UtshovChapter 63
63.1
धृतराष्ट्र उवाच
अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थो महीं गतः
शौटीरमानी पुत्रो मे कान्यभाषत संजय
Dhritarashtra uvacha
Adhishthitah pada murdhni bhagnasaktho mahim gatah
Shautiramani putro me kanyabhashata sanjaya
63.2
अत्यर्थं कोपनो राजा जातवैरश्च पाण्डुषु
व्यसनं परमं प्राप्तः किमाह परमाहवे
Atyartham kopano raja jatavairashcha pandushu
Vyasanam paramam praptah kimaha paramahave
63.3
संजय उवाच
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप
राज्ञा यदुक्तं भग्नेन तस्मिन्व्यसन आगते
Sanjaya uvacha
Shrinu rajanpravakshyami yathavrittam naradhipa
Ragya yaduktam bhagnena tasminvyasana agate
63.4
भग्नसक्थो नृपो राजन्पांसुना सोऽवगुण्ठितः
यमयन्मूर्धजांस्तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश
Bhagnasaktho nripo rajanpansuna sovagunthitah
Yamayanmurdhajanstatra vikshya chaiva disho dasha
63.5
केशान्नियम्य यत्नेन निःश्वसन्नुरगो यथा
संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम्
Keshanniyamya yatnena nihshvasannurago yatha
Sanrambhashruparitabhyam netrabhyamabhivikshya mam
63.6
बाहू धरण्यां निष्पिष्य मुहुर्मत्त इव द्विपः
प्रकीर्णान्मूर्धजान्धुन्वन्दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्
गर्हयन्पाण्डवं ज्येष्ठं निःश्वस्येदमथाब्रवीत्
Bahu dharanyam nishpishya muhurmatta iva dvipah
Prakirnanmurdhajandhunvandantairdantanupasprishan
Garhayanpandavam jyeshtham nihshvasyedamathabravit
63.7
भीष्मे शांतनवे नाथे कर्णे चास्त्रभृतां वरे
गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे
Bhishme shantanave nathe karne chastrabhritam vare
Gautame shakunau chapi drone chastrabhritam vare
63.8
अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि
इमामवस्थां प्राप्तोऽस्मि कालो हि दुरतिक्रमः
Ashvatthamni tatha shalye shure cha kritavarmani
Imamavastham praptosmi kalo hi duratikramah
63.9
एकादशचमूभर्ता सोऽहमेतां दशां गतः
कालं प्राप्य महाबाहो न कश्चिदतिवर्तते
Ekadashachamubharta sohametam dasham gatah
Kalam prapya mahabaho na kashchidativartate
63.10
आख्यातव्यं मदीयानां येऽस्मिञ्जीवन्ति संगरे
यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः
Akhyatavyam madiyanam yesminjivanti sangare
Yathaham bhimasenena vyutkramya samayam hatah
63.11
बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः
भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति
Bahuni sunrishansani kritani khalu pandavaih
Bhurishravasi karne cha bhishme drone cha shrimati
63.12
इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम्
येन ते सत्सु निर्वेदं गमिष्यन्तीति मे मतिः
Idam chakirtijam karma nrishansaih pandavaih kritam
Yena te satsu nirvedam gamishyantiti me matih
63.13
का प्रीतिः सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम्
को वा समयभेत्तारं बुधः संमन्तुमर्हति
Ka pritih sattvayuktasya kritvopadhikritam jayam
Ko va samayabhettaram budhah sammantumarhati
63.14
अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डितः
यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रो वृकोदरः
Adharmena jayam labdhva ko nu hrishyeta panditah
Yatha sanhrishyate papah panduputro vrikodarah
63.15
किं नु चित्रमतस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम
क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः
Kim nu chitramatastvadya bhagnasakthasya yanmama
Kruddhena bhimasenena padena mriditam shirah
63.16
प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु
एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै संजय पूजितः
Pratapantam shriya jushtam vartamanam cha bandhushu
Evam kuryannaro yo hi sa vai sanjaya pujitah
63.17
अभिज्ञौ क्षत्रधर्मस्य मम माता पिता च मे
तौ हि संजय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनान्मम
Abhigyau kshatradharmasya mama mata pita cha me
Tau hi sanjaya duhkhartau vigyapyau vachananmama
63.18
इष्टं भृत्या भृताः सम्यग्भूः प्रशास्ता ससागरा
मूर्ध्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव संजय
Ishtam bhritya bhritah samyagbhuh prashasta sasagara
Murdhni sthitamamitranam jivatameva sanjaya
63.19
दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम्
अमित्रा बाधिताः सर्वे को नु स्वन्ततरो मया
Datta daya yathashakti mitranam cha priyam kritam
Amitra badhitah sarve ko nu svantataro maya
63.20
यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश्च दासवत्
प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया
Yatani pararashtrani nripa bhuktashcha dasavat
Priyebhyah prakritam sadhu ko nu svantataro maya
63.21
मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः संपूजितो जनः
त्रितयं सेवितं सर्वं को नु स्वन्ततरो मया
Manita bandhavah sarve manyah sampujito janah
Tritayam sevitam sarvam ko nu svantataro maya
63.22
आज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभः
आजानेयैस्तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया
Agyaptam nripamukhyeshu manah praptah sudurlabhah
Ajaneyaistatha yatam ko nu svantataro maya
63.23
अधीतं विधिवद्दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम्
स्वधर्मेण जिता लोकाः को नु स्वन्ततरो मया
Adhitam vidhivaddattam praptamayurniramayam
Svadharmena jita lokah ko nu svantataro maya
63.24
दिष्ट्या नाहं जितः संख्ये परान्प्रेष्यवदाश्रितः
दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर्मृते त्वन्यं गता विभो
Dishtya naham jitah sankhye paranpreshyavadashritah
Dishtya me vipula lakshmirmrite tvanyam gata vibho
63.25
यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम्
निधनं तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया
Yadishtam kshatrabandhunam svadharmamanutishthatam
Nidhanam tanmaya praptam ko nu svantataro maya
63.26
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्प्राकृतवज्जितः
दिष्ट्या न विमतिं कांचिद्भजित्वा तु पराजितः
Dishtya naham paravritto vairatprakritavajjitah
Dishtya na vimatim kanchidbhajitva tu parajitah
63.27
सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्विषेण वा
एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हतः
Suptam vatha pramattam va yatha hanyadvishena va
Evam vyutkrantadharmena vyutkramya samayam hatah
63.28
अश्वत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः
कृपः शारद्वतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम
Ashvatthama mahabhagah kritavarma cha satvatah
Kripah sharadvatashchaiva vaktavya vachananmama
63.29
अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकशः
विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुमर्हथ
Adharmena pravrittanam pandavanamanekashah
Vishvasam samayaghnanam na yuyam gantumarhatha
63.30
वातिकांश्चाब्रवीद्राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रमः
अधर्माद्भीमसेनेन निहतोऽहं यथा रणे
Vatikanshchabravidraja putraste satyavikramah
Adharmadbhimasenena nihatoham yatha rane
63.31
सोऽहं द्रोणं स्वर्गगतं शल्यकर्णावुभौ तथा
वृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम्
Soham dronam svargagatam shalyakarnavubhau tatha
Vrishasenam mahaviryam shakunim chapi saubalam
63.32
जलसंधं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम्
सौमदत्तिं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम्
Jalasandham mahaviryam bhagadattam cha parthivam
Saumadattim maheshvasam saindhavam cha jayadratham
63.33
दुःशासनपुरोगांश्च भ्रातॄनात्मसमांस्तथा
दौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ
Duhshasanapuroganshcha bhratrinatmasamanstatha
Dauhshasanim cha vikrantam lakshmanam chatmajavubhau
63.34
एतांश्चान्यांश्च सुबहून्मदीयांश्च सहस्रशः
पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सार्थहीन इवाध्वगः
Etanshchanyanshcha subahunmadiyanshcha sahasrashah
Prishthatonugamishyami sarthahina ivadhvagah
63.35
कथं भ्रातॄन्हताञ्श्रुत्वा भर्तारं च स्वसा मम
रोरूयमाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति
Katham bhratrinhatanshrutva bhartaram cha svasa mama
Roruyamana duhkharta duhshala sa bhavishyati
63.36
स्नुषाभिः प्रस्नुषाभिश्च वृद्धो राजा पिता मम
गान्धारीसहितः क्रोशन्कां गतिं प्रतिपत्स्यते
Snushabhih prasnushabhishcha vriddho raja pita mama
Gandharisahitah kroshankam gatim pratipatsyate
63.37
नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वरा
विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना
Nunam lakshmanamatapi hataputra hateshvara
Vinasham yasyati kshipram kalyani prithulochana
63.38
यदि जानाति चार्वाकः परिव्राड्वाग्विशारदः
करिष्यति महाभागो ध्रुवं सोऽपचितिं मम
Yadi janati charvakah parivradvagvisharadah
Karishyati mahabhago dhruvam sopachitim mama
63.39
समन्तपञ्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्रुते
अहं निधनमासाद्य लोकान्प्राप्स्यामि शाश्वतान्
Samantapanchake punye trishu lokeshu vishrute
Aham nidhanamasadya lokanprapsyami shashvatan
63.40
ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष
प्रलापं नृपतेः श्रुत्वा विद्रवन्ति दिशो दश
Tato janasahasrani bashpapurnani marisha
Pralapam nripateh shrutva vidravanti disho dasha
63.41
ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा
चचालाथ सनिर्ह्रादा दिशश्चैवाविलाभवन्
Sasagaravana ghora prithivi sacharachara
Chachalatha sanirhrada dishashchaivavilabhavan
63.42
ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं न्यवेदयन्
व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च घातनम्
Te dronaputramasadya yathavrittam nyavedayan
Vyavaharam gadayuddhe parthivasya cha ghatanam
63.43
तदाख्याय ततः सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत
ध्यात्वा च सुचिरं कालं जग्मुरार्ता यथागतम्
Tadakhyaya tatah sarve dronaputrasya bharata
Dhyatva cha suchiram kalam jagmurarta yathagatam