UtshovChapter 62
62.1
जनमेजय उवाच
किमर्थं राजशार्दूलो धर्मराजो युधिष्ठिरः
गान्धार्याः प्रेषयामास वासुदेवं परंतपम्
Janamejaya uvacha
Kimartham rajashardulo dharmarajo yudhishthirah
Gandharyah preshayamasa vasudevam parantapam
62.2
यदा पूर्वं गतः कृष्णः शमार्थं कौरवान्प्रति
न च तं लब्धवान्कामं ततो युद्धमभूदिदम्
Yada purvam gatah krishnah shamartham kauravanprati
Na cha tam labdhavankamam tato yuddhamabhudidam
62.3
निहतेषु तु योधेषु हते दुर्योधने तथा
पृथिव्यां पाण्डवेयस्य निःसपत्ने कृते युधि
Nihateshu tu yodheshu hate duryodhane tatha
Prithivyam pandaveyasya nihsapatne krite yudhi
62.4
विद्रुते शिबिरे शून्ये प्राप्ते यशसि चोत्तमे
किं नु तत्कारणं ब्रह्मन्येन कृष्णो गतः पुनः
Vidrute shibire shunye prapte yashasi chottame
Kim nu tatkaranam brahmanyena krishno gatah punah
62.5
न चैतत्कारणं ब्रह्मन्नल्पं वै प्रतिभाति मे
यत्रागमदमेयात्मा स्वयमेव जनार्दनः
Na chaitatkaranam brahmannalpam vai pratibhati me
Yatragamadameyatma svayameva janardanah
62.6
तत्त्वतो वै समाचक्ष्व सर्वमध्वर्युसत्तम
यच्चात्र कारणं ब्रह्मन्कार्यस्यास्य विनिश्चये
Tattvato vai samachakshva sarvamadhvaryusattama
Yachchatra karanam brahmankaryasyasya vinishchaye
62.7
वैशंपायन उवाच
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यन्मां पृच्छसि पार्थिव
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावद्भरतर्षभ
Vaishampayana uvacha
Tvadyuktoyamanuprashno yanmam prichchhasi parthiva
Tatteham sampravakshyami yathavadbharatarshabha
62.8
हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे
व्युत्क्रम्य समयं राजन्धार्तराष्ट्रं महाबलम्
Hatam duryodhanam drishtva bhimasenena sanyuge
Vyutkramya samayam rajandhartarashtram mahabalam
62.9
अन्यायेन हतं दृष्ट्वा गदायुद्धेन भारत
युधिष्ठिरं महाराज महद्भयमथाविशत्
Anyayena hatam drishtva gadayuddhena bharata
Yudhishthiram maharaja mahadbhayamathavishat
62.10
चिन्तयानो महाभागां गान्धारीं तपसान्विताम्
घोरेण तपसा युक्तां त्रैलोक्यमपि सा दहेत्
Chintayano mahabhagam gandharim tapasanvitam
Ghorena tapasa yuktam trailokyamapi sa dahet
62.11
तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत्तदा
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः पूर्वं प्रशमनं भवेत्
Tasya chintayamanasya buddhih samabhavattada
Gandharyah krodhadiptayah purvam prashamanam bhavet
62.12
सा हि पुत्रवधं श्रुत्वा कृतमस्माभिरीदृशम्
मानसेनाग्निना क्रुद्धा भस्मसान्नः करिष्यति
Sa hi putravadham shrutva kritamasmabhiridrisham
Manasenagnina kruddha bhasmasannah karishyati
62.13
कथं दुःखमिदं तीव्रं गान्धारी प्रसहिष्यति
श्रुत्वा विनिहतं पुत्रं छलेनाजिह्मयोधिनम्
Katham duhkhamidam tivram gandhari prasahishyati
Shrutva vinihatam putram chhalenajihmayodhinam
62.14
एवं विचिन्त्य बहुधा भयशोकसमन्वितः
वासुदेवमिदं वाक्यं धर्मराजोऽभ्यभाषत
Evam vichintya bahudha bhayashokasamanvitah
Vasudevamidam vakyam dharmarajobhyabhashata
62.15
तव प्रसादाद्गोविन्द राज्यं निहतकण्टकम्
अप्राप्यं मनसापीह प्राप्तमस्माभिरच्युत
Tava prasadadgovinda rajyam nihatakantakam
Aprapyam manasapiha praptamasmabhirachyuta
62.16
प्रत्यक्षं मे महाबाहो संग्रामे रोमहर्षणे
विमर्दः सुमहान्प्राप्तस्त्वया यादवनन्दन
Pratyaksham me mahabaho sangrame romaharshane
Vimardah sumahanpraptastvaya yadavanandana
62.17
त्वया देवासुरे युद्धे वधार्थममरद्विषाम्
यथा साह्यं पुरा दत्तं हताश्च विबुधद्विषः
Tvaya devasure yuddhe vadharthamamaradvisham
Yatha sahyam pura dattam hatashcha vibudhadvishah
62.18
साह्यं तथा महाबाहो दत्तमस्माकमच्युत
सारथ्येन च वार्ष्णेय भवता यद्धृता वयम्
Sahyam tatha mahabaho dattamasmakamachyuta
Sarathyena cha varshneya bhavata yaddhrita vayam
62.19
यदि न त्वं भवेन्नाथः फल्गुनस्य महारणे
कथं शक्यो रणे जेतुं भवेदेष बलार्णवः
Yadi na tvam bhavennathah phalgunasya maharane
Katham shakyo rane jetum bhavedesha balarnavah
62.20
गदाप्रहारा विपुलाः परिघैश्चापि ताडनम्
शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च तोमरैः सपरश्वधैः
Gadaprahara vipulah parighaishchapi tadanam
Shaktibhirbhindipalaishcha tomaraih saparashvadhaih
62.21
वाचश्च परुषाः प्राप्तास्त्वया ह्यस्मद्धितैषिणा
ताश्च ते सफलाः सर्वा हते दुर्योधनेऽच्युत
Vachashcha parushah praptastvaya hyasmaddhitaishina
Tashcha te saphalah sarva hate duryodhanechyuta
62.22
गान्धार्या हि महाबाहो क्रोधं बुध्यस्व माधव
सा हि नित्यं महाभागा तपसोग्रेण कर्शिता
Gandharya hi mahabaho krodham budhyasva madhava
Sa hi nityam mahabhaga tapasogrena karshita
62.23
पुत्रपौत्रवधं श्रुत्वा ध्रुवं नः संप्रधक्ष्यति
तस्याः प्रसादनं वीर प्राप्तकालं मतं मम
Putrapautravadham shrutva dhruvam nah sampradhakshyati
Tasyah prasadanam vira praptakalam matam mama
62.24
कश्च तां क्रोधदीप्ताक्षीं पुत्रव्यसनकर्शिताम्
वीक्षितुं पुरुषः शक्तस्त्वामृते पुरुषोत्तम
Kashcha tam krodhadiptakshim putravyasanakarshitam
Vikshitum purushah shaktastvamrite purushottama
62.25
तत्र मे गमनं प्राप्तं रोचते तव माधव
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः प्रशमार्थमरिंदम
Tatra me gamanam praptam rochate tava madhava
Gandharyah krodhadiptayah prashamarthamarindama
62.26
त्वं हि कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभवाप्ययः
हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैः कालसमीरितैः
Tvam hi karta vikarta cha lokanam prabhavapyayah
Hetukaranasanyuktairvakyaih kalasamiritaih
62.27
क्षिप्रमेव महाप्राज्ञ गान्धारीं शमयिष्यसि
पितामहश्च भगवान्कृष्णस्तत्र भविष्यति
Kshiprameva mahapragya gandharim shamayishyasi
Pitamahashcha bhagavankrishnastatra bhavishyati
62.28
सर्वथा ते महाबाहो गान्धार्याः क्रोधनाशनम्
कर्तव्यं सात्वतश्रेष्ठ पाण्डवानां हितैषिणा
Sarvatha te mahabaho gandharyah krodhanashanam
Kartavyam satvatashreshtha pandavanam hitaishina
62.29
धर्मराजस्य वचनं श्रुत्वा यदुकुलोद्वहः
आमन्त्र्य दारुकं प्राह रथः सज्जो विधीयताम्
Dharmarajasya vachanam shrutva yadukulodvahah
Amantrya darukam praha rathah sajjo vidhiyatam
62.30
केशवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणोऽथ दारुकः
न्यवेदयद्रथं सज्जं केशवाय महात्मने
Keshavasya vachah shrutva tvaramanotha darukah
Nyavedayadratham sajjam keshavaya mahatmane
62.31
तं रथं यादवश्रेष्ठः समारुह्य परंतपः
जगाम हास्तिनपुरं त्वरितः केशवो विभुः
Tam ratham yadavashreshthah samaruhya parantapah
Jagama hastinapuram tvaritah keshavo vibhuh
62.32
ततः प्रायान्महाराज माधवो भगवान्रथी
नागसाह्वयमासाद्य प्रविवेश च वीर्यवान्
Tatah prayanmaharaja madhavo bhagavanrathi
Nagasahvayamasadya pravivesha cha viryavan
62.33
प्रविश्य नगरं वीरो रथघोषेण नादयन्
विदितो धृतराष्ट्रस्य सोऽवतीर्य रथोत्तमात्
Pravishya nagaram viro rathaghoshena nadayan
Vidito dhritarashtrasya sovatirya rathottamat
62.34
अभ्यगच्छददीनात्मा धृतराष्ट्रनिवेशनम्
पूर्वं चाभिगतं तत्र सोऽपश्यदृषिसत्तमम्
Abhyagachchhadadinatma dhritarashtraniveshanam
Purvam chabhigatam tatra sopashyadrishisattamam
62.35
पादौ प्रपीड्य कृष्णस्य राज्ञश्चापि जनार्दनः
अभ्यवादयदव्यग्रो गान्धारीं चापि केशवः
Padau prapidya krishnasya ragyashchapi janardanah
Abhyavadayadavyagro gandharim chapi keshavah
62.36
ततस्तु यादवश्रेष्ठो धृतराष्ट्रमधोक्षजः
पाणिमालम्ब्य राज्ञः स सस्वरं प्ररुरोद ह
Tatastu yadavashreshtho dhritarashtramadhokshajah
Panimalambya ragyah sa sasvaram praruroda ha
62.37
स मुहूर्तमिवोत्सृज्य बाष्पं शोकसमुद्भवम्
प्रक्षाल्य वारिणा नेत्रे आचम्य च यथाविधि
उवाच प्रश्रितं वाक्यं धृतराष्ट्रमरिंदमः
Sa muhurtamivotsrijya bashpam shokasamudbhavam
Prakshalya varina netre achamya cha yathavidhi
Uvacha prashritam vakyam dhritarashtramarindamah
62.38
न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्भूतभव्यस्य भारत
कालस्य च यथा वृत्तं तत्ते सुविदितं प्रभो
Na testyaviditam kinchidbhutabhavyasya bharata
Kalasya cha yatha vrittam tatte suviditam prabho
62.39
यदिदं पाण्डवैः सर्वैस्तव चित्तानुरोधिभिः
कथं कुलक्षयो न स्यात्तथा क्षत्रस्य भारत
Yadidam pandavaih sarvaistava chittanurodhibhih
Katham kulakshayo na syattatha kshatrasya bharata
62.40
भ्रातृभिः समयं कृत्वा क्षान्तवान्धर्मवत्सलः
द्यूतच्छलजितैः शक्तैर्वनवासोऽभ्युपागतः
Bhratribhih samayam kritva kshantavandharmavatsalah
Dyutachchhalajitaih shaktairvanavasobhyupagatah
62.41
अज्ञातवासचर्या च नानावेशसमावृतैः
अन्ये च बहवः क्लेशास्त्वशक्तैरिव नित्यदा
Agyatavasacharya cha nanaveshasamavritaih
Anye cha bahavah kleshastvashaktairiva nityada
62.42
मया च स्वयमागम्य युद्धकाल उपस्थिते
सर्वलोकस्य सांनिध्ये ग्रामांस्त्वं पञ्च याचितः
Maya cha svayamagamya yuddhakala upasthite
Sarvalokasya sannidhye gramanstvam pancha yachitah
62.43
त्वया कालोपसृष्टेन लोभतो नापवर्जिताः
तवापराधान्नृपते सर्वं क्षत्रं क्षयं गतम्
Tvaya kalopasrishtena lobhato napavarjitah
Tavaparadhannripate sarvam kshatram kshayam gatam
62.44
भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लिकेन कृपेण च
द्रोणेन च सपुत्रेण विदुरेण च धीमता
याचितस्त्वं शमं नित्यं न च तत्कृतवानसि
Bhishmena somadattena bahlikena kripena cha
Dronena cha saputrena vidurena cha dhimata
Yachitastvam shamam nityam na cha tatkritavanasi
62.45
कालोपहतचित्तो हि सर्वो मुह्यति भारत
यथा मूढो भवान्पूर्वमस्मिन्नर्थे समुद्यते
Kalopahatachitto hi sarvo muhyati bharata
Yatha mudho bhavanpurvamasminnarthe samudyate
62.46
किमन्यत्कालयोगाद्धि दिष्टमेव परायणम्
मा च दोषं महाराज पाण्डवेषु निवेशय
Kimanyatkalayogaddhi dishtameva parayanam
Ma cha dosham maharaja pandaveshu niveshaya
62.47
अल्पोऽप्यतिक्रमो नास्ति पाण्डवानां महात्मनाम्
धर्मतो न्यायतश्चैव स्नेहतश्च परंतप
Alpopyatikramo nasti pandavanam mahatmanam
Dharmato nyayatashchaiva snehatashcha parantapa
62.48
एतत्सर्वं तु विज्ञाय आत्मदोषकृतं फलम्
असूयां पाण्डुपुत्रेषु न भवान्कर्तुमर्हति
Etatsarvam tu vigyaya atmadoshakritam phalam
Asuyam panduputreshu na bhavankartumarhati
62.49
कुलं वंशश्च पिण्डश्च यच्च पुत्रकृतं फलम्
गान्धार्यास्तव चैवाद्य पाण्डवेषु प्रतिष्ठितम्
Kulam vanshashcha pindashcha yachcha putrakritam phalam
Gandharyastava chaivadya pandaveshu pratishthitam
62.50
एतत्सर्वमनुध्यात्वा आत्मनश्च व्यतिक्रमम्
शिवेन पाण्डवान्ध्याहि नमस्ते भरतर्षभ
Etatsarvamanudhyatva atmanashcha vyatikramam
Shivena pandavandhyahi namaste bharatarshabha
62.51
जानासि च महाबाहो धर्मराजस्य या त्वयि
भक्तिर्भरतशार्दूल स्नेहश्चापि स्वभावतः
Janasi cha mahabaho dharmarajasya ya tvayi
Bhaktirbharatashardula snehashchapi svabhavatah
62.52
एतच्च कदनं कृत्वा शत्रूणामपकारिणाम्
दह्यते स्म दिवारात्रं न च शर्माधिगच्छति
Etachcha kadanam kritva shatrunamapakarinam
Dahyate sma divaratram na cha sharmadhigachchhati
62.53
त्वां चैव नरशार्दूल गान्धारीं च यशस्विनीम्
स शोचन्भरतश्रेष्ठ न शान्तिमधिगच्छति
Tvam chaiva narashardula gandharim cha yashasvinim
Sa shochanbharatashreshtha na shantimadhigachchhati
62.54
ह्रिया च परयाविष्टो भवन्तं नाधिगच्छति
पुत्रशोकाभिसंतप्तं बुद्धिव्याकुलितेन्द्रियम्
Hriya cha parayavishto bhavantam nadhigachchhati
Putrashokabhisantaptam buddhivyakulitendriyam
62.55
एवमुक्त्वा महाराज धृतराष्ट्रं यदूत्तमः
उवाच परमं वाक्यं गान्धारीं शोककर्शिताम्
Evamuktva maharaja dhritarashtram yaduttamah
Uvacha paramam vakyam gandharim shokakarshitam
62.56
सौबलेयि निबोध त्वं यत्त्वां वक्ष्यामि सुव्रते
त्वत्समा नास्ति लोकेऽस्मिन्नद्य सीमन्तिनी शुभे
Saubaleyi nibodha tvam yattvam vakshyami suvrate
Tvatsama nasti lokesminnadya simantini shubhe
62.57
जानामि च यथा राज्ञि सभायां मम संनिधौ
धर्मार्थसहितं वाक्यमुभयोः पक्षयोर्हितम्
उक्तवत्यसि कल्याणि न च ते तनयैः श्रुतम्
Janami cha yatha ragyi sabhayam mama sannidhau
Dharmarthasahitam vakyamubhayoh pakshayorhitam
Uktavatyasi kalyani na cha te tanayaih shrutam
62.58
दुर्योधनस्त्वया चोक्तो जयार्थी परुषं वचः
शृणु मूढ वचो मह्यं यतो धर्मस्ततो जयः
Duryodhanastvaya chokto jayarthi parusham vachah
Shrinu mudha vacho mahyam yato dharmastato jayah
62.59
तदिदं समनुप्राप्तं तव वाक्यं नृपात्मजे
एवं विदित्वा कल्याणि मा स्म शोके मनः कृथाः
पाण्डवानां विनाशाय मा ते बुद्धिः कदाचन
Tadidam samanupraptam tava vakyam nripatmaje
Evam viditva kalyani ma sma shoke manah krithah
Pandavanam vinashaya ma te buddhih kadachana
62.60
शक्ता चासि महाभागे पृथिवीं सचराचराम्
चक्षुषा क्रोधदीप्तेन निर्दग्धुं तपसो बलात्
Shakta chasi mahabhage prithivim sacharacharam
Chakshusha krodhadiptena nirdagdhum tapaso balat
62.61
वासुदेववचः श्रुत्वा गान्धारी वाक्यमब्रवीत्
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि केशव
Vasudevavachah shrutva gandhari vakyamabravit
Evametanmahabaho yatha vadasi keshava
62.62
आधिभिर्दह्यमानाया मतिः संचलिता मम
सा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन
Adhibhirdahyamanaya matih sanchalita mama
Sa me vyavasthita shrutva tava vakyam janardana
62.63
राज्ञस्त्वन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य केशव
त्वं गतिः सह तैर्वीरैः पाण्डवैर्द्विपदां वर
Ragyastvandhasya vriddhasya hataputrasya keshava
Tvam gatih saha tairviraih pandavairdvipadam vara
62.64
एतावदुक्त्वा वचनं मुखं प्रच्छाद्य वाससा
पुत्रशोकाभिसंतप्ता गान्धारी प्ररुरोद ह
Etavaduktva vachanam mukham prachchhadya vasasa
Putrashokabhisantapta gandhari praruroda ha
62.65
तत एनां महाबाहुः केशवः शोककर्शिताम्
हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैराश्वासयत्प्रभुः
Tata enam mahabahuh keshavah shokakarshitam
Hetukaranasanyuktairvakyairashvasayatprabhuh
62.66
समाश्वास्य च गान्धारीं धृतराष्ट्रं च माधवः
द्रौणेः संकल्पितं भावमन्वबुध्यत केशवः
Samashvasya cha gandharim dhritarashtram cha madhavah
Drauneh sankalpitam bhavamanvabudhyata keshavah
62.67
ततस्त्वरित उत्थाय पादौ मूर्ध्ना प्रणम्य च
द्वैपायनस्य राजेन्द्र ततः कौरवमब्रवीत्
Tatastvarita utthaya padau murdhna pranamya cha
Dvaipayanasya rajendra tatah kauravamabravit
62.68
आपृच्छे त्वां कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः
द्रौणेः पापोऽस्त्यभिप्रायस्तेनास्मि सहसोत्थितः
पाण्डवानां वधे रात्रौ बुद्धिस्तेन प्रदर्शिता
Aprichchhe tvam kurushreshtha ma cha shoke manah krithah
Drauneh papostyabhiprayastenasmi sahasotthitah
Pandavanam vadhe ratrau buddhistena pradarshita
62.69
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गान्धार्या सहितोऽब्रवीत्
धृतराष्ट्रो महाबाहुः केशवं केशिसूदनम्
Etachchhrutva tu vachanam gandharya sahitobravit
Dhritarashtro mahabahuh keshavam keshisudanam
62.70
शीघ्रं गच्छ महाबाहो पाण्डवान्परिपालय
भूयस्त्वया समेष्यामि क्षिप्रमेव जनार्दन
प्रायात्ततस्तु त्वरितो दारुकेण सहाच्युतः
Shighram gachchha mahabaho pandavanparipalaya
Bhuyastvaya sameshyami kshiprameva janardana
Prayattatastu tvarito darukena sahachyutah
62.71
वासुदेवे गते राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
आश्वासयदमेयात्मा व्यासो लोकनमस्कृतः
Vasudeve gate rajandhritarashtram janeshvaram
Ashvasayadameyatma vyaso lokanamaskritah
62.72
वासुदेवोऽपि धर्मात्मा कृतकृत्यो जगाम ह
शिबिरं हास्तिनपुराद्दिदृक्षुः पाण्डवान्नृप
Vasudevopi dharmatma kritakrityo jagama ha
Shibiram hastinapuraddidrikshuh pandavannripa
62.73
आगम्य शिबिरं रात्रौ सोऽभ्यगच्छत पाण्डवान्
तच्च तेभ्यः समाख्याय सहितस्तैः समाविशत्
Agamya shibiram ratrau sobhyagachchhata pandavan
Tachcha tebhyah samakhyaya sahitastaih samavishat