UtshovChapter 64
64.1
संजय उवाच
वातिकानां सकाशात्तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम्
हतशिष्टास्ततो राजन्कौरवाणां महारथाः
Sanjaya uvacha
Vatikanam sakashattu shrutva duryodhanam hatam
Hatashishtastato rajankauravanam maharathah
64.2
विनिर्भिन्नाः शितैर्बाणैर्गदातोमरशक्तिभिः
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः
त्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन्
Vinirbhinnah shitairbanairgadatomarashaktibhih
Ashvatthama kripashchaiva kritavarma cha satvatah
Tvarita javanairashvairayodhanamupagaman
64.3
तत्रापश्यन्महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम्
प्रभग्नं वायुवेगेन महाशालं यथा वने
Tatrapashyanmahatmanam dhartarashtram nipatitam
Prabhagnam vayuvegena mahashalam yatha vane
64.4
भूमौ विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम्
महागजमिवारण्ये व्याधेन विनिपातितम्
Bhumau viveshtamanam tam rudhirena samukshitam
Mahagajamivaranye vyadhena vinipatitam
64.5
विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम्
यदृच्छया निपतितं चक्रमादित्यगोचरम्
Vivartamanam bahusho rudhiraughapariplutam
Yadrichchhaya nipatitam chakramadityagocharam
64.6
महावातसमुत्थेन संशुष्कमिव सागरम्
पूर्णचन्द्रमिव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम्
Mahavatasamutthena sanshushkamiva sagaram
Purnachandramiva vyomni tusharavritamandalam
64.7
रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गसमविक्रमम्
वृतं भूतगणैर्घोरैः क्रव्यादैश्च समन्ततः
यथा धनं लिप्समानैर्भृत्यैर्नृपतिसत्तमम्
Renudhvastam dirghabhujam matangasamavikramam
Vritam bhutaganairghoraih kravyadaishcha samantatah
Yatha dhanam lipsamanairbhrityairnripatisattamam
64.8
भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधादुद्वृत्तचक्षुषम्
सामर्षं तं नरव्याघ्रं व्याघ्रं निपतितं यथा
Bhrukutikritavaktrantam krodhadudvrittachakshusham
Samarsham tam naravyaghram vyaghram nipatitam yatha
64.9
ते तु दृष्ट्वा महेष्वासा भूतले पतितं नृपम्
मोहमभ्यागमन्सर्वे कृपप्रभृतयो रथाः
Te tu drishtva maheshvasa bhutale patitam nripam
Mohamabhyagamansarve kripaprabhritayo rathah
64.10
अवतीर्य रथेभ्यस्तु प्राद्रवन्राजसंनिधौ
दुर्योधनं च संप्रेक्ष्य सर्वे भूमावुपाविशन्
Avatirya rathebhyastu pradravanrajasannidhau
Duryodhanam cha samprekshya sarve bhumavupavishan
64.11
ततो द्रौणिर्महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन्
उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोकेश्वरेश्वरम्
Tato draunirmaharaja bashpapurnekshanah shvasan
Uvacha bharatashreshtham sarvalokeshvareshvaram
64.12
न नूनं विद्यतेऽसह्यं मानुष्ये किंचिदेव हि
यत्र त्वं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः
Na nunam vidyatesahyam manushye kinchideva hi
Yatra tvam purushavyaghra sheshe pansushu rushitah
64.13
भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम्
कथमेकोऽद्य राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने
Bhutva hi nripatih purvam samagyapya cha medinim
Kathamekodya rajendra tishthase nirjane vane
64.14
दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम्
नापि तान्सुहृदः सर्वान्किमिदं भरतर्षभ
Duhshasanam na pashyami napi karnam maharatham
Napi tansuhridah sarvankimidam bharatarshabha
64.15
दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथंचन
लोकानां च भवान्यत्र शेते पांसुषु रूषितः
Duhkham nunam kritantasya gatim gyatum kathanchana
Lokanam cha bhavanyatra shete pansushu rushitah
64.16
एष मूर्धावसिक्तानामग्रे गत्वा परंतपः
सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम्
Esha murdhavasiktanamagre gatva parantapah
Satrinam grasate pansum pashya kalasya paryayam
64.17
क्व ते तदमलं छत्रं व्यजनं क्व च पार्थिव
सा च ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम
Kva te tadamalam chhatram vyajanam kva cha parthiva
Sa cha te mahati sena kva gata parthivottama
64.18
दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरे
यद्वै लोकगुरुर्भूत्वा भवानेतां दशां गतः
Durvigyeya gatirnunam karyanam karanantare
Yadvai lokagururbhutva bhavanetam dasham gatah
64.19
अध्रुवा सर्वमर्त्येषु ध्रुवं श्रीरुपलक्ष्यते
भवतो व्यसनं दृष्ट्वा शक्रविस्पर्धिनो भृशम्
Adhruva sarvamartyeshu dhruvam shrirupalakshyate
Bhavato vyasanam drishtva shakravispardhino bhrisham
64.20
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतः
उवाच राजन्पुत्रस्ते प्राप्तकालमिदं वचः
Tasya tadvachanam shrutva duhkhitasya visheshatah
Uvacha rajanputraste praptakalamidam vachah
64.21
विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पमुत्सृजन्
कृपादीन्स तदा वीरान्सर्वानेव नराधिपः
Vimrijya netre panibhyam shokajam bashpamutsrijan
Kripadinsa tada viransarvaneva naradhipah
64.22
ईदृशो मर्त्यधर्मोऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते
विनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायकारितः
Idrisho martyadharmoyam dhatra nirdishta uchyate
Vinashah sarvabhutanam kalaparyayakaritah
64.23
सोऽयं मां समनुप्राप्तः प्रत्यक्षं भवतां हि यः
पृथिवीं पालयित्वाहमेतां निष्ठामुपागतः
Soyam mam samanupraptah pratyaksham bhavatam hi yah
Prithivim palayitvahametam nishthamupagatah
64.24
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिदापदि
दिष्ट्याहं निहतः पापैश्छलेनैव विशेषतः
Dishtya naham paravritto yuddhe kasyanchidapadi
Dishtyaham nihatah papaishchhalenaiva visheshatah
64.25
उत्साहश्च कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता
दिष्ट्या चास्मि हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः
Utsahashcha krito nityam maya dishtya yuyutsata
Dishtya chasmi hato yuddhe nihatagyatibandhavah
64.26
दिष्ट्या च वोऽहं पश्यामि मुक्तानस्माज्जनक्षयात्
स्वस्तियुक्तांश्च कल्यांश्च तन्मे प्रियमनुत्तमम्
Dishtya cha voham pashyami muktanasmajjanakshayat
Svastiyuktanshcha kalyanshcha tanme priyamanuttamam
64.27
मा भवन्तोऽनुतप्यन्तां सौहृदान्निधनेन मे
यदि वेदाः प्रमाणं वो जिता लोका मयाक्षयाः
Ma bhavantonutapyantam sauhridannidhanena me
Yadi vedah pramanam vo jita loka mayakshayah
64.28
मन्यमानः प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजसः
तेन न च्यावितश्चाहं क्षत्रधर्मात्स्वनुष्ठितात्
Manyamanah prabhavam cha krishnasyamitatejasah
Tena na chyavitashchaham kshatradharmatsvanushthitat
64.29
स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्यः कथंचन
कृतं भवद्भिः सदृशमनुरूपमिवात्मनः
यतितं विजये नित्यं दैवं तु दुरतिक्रमम्
Sa maya samanuprapto nasmi shochyah kathanchana
Kritam bhavadbhih sadrishamanurupamivatmanah
Yatitam vijaye nityam daivam tu duratikramam
64.30
एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललोचनः
तूष्णीं बभूव राजेन्द्र रुजासौ विह्वलो भृशम्
Etavaduktva vachanam bashpavyakulalochanah
Tushnim babhuva rajendra rujasau vihvalo bhrisham
64.31
तथा तु दृष्ट्वा राजानं बाष्पशोकसमन्वितम्
द्रौणिः क्रोधेन जज्वाल यथा वह्निर्जगत्क्षये
Tatha tu drishtva rajanam bashpashokasamanvitam
Draunih krodhena jajvala yatha vahnirjagatkshaye
64.32
स तु क्रोधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य च
बाष्पविह्वलया वाचा राजानमिदमब्रवीत्
Sa tu krodhasamavishtah panau panim nipidya cha
Bashpavihvalaya vacha rajanamidamabravit
64.33
पिता मे निहतः क्षुद्रैः सुनृशंसेन कर्मणा
न तथा तेन तप्यामि यथा राजंस्त्वयाद्य वै
Pita me nihatah kshudraih sunrishansena karmana
Na tatha tena tapyami yatha rajanstvayadya vai
64.34
शृणु चेदं वचो मह्यं सत्येन वदतः प्रभो
इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च
Shrinu chedam vacho mahyam satyena vadatah prabho
Ishtapurtena danena dharmena sukritena cha
64.35
अद्याहं सर्वपाञ्चालान्वासुदेवस्य पश्यतः
सर्वोपायैर्हि नेष्यामि प्रेतराजनिवेशनम्
अनुज्ञां तु महाराज भवान्मे दातुमर्हति
Adyaham sarvapanchalanvasudevasya pashyatah
Sarvopayairhi neshyami pretarajaniveshanam
Anugyam tu maharaja bhavanme datumarhati
64.36
इति श्रुत्वा तु वचनं द्रोणपुत्रस्य कौरवः
मनसः प्रीतिजननं कृपं वचनमब्रवीत्
आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय
Iti shrutva tu vachanam dronaputrasya kauravah
Manasah pritijananam kripam vachanamabravit
Acharya shighram kalasham jalapurnam samanaya
64.37
स तद्वचनमाज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तमः
कलशं पूर्णमादाय राज्ञोऽन्तिकमुपागमत्
Sa tadvachanamagyaya ragyo brahmanasattamah
Kalasham purnamadaya ragyontikamupagamat
64.38
तमब्रवीन्महाराज पुत्रस्तव विशां पते
ममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोऽभिषिच्यताम्
सेनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम्
Tamabravinmaharaja putrastava visham pate
Mamagyaya dvijashreshtha dronaputrobhishichyatam
Senapatyena bhadram te mama chedichchhasi priyam
64.39
राज्ञो नियोगाद्योद्धव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः
वर्तता क्षत्रधर्मेण ह्येवं धर्मविदो विदुः
Ragyo niyogadyoddhavyam brahmanena visheshatah
Vartata kshatradharmena hyevam dharmavido viduh
64.40
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा कृपः शारद्वतस्ततः
द्रौणिं राज्ञो नियोगेन सेनापत्येऽभ्यषेचयत्
Ragyastu vachanam shrutva kripah sharadvatastatah
Draunim ragyo niyogena senapatyebhyashechayat
64.41
सोऽभिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम्
प्रययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन्
Sobhishikto maharaja parishvajya nripottamam
Prayayau sinhanadena dishah sarva vinadayan
64.42
दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र शोणितौघपरिप्लुतः
तां निशां प्रतिपेदेऽथ सर्वभूतभयावहाम्
Duryodhanopi rajendra shonitaughapariplutah
Tam nisham pratipedetha sarvabhutabhayavaham
64.43
अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्मादायोधनान्नृप
शोकसंविग्नमनसश्चिन्ताध्यानपराभवन्
Apakramya tu te turnam tasmadayodhanannripa
Shokasanvignamanasashchintadhyanaparabhavan