UtshovSarga 114
114.1
स्त्रिग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान् प्रभुः ।
अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः ॥ २.११४.१॥
Strigdhagambhiraghoshena syandanenopayan prabhuh
Ayodhyam bharatah kshipram pravivesha mahayashah
114.2
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् ।
तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ॥ २.११४.२॥
Bidalolukacharitamalinanaravaranam
Timirabhyahatam kalimaprakasham nishamiva
114.3
राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् ।
ग्रहेणाभ्युत्थिते नैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ॥ २.११४.३॥
Rahushatroh priyam patnim shriya prajvalitaprabham
Grahenabhyutthite naikam rohinimiva piditam
114.4
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां धर्मोत्तप्तविहङ्गमाम् ।
लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ॥ २.११४.४॥
Alposhnakshubdhasalilam dharmottaptavihangamam
Linaminajhashagraham krisham girinadimiva
114.5
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्नेः समुत्थिताम् ।
हविरभ्युक्षितां पश्चात् शिखां विप्रलयं गताम् ॥ २.११४.५॥
Vidhumamiva hemabhamadhvaragneh samutthitam
Havirabhyukshitam pashchat shikham vipralayam gatam
114.6
विध्वस्तकवचां रुग्णजवाजिरथध्वजाम् ।
हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे ॥ २.११४.६॥
Vidhvastakavacham rugnajavajirathadhvajam
Hatapraviramapannam chamumiva mahahave
114.7
सफेना सस्वना भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् ।
प्रशान्तमारुतोद्घातां जलोर्मिमिव निस्वनाम् ॥ २.११४.७॥
Saphena sasvana bhutva sagarasya samutthitam
Prashantamarutodghatam jalormimiva nisvanam
114.8
त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः ।
सुत्याकाले विनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव ॥ २.११४.८॥
Tyaktam yagyayudhaih sarvairabhirupaishcha yajakaih
Sutyakale vinirvritte vedim gataravamiva
114.9
गोष्ठमध्ये स्थितामार्त्तामचरन्तीं तृणं नवम् ।
गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्तिमिवोत्सुकाम् ॥ २.११४.९॥
Goshthamadhye sthitamarttamacharantim trinam navam
Govrishena parityaktam gavam pattimivotsukam
114.10
प्रभाकराद्यैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः ।
वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव ॥ २.११४.१०॥
Prabhakaradyaih susnigdhaih prajvaladbhirivottamaih
Viyuktam manibhirjatyairnavam muktavalimiva
114.11
सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् ।
संहृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम् ॥ २.११४.११॥
Sahasa chalitam sthananmahim punyakshayadgatam
Sanhritadyutivistaram taramiva divashchyutam
114.12
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम् ।
द्रुतदावाग्निविप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव ॥ २.११४.१२॥
Pushpanaddham vasantante mattabhramaranaditam
Drutadavagniviplushtam klantam vanalatamiva
114.13
सम्मूढनिगमां स्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम् ।
प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम् ॥ २.११४.१३॥
Sammudhanigamam stabdham sankshiptavipanapanam
Prachchhannashashinakshatram dyamivambudharairvritam
114.14
क्षीणपानोत्तमैर्भिन्नैः शरावैरभिसंवृताम् ।
हतशौण्डामिवाकाशे पानभूमिमसंस्कृताम् ॥ २.११४.१४॥
Kshinapanottamairbhinnaih sharavairabhisanvritam
Hatashaundamivakashe panabhumimasanskritam
114.15
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैः समावृताम् ।
उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव ॥ २.११४.१५॥
Vriknabhumitalam nimnam vriknapatraih samavritam
Upayuktodakam bhagnam prapam nipatitamiva
114.16
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् ।
भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात् ॥ २.११४.१६॥
Vipulam vitatam chaiva yuktapasham tarasvinam
Bhumau banairvinishkrittam patitam jyamivayudhat
114.17
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् ।
निक्षिप्तभाण्डामुत्सृष्टां किशोरीमिव दुर्बलाम् ॥ २.११४.१७॥
Sahasa yuddhashaundena hayarohena vahitam
Nikshiptabhandamutsrishtam kishorimiva durbalam
114.18
शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम् ।
प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम् ॥ २.११४.१८॥
Shushkatoyam mahamatsyaih kurmaishcha bahubhirvritam
Prabhinnatatavistirnam vapimiva hritotpalam
114.19
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम् ।
सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम् ॥ २.११४.१९॥
Purushasyaprahrishtasya pratishiddhanulepanam
Santaptamiva shokena gatrayashtimabhushanam
114.20
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम् ।
प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव ॥ २.११४.२०॥
Pravrishi pravigadhayam pravishtasyabhramandalam
Prachchhannam nilajimutairbhaskarasya prabhamiva
114.21
भरतस्तु रथस्थः सन् श्रीमान् दशरथात्मजः ।
वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥ २.११४.२१॥
Bharatastu rathasthah san shriman dasharathatmajah
Vahayantam rathashreshtham sarathim vakyamabravit
114.22
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्च्छितो न निशम्यते ।
यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वनः ॥ २.११४.२२॥
Kim nu khalvadya gambhiro murchchhito na nishamyate
Yathapuramayodhyayam gitavaditranisvanah
114.23
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्च्छितः ।
धूपितागरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः ॥ २.११४.२३॥
Varunimadagandhashcha malyagandhashcha murchchhitah
Dhupitagarugandhashcha na pravati samantatah
114.24
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वनः ।
प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वनः ।नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते ॥ २.११४.२४॥
Yanapravaraghoshashcha snigdhashcha hayanisvanah
Pramattagajanadashcha mahanshcha rathanisvanah, nedanim shruyate puryamasyam rame vivasite
114.25
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः ।
गते हि रामे तरुणाः सन्तप्ता नोपभुञ्जते ॥ २.११४.२५॥
Chandanagarugandhanshcha maharhashcha navasrajah
Gate hi rame tarunah santapta nopabhunjate
114.26
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः ।
नोत्सवाः सम्प्रवर्त्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे ॥ २.११४.२६॥
Bahiryatram na gachchhanti chitramalyadhara narah
Notsavah sampravarttante ramashokardite pure
114.27
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्यद्युतिर्गता ।
नहि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा ॥ २.११४.२७॥
Saha nunam mama bhratra purasyasyadyutirgata
Nahi rajatyayodhyeyam sasarevarjuni kshapa
114.28
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवागतः ।
जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः ॥ २.११४.२८॥
Kada nu khalu me bhrata mahotsava ivagatah
Janayishyatyayodhyayam harsham grishma ivambudah
114.29
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः ।
सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः ॥ २.११४.२९॥
Tarunaishcharuveshaishcha narairunnatagamibhih
Sampatadbhirayodhyayam nabhibhanti mahapathah
114.30
एवं बहुविधं जल्पन् विवेश वसतिं पितुः ।
तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव ॥ २.११४.३०॥
Evam bahuvidham jalpan vivesha vasatim pituh
Tena hinam narendrena sinhahinam guhamiva
114.31
तदा तदन्तःपुरमुज्झितप्रभं सुरैरिवोत्सृष्टमभास्करं दिनम् ।
निरीक्ष्य सर्वन्तु विविक्तमात्मवान् मुमोच बाष्पं भरतः सुदुःखितः ॥ २.११४.३१ ॥
Tada tadantahpuramujjhitaprabham surairivotsrishtamabhaskaram dinam
Nirikshya sarvantu viviktamatmavan mumocha bashpam bharatah suduhkhitah