UtshovSarga 111
111.1
वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।
अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥ २.१११.१॥
Vasishthastu tada ramamuktva rajapurohitah
Abraviddharmasanyuktam punarevaparam vachah
111.2
पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।
आचार्य्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ २.१११.२॥
Purushasyeha jatasya bhavanti guravastrayah
Acharyyashchaiva kakutstha pita mata cha raghava
111.3
पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥ २.१११.३॥
Pita hyenam janayati purusham purusharshabha
Pragyam dadati chacharyastasmatsa gururuchyate
111.4
सो ऽहं ते पितुराचार्य्यस्तव चैव परन्तप ।
मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्त्तेः सताङ्गतिम् ॥ २.१११.४॥
So ham te pituracharyyastava chaiva parantapa
Mama tvam vachanam kurvan nativartteh satangatim
111.5
इमा हि ते परिषदः श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।
एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्त्तेः सताङ्गतिम् ॥ २.१११.५॥
Ima hi te parishadah shrenayashcha dvijastatha
Eshu tata charan dharmam nativartteh satangatim
111.6
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्त्तितुम् ।
अस्यास्तु वचनं कुर्वन् नातिवर्त्तेः सताङ्गतिम् ॥ २.१११.६॥
Vriddhaya dharmashilaya maturnarhasyavarttitum
Asyastu vachanam kurvan nativartteh satangatim
111.7
भरतस्य वचः कुर्वन् याचमानस्य राघव ।
आत्मानं नातिवर्त्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥ २.१११.७॥
Bharatasya vachah kurvan yachamanasya raghava
Atmanam nativarttestvam satyadharmaparakrama
111.8
एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघवः स्वयम् ।
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ २.१११.८॥
Evam madhuramuktastu guruna raghavah svayam
Pratyuvacha samasinam vasishtham purusharshabhah
111.9
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।
न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ २.१११.९॥
Yanmatapitarau vrittam tanaye kurutah sada
Na supratikaram tattu matra pitra cha yatkritam
111.10
यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्द्धनेन च ॥ २.१११.१०॥
Yathashakti pradanena snapanochchhadanena cha
Nityam cha priyavadena tatha sanvarddhanena cha
111.11
स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।
आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ २.१११.११॥
Sa hi raja janayita pita dasharatho mama
Agyatam yanmaya tasya na tanmithya bhavishyati
111.12
एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।
उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः ॥ २.१११.१२॥
Evamuktastu ramena bharatah pratyanantaram
Uvacha paramodarah sutam paramadurmanah
111.13
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।
आर्य्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥ २.१११.१३॥
Iha me sthandile shighram kushanastara sarathe
Aryyam pratyupavekshyami yavanme na prasidati
111.14
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।
शेष्ये पुरस्तात् शालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥ २.१११.१४॥
Anaharo niraloko dhanahino yatha dvijah
Sheshye purastat shalaya yavanna pratiyasyati
111.15
स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः ।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत् स्वयम् ॥ २.१११.१५॥
Sa tu ramamavekshantam sumantram prekshya durmanah
Kushottaramupasthapya bhumavevastarat svayam
111.16
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥ २.१११.१६॥
Tamuvacha mahateja ramo rajarshisattamah
Kim mam bharata kurvanam tata pratyupavekshyasi
111.17
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान् रोद्धुमिहार्हति ।
न तु मूर्द्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ २.१११.१७॥
Brahmano hyekaparshvena naran roddhumiharhati
Na tu murddhabhishiktanam vidhih pratyupaveshane
111.18
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।
पुरवर्य्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥ २.१११.१८॥
Uttishtha narashardula hitvaitaddarunam vratam
Puravaryyamitah kshipramayodhyam yahi raghava
111.19
आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥ २.१११.१९॥
Asinastveva bharatah paurajanapadam janam
Uvacha sarvatah prekshya kimaryam nanushasatha
111.20
ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।
काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग्वदति राघवः ॥ २.१११.२०॥
Te tamuchurmahatmanam paurajanapada janah
Kakutsthamabhijanimah samyagvadati raghavah
111.21
एषो ऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्त्तयितुमञ्जसा ॥ २.१११.२१॥
Esho pi hi mahabhagah piturvachasi tishthati
Ata eva na shaktah smo vyavarttayitumanjasa
111.22
तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥ २.१११.२२॥
Teshamagyaya vachanam ramo vachanamabravit
Evam nibodha vachanam suhridam dharmachakshusham
111.23
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य राघव ।
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ २.१११.२३॥
Etachchaivobhayam shrutva samyak sampashya raghava
Uttishtha tvam mahabaho mam cha sprisha tathodakam
111.24
अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
श्रृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस्तथा ॥ २.१११.२४॥
Athotthaya jalam sprishtva bharato vakyamabravit
Shrrinvantu me parishado mantrinah shrenayastatha
111.25
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥ २.१११.२५॥
Na yache pitaram rajyam nanushasami mataram
Aryam paramadharmagyam nanujanami raghavam
111.26
यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्त्तव्यं च पितुर्वचः ।
अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥ २.१११.२६॥
Yadi tvavashyam vastavyam karttavyam cha piturvachah
Ahameva nivatsyami chaturdasha sama vane
111.27
धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।
उवाच रामः सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ २.१११.२७॥
Dharmatma tasya tathyena bhraturvakyena vismitah
Uvacha ramah samprekshya paurajanapadam janam
111.28
विक्रीतमाहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम ।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ २.१११.२८॥
Vikritamahitam kritam yat pitra jivata mama
Na tallopayitum shakyam maya va bharatena va
111.29
अपधिर्न मया कार्य्यो वनवासे जुगुप्सितः ।
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥ २.१११.२९॥
Apadhirna maya karyyo vanavase jugupsitah
Yuktamuktam cha kaikeyya pitra me sukritam kritam
111.30
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।
सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥ २.१११.३०॥
Janami bharatam kshantam gurusatkarakarinam
Sarvamevatra kalyanam satyasandhe mahatmani
111.31
अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागतः पुनः ।
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ २.१११.३१॥
Anena dharmashilena vanat pratyagatah punah
Bhratra saha bhavishyami prithivyah patiruttamah
111.32
वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।
अनृतन्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ २.१११.३२ ॥
Vrito raja hi kaikeyya maya tadvachanam kritam
Anritanmochayanena pitaram tam mahipatim