्यः ते गौरवेण तथा हि अहम् ।
त्वाम् न अहम् अनुजानामि न गन्तव्यम् इतः वनम् ॥२-२१-२४॥
Yatha eva raja pujyah te gauravena tatha hi aham
Tvam na aham anujanami na gantavyam itah vanam
21.25
त्वद् वियोगान् न मे कार्यम् जीवितेन सुखेन वा ।
त्वया सह मम श्रेयः तृणानाम् अपि भक्षणम् ॥२-२१-२५॥
Tvad viyogan na me karyam jivitena sukhena va
Tvaya saha mama shreyah trinanam api bhakshanam
21.26
यदि त्वम् यास्यसि वनम् त्यक्त्वा माम् शोक लालसाम् ।
अहम् प्रायम् इह आसिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥२-२१-२६॥
Yadi tvam yasyasi vanam tyaktva mam shoka lalasam
Aham prayam iha asishye na hi shakshyami jivitum
21.27
ततः स्त्वम् प्राप्स्यसे पुत्र निरयम् लोक विश्रुतम् ।
ब्रह्म हत्याम् इव अधर्मात् समुद्रः सरिताम् पतिः ॥२-२१-२७॥
Tatah stvam prapsyase putra nirayam loka vishrutam
Brahma hatyam iva adharmat samudrah saritam patih
21.28
विलपन्तीम् तथा दीनाम् कौसल्याम् जननीम् ततः ।
उवाच रामः धर्म अत्मा वचनम् धर्म सम्हितम् ॥२-२१-२८॥
Vilapantim tatha dinam kausalyam jananim tatah
Uvacha ramah dharma atma vachanam dharma samhitam
21.29
न अस्ति शक्तिः पितुर् वाक्यम् समतिक्रमितुम् मम ।
प्रसादये त्वाम् शिरसा गन्तुम् इच्चाम्य् अहम् वनम् ॥२-२१-२९॥
Na asti shaktih pitur vakyam samatikramitum mama
Prasadaye tvam shirasa gantum ichchamy aham vanam
21.30
ऋषिणा च पितुर् वाक्यम् कुर्वता व्रत चारिणा ।
गौर् हता जानता धर्मम् कण्डुना अपि विपश्चिता ॥२-२१-३०॥
Rishina cha pitur vakyam kurvata vrata charina
Gaur hata janata dharmam kanduna api vipashchita
21.31
अस्माकम् च कुले पूर्वम् सगरस्य आज्ञया पितुः ।
खनद्भिः सागरैः भूतिम् अवाप्तः सुमहान् वधः ॥२-२१-३१॥
Asmakam cha kule purvam sagarasya agyaya pituh
Khanadbhih sagaraih bhutim avaptah sumahan vadhah
21.32
जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।
कृत्ता परशुना अरण्ये पितुर् वचन कारिणा ॥२-२१-३२॥
Jamadagnyena ramena renuka janani svayam
Kritta parashuna aranye pitur vachana karina
21.33
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।
पितुर्वचनमक्लीबम् करिष्यामि पितुर्शितम् ॥२-२१-३३॥
Etairanyaishcha bahubhirdevi devasamaih kritam
Piturvachanamaklibam karishyami piturshitam
21.34
न खल्व् एतन् मया एकेन क्रियते पितृ शासनम् ।
एतैरपि कृतम् देवि ये मया तव कीर्तिताः ॥२-२१-३४॥
Na khalv etan maya ekena kriyate pitri shasanam
Etairapi kritam devi ye maya tava kirtitah
21.35
नाहम् धर्ममपूर्वम् ते प्रतिकूलम् प्रवर्तये ।
पूर्वैः अयम् अभिप्रेतः गतः मार्गो अनुगम्यते ॥२-२१-३५॥
Naham dharmamapurvam te pratikulam pravartaye
Purvaih ayam abhipretah gatah margo anugamyate
21.36
तत् एतत् तु मया कार्यम् क्रियते भुवि न अन्यथा ।
पितुर् हि वचनम् कुर्वन् न कश्चिन् नाम हीयते ॥२-२१-३६॥
Tat etat tu maya karyam kriyate bhuvi na anyatha
Pitur hi vachanam kurvan na kashchin nama hiyate
21.37
ताम् एवम् उक्त्वा जननीम् लक्ष्मणम् पुनर् अब्रवीत् ।
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहम् अनुत्तमम् ॥२-२१-३७॥
Tam evam uktva jananim lakshmanam punar abravit
Tava lakshmana janami mayi sneham anuttamam
21.38
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।
विक्रमम् चैव सत्यम् च तेजश्च सुदुरासदम् ॥२-२१-३८॥
Tava lakshmana janami mayi snehamanuttamam
Vikramam chaiva satyam cha tejashcha sudurasadam
21.39
मम मातुर्महद्दुःखमतुलम् शुभलक्षम्ण ।
अभिप्रायम् अविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥२-२१-३९॥
Mama maturmahadduhkhamatulam shubhalakshamna
Abhiprayam avigyaya satyasya cha shamasya cha
21.40
धर्मः हि परमः लोके धर्मे सत्यम् प्रतिष्ठितम् ।
धर्म सम्श्रितम् एतच् च पितुर् वचनम् उत्तमम् ॥२-२१-४०॥
Dharmah hi paramah loke dharme satyam pratishthitam
Dharma samshritam etach cha pitur vachanam uttamam
21.41
सम्श्रुत्य च पितुर् वाक्यम् मातुर् वा ब्राह्मणस्य वा ।
न कर्तव्यम् वृथा वीर धर्मम् आश्रित्य तिष्ठता ॥२-२१-४१॥
Samshrutya cha pitur vakyam matur va brahmanasya va
Na kartavyam vritha vira dharmam ashritya tishthata
21.42
सो अहम् न शक्ष्यामि पितुर् नियोगम् अतिवर्तितुम् ।
पितुर् हि वचनात् वीर कैकेय्या अहम् प्रचोदितः ॥२-२१-४२॥
So aham na shakshyami pitur niyogam ativartitum
Pitur hi vachanat vira kaikeyya aham prachoditah
21.43
तत् एनाम् विसृज अनार्याम् क्षत्र धर्म आश्रिताम् मतिम् ।
धर्मम् आश्रय मा तैक्ष्ण्यम् मद् बुद्धिर् अनुगम्यताम् ॥२-२१-४३॥
Tat enam visrija anaryam kshatra dharma ashritam matim
Dharmam ashraya ma taikshnyam mad buddhir anugamyatam
21.44
तम् एवम् उक्त्वा सौहार्दात् भ्रातरम् लक्ष्मण अग्रजः ।
उवाच भूयः कौसल्याम् प्रान्जलिः शिरसा आनतः ॥२-२१-४४॥
Tam evam uktva sauhardat bhrataram lakshmana agrajah
Uvacha bhuyah kausalyam pranjalih shirasa anatah
21.45
अनुमन्यस्व माम् देवि गमिष्यन्तम् इतः वनम् ।
शापिता असि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥२-२१-४५॥
Anumanyasva mam devi gamishyantam itah vanam
Shapita asi mama pranaih kuru svastyayanani me
21.46
तीर्ण प्रतिज्ञः च वनात् पुनर् एष्याम्य् अहम् पुरीम् ।
ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्धिवम् ॥२-२१-४६॥
Tirna pratigyah cha vanat punar eshyamy aham purim
Yayatiriva rajarshih pura hitva punardhivam
21.47
शोकस्सम्धार्यताम् मातर्हृदये साधु मा शुचः ।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥२-२१-४७॥
Shokassamdharyatam matarhridaye sadhu ma shuchah
Vanavasadihaishyami punah kritva piturvachah
21.48
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनाअनः ॥२-२१-४८॥
Tvaya maya cha vaidehya lakshmanena sumitraya
Piturniyoge sthatavyamesha dharmah sanaanah
21.49
अम्ब सम्हृत्य सम्भारान् दुःखम् हृदि निगृह्य च ।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम् ॥२-२१-४९॥
Amba samhritya sambharan duhkham hridi nigrihya cha
Vanavasakrita buddhirmama dharmyanuvartyatam
21.50
एतद्वच स्तस्य निशम्य माता ।
सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबम् च ।मृतेव सम्ज्ञाम् प्रतिलभ्य देवी ।समीक्ष्य रामम् पुनरित्युवाच ॥२-२१-५०॥
Etadvacha stasya nishamya mata
Sudharmyamavyagramaviklabam cha, mriteva samgyam pratilabhya devi, samikshya ramam punarityuvacha
21.51
यथैव ते पुत्र पिता तथाहम् ।
गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।न त्वानुजानामि न मांविहाय ।सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम् ॥२-२१-५१॥
Yathaiva te putra pita tathaham
Guruh svadharmena suhrittaya cha, na tvanujanami na manvihaya, suduhkhitamarhasi gantumevam
21.52
किम् जीवितेनेह विना त्वया मे ।
लोकेन वा किम् स्वधयाऽमृतेन ।श्रेयो मुहूर्तम् तव सन्निधानम् ।ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥२-२१-५२॥
Kim jiviteneha vina tvaya me
Lokena va kim svadhayamritena, shreyo muhurtam tava sannidhanam, mameha kritsnadapi jivalokat
21.53
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो ।
महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः ।भूयः प्रजज्वाल विलापमेवम् ।निशम्य रामः करुणम् जनन्या ॥२-२१-५३॥
Narairivolkabhirapohyamano
Mahagajodhvanamanupravishtah, bhuyah prajajvala vilapamevam, nishamya ramah karunam jananya
21.54
स मातरम् चैव विसम्ज्ञकल्पा ।
मार्तम् च सौमित्रि मभिप्रतप्तम् ।धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यम् ।यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥२-२१-५४॥
Sa mataram chaiva visamgyakalpa
Martam cha saumitri mabhiprataptam, dharme sthito dharmyamuvacha vakyam, yatha sa evarhati tatra vaktum
21.55
अहम् हि ते लक्ष्मण नित्यमेव ।
जानामि भक्तिम् च पराक्रमम् च ।मम त्वभिप्राय मसन्निरीक्ष्य ।मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम् ॥२-२१-५५॥
Aham hi te lakshmana nityameva
Janami bhaktim cha parakramam cha, mama tvabhipraya masannirikshya, matra sahabhyardasi ma suduhkham
21.56
धर्मार्थकामाः खलु तात लोके ।
समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।ते तत्र सर्वे स्युरसम्शयम् मे ।भार्येव वश्याभिमता सुपुत्रा ॥२-२१-५६॥
Dharmarthakamah khalu tata loke
Samikshita dharmaphalodayeshu, te tatra sarve syurasamshayam me, bharyeva vashyabhimata suputra
21.57
यस्मिम्स्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा ।
धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत ।द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके ।कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥२-२१-५७॥
Yasmimstu sarve syurasannivishta
Dharmo yatah syat tadupakrameta, dveshyo bhavatyarthaparo hi loke, kamatmata khalvapi na prashasta
21.58
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः ।
क्रोधात्प्रहर्ष द्यदि वापि कामात् ।यद्व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मम् ।कस्तन्न कुर्यादनृदनृशम्सवृत्तिः ॥२-२१-५८॥
Gurushcha raja cha pita cha vriddhah
Krodhatpraharsha dyadi vapi kamat, yadvyadishet karyamavekshya dharmam, kastanna kuryadanridanrishamsavrittih
21.59
सवै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा ।
मिमामकर्तुम् सकलम् यथावत् ।स ह्यवयोस्तत गुरुर्नियोगे ।देवाश्च भर्ता स गतिस्स धर्मः ॥२-२१-५९॥
Savai na shaknomi pituh pratigya
Mimamakartum sakalam yathavat, sa hyavayostata gururniyoge, devashcha bharta sa gatissa dharmah
21.60
तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे ।
विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने ।देवी मया सार्थमितोऽपगच्छेत् ।कथम् स्विदन्या विधवेव नारी ॥२-२१-६०॥
Tasmin punarjivati dharmaraje
Visheshatah sve pathi vartamane, devi maya sarthamitopagachchhet, katham svidanya vidhaveva nari
21.61
सा मानुमन्यस्व वनम् व्रजन्तम् ।
कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि ।यथा समाप्ते पुनराव्रजेयम् ।यथा हि स्त्येन पुनर्ययातिः ॥२-२१-६१॥
Sa manumanyasva vanam vrajantam
Kurushva nah svastyayanani devi, yatha samapte punaravrajeyam, yatha hi styena punaryayatih
21.62
यशो ह्यहम् केवलराज्यकारणात् ।
न पृष्ठतः कर्तुमलम् महोदयम् ।अदीर्घकाले न तु देवि जीविते ।वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥२-२१-६२॥
Yasho hyaham kevalarajyakaranat
Na prishthatah kartumalam mahodayam, adirghakale na tu devi jivite, vrinevaramadya mahimadharmatah
21.63
प्रसादयन् नर वृषभः स मातरम् ।
पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दोम्डकान् ।अथ अनुजम् भ्Rशम् अनुशास्य दर्शनम् ।चकार ताम् ह्Rदि जननीम् प्रदक्षिणम् ॥२-२१-६३॥
Prasadayan nara vrishabhah sa mataram
Parakramajjigamishureva domdakan, atha anujam bhRsham anushasya darshanam, chakara tam hRdi jananim pradakshinam