UtshovChapter 29
29.1
धृतराष्ट्र उवाच
हतेषु सर्वसैन्येषु पाण्डुपुत्रै रणाजिरे
मम सैन्यावशिष्टास्ते किमकुर्वत संजय
Dhritarashtra uvacha
Hateshu sarvasainyeshu panduputrai ranajire
Mama sainyavashishtaste kimakurvata sanjaya
29.2
कृतवर्मा कृपश्चैव द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान्
दुर्योधनश्च मन्दात्मा राजा किमकरोत्तदा
Kritavarma kripashchaiva dronaputrashcha viryavan
Duryodhanashcha mandatma raja kimakarottada
29.3
संजय उवाच
संप्राद्रवत्सु दारेषु क्षत्रियाणां महात्मनाम्
विद्रुते शिबिरे शून्ये भृशोद्विग्नास्त्रयो रथाः
Sanjaya uvacha
Sampradravatsu dareshu kshatriyanam mahatmanam
Vidrute shibire shunye bhrishodvignastrayo rathah
29.4
निशम्य पाण्डुपुत्राणां तदा विजयिनां स्वनम्
विद्रुतं शिबिरं दृष्ट्वा सायाह्ने राजगृद्धिनः
स्थानं नारोचयंस्तत्र ततस्ते ह्रदमभ्ययुः
Nishamya panduputranam tada vijayinam svanam
Vidrutam shibiram drishtva sayahne rajagriddhinah
Sthanam narochayanstatra tataste hradamabhyayuh
29.5
युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो रणे
हृष्टः पर्यपतद्राजन्दुर्योधनवधेप्सया
Yudhishthiropi dharmatma bhratribhih sahito rane
Hrishtah paryapatadrajanduryodhanavadhepsaya
29.6
मार्गमाणास्तु संक्रुद्धास्तव पुत्रं जयैषिणः
यत्नतोऽन्वेषमाणास्तु नैवापश्यञ्जनाधिपम्
Margamanastu sankruddhastava putram jayaishinah
Yatnatonveshamanastu naivapashyanjanadhipam
29.7
स हि तीव्रेण वेगेन गदापाणिरपाक्रमत्
तं ह्रदं प्राविशच्चापि विष्टभ्यापः स्वमायया
Sa hi tivrena vegena gadapanirapakramat
Tam hradam pravishachchapi vishtabhyapah svamayaya
29.8
यदा तु पाण्डवाः सर्वे सुपरिश्रान्तवाहनाः
ततः स्वशिबिरं प्राप्य व्यतिष्ठन्सहसैनिकाः
Yada tu pandavah sarve suparishrantavahanah
Tatah svashibiram prapya vyatishthansahasainikah
29.9
ततः कृपश्च द्रौणिश्च कृतवर्मा च सात्वतः
संनिविष्टेषु पार्थेषु प्रयातास्तं ह्रदं शनैः
Tatah kripashcha draunishcha kritavarma cha satvatah
Sannivishteshu partheshu prayatastam hradam shanaih
29.10
ते तं ह्रदं समासाद्य यत्र शेते जनाधिपः
अभ्यभाषन्त दुर्धर्षं राजानं सुप्तमम्भसि
Te tam hradam samasadya yatra shete janadhipah
Abhyabhashanta durdharsham rajanam suptamambhasi
29.11
राजन्नुत्तिष्ठ युध्यस्व सहास्माभिर्युधिष्ठिरम्
जित्वा वा पृथिवीं भुङ्क्ष्व हतो वा स्वर्गमाप्नुहि
Rajannuttishtha yudhyasva sahasmabhiryudhishthiram
Jitva va prithivim bhunkshva hato va svargamapnuhi
29.12
तेषामपि बलं सर्वं हतं दुर्योधन त्वया
प्रतिरब्धाश्च भूयिष्ठं ये शिष्टास्तत्र सैनिकाः
Teshamapi balam sarvam hatam duryodhana tvaya
Pratirabdhashcha bhuyishtham ye shishtastatra sainikah
29.13
न ते वेगं विषहितुं शक्तास्तव विशां पते
अस्माभिरभिगुप्तस्य तस्मादुत्तिष्ठ भारत
Na te vegam vishahitum shaktastava visham pate
Asmabhirabhiguptasya tasmaduttishtha bharata
29.14
दुर्योधन उवाच
दिष्ट्या पश्यामि वो मुक्तानीदृशात्पुरुषक्षयात्
पाण्डुकौरवसंमर्दाज्जीवमानान्नरर्षभान्
Duryodhana uvacha
Dishtya pashyami vo muktanidrishatpurushakshayat
Pandukauravasammardajjivamanannararshabhan
29.15
विजेष्यामो वयं सर्वे विश्रान्ता विगतक्लमाः
भवन्तश्च परिश्रान्ता वयं च भृशविक्षताः
उदीर्णं च बलं तेषां तेन युद्धं न रोचये
Vijeshyamo vayam sarve vishranta vigataklamah
Bhavantashcha parishranta vayam cha bhrishavikshatah
Udirnam cha balam tesham tena yuddham na rochaye
29.16
न त्वेतदद्भुतं वीरा यद्वो महदिदं मनः
अस्मासु च परा भक्तिर्न तु कालः पराक्रमे
Na tvetadadbhutam vira yadvo mahadidam manah
Asmasu cha para bhaktirna tu kalah parakrame
29.17
विश्रम्यैकां निशामद्य भवद्भिः सहितो रणे
प्रतियोत्स्याम्यहं शत्रूञ्श्वो न मेऽस्त्यत्र संशयः
Vishramyaikam nishamadya bhavadbhih sahito rane
Pratiyotsyamyaham shatrunshvo na mestyatra sanshayah
29.18
संजय उवाच
एवमुक्तोऽब्रवीद्द्रौणी राजानं युद्धदुर्मदम्
उत्तिष्ठ राजन्भद्रं ते विजेष्यामो रणे परान्
Sanjaya uvacha
Evamuktobraviddrauni rajanam yuddhadurmadam
Uttishtha rajanbhadram te vijeshyamo rane paran
29.19
इष्टापूर्तेन दानेन सत्येन च जपेन च
शपे राजन्यथा ह्यद्य निहनिष्यामि सोमकान्
Ishtapurtena danena satyena cha japena cha
Shape rajanyatha hyadya nihanishyami somakan
29.20
मा स्म यज्ञकृतां प्रीतिं प्राप्नुयां सज्जनोचिताम्
यदीमां रजनीं व्युष्टां न निहन्मि परान्रणे
Ma sma yagyakritam pritim prapnuyam sajjanochitam
Yadimam rajanim vyushtam na nihanmi paranrane
29.21
नाहत्वा सर्वपाञ्चालान्विमोक्ष्ये कवचं विभो
इति सत्यं ब्रवीम्येतत्तन्मे शृणु जनाधिप
Nahatva sarvapanchalanvimokshye kavacham vibho
Iti satyam bravimyetattanme shrinu janadhipa
29.22
तेषु संभाषमाणेषु व्याधास्तं देशमाययुः
मांसभारपरिश्रान्ताः पानीयार्थं यदृच्छया
Teshu sambhashamaneshu vyadhastam deshamayayuh
Mansabharaparishrantah paniyartham yadrichchhaya
29.23
ते हि नित्यं महाराज भीमसेनस्य लुब्धकाः
मांसभारानुपाजह्रुर्भक्त्या परमया विभो
Te hi nityam maharaja bhimasenasya lubdhakah
Mansabharanupajahrurbhaktya paramaya vibho
29.24
ते तत्र विष्ठितास्तेषां सर्वं तद्वचनं रहः
दुर्योधनवचश्चैव शुश्रुवुः संगता मिथः
Te tatra vishthitastesham sarvam tadvachanam rahah
Duryodhanavachashchaiva shushruvuh sangata mithah
29.25
तेऽपि सर्वे महेष्वासा अयुद्धार्थिनि कौरवे
निर्बन्धं परमं चक्रुस्तदा वै युद्धकाङ्क्षिणः
Tepi sarve maheshvasa ayuddharthini kaurave
Nirbandham paramam chakrustada vai yuddhakankshinah
29.26
तांस्तथा समुदीक्ष्याथ कौरवाणां महारथान्
अयुद्धमनसं चैव राजानं स्थितमम्भसि
Tanstatha samudikshyatha kauravanam maharathan
Ayuddhamanasam chaiva rajanam sthitamambhasi
29.27
तेषां श्रुत्वा च संवादं राज्ञश्च सलिले सतः
व्याधाभ्यजानन्राजेन्द्र सलिलस्थं सुयोधनम्
Tesham shrutva cha sanvadam ragyashcha salile satah
Vyadhabhyajananrajendra salilastham suyodhanam
29.28
ते पूर्वं पाण्डुपुत्रेण पृष्टा ह्यासन्सुतं तव
यदृच्छोपगतास्तत्र राजानं परिमार्गिताः
Te purvam panduputrena prishta hyasansutam tava
Yadrichchhopagatastatra rajanam parimargitah
29.29
ततस्ते पाण्डुपुत्रस्य स्मृत्वा तद्भाषितं तदा
अन्योन्यमब्रुवन्राजन्मृगव्याधाः शनैरिदम्
Tataste panduputrasya smritva tadbhashitam tada
Anyonyamabruvanrajanmrigavyadhah shanairidam
29.30
दुर्योधनं ख्यापयामो धनं दास्यति पाण्डवः
सुव्यक्तमिति नः ख्यातो ह्रदे दुर्योधनो नृपः
Duryodhanam khyapayamo dhanam dasyati pandavah
Suvyaktamiti nah khyato hrade duryodhano nripah
29.31
तस्माद्गच्छामहे सर्वे यत्र राजा युधिष्ठिरः
आख्यातुं सलिले सुप्तं दुर्योधनममर्षणम्
Tasmadgachchhamahe sarve yatra raja yudhishthirah
Akhyatum salile suptam duryodhanamamarshanam
29.32
धृतराष्ट्रात्मजं तस्मै भीमसेनाय धीमते
शयानं सलिले सर्वे कथयामो धनुर्भृते
Dhritarashtratmajam tasmai bhimasenaya dhimate
Shayanam salile sarve kathayamo dhanurbhrite
29.33
स नो दास्यति सुप्रीतो धनानि बहुलान्युत
किं नो मांसेन शुष्केण परिक्लिष्टेन शोषिणा
Sa no dasyati suprito dhanani bahulanyuta
Kim no mansena shushkena pariklishtena shoshina
29.34
एवमुक्त्वा ततो व्याधाः संप्रहृष्टा धनार्थिनः
मांसभारानुपादाय प्रययुः शिबिरं प्रति
Evamuktva tato vyadhah samprahrishta dhanarthinah
Mansabharanupadaya prayayuh shibiram prati
29.35
पाण्डवाश्च महाराज लब्धलक्षाः प्रहारिणः
अपश्यमानाः समरे दुर्योधनमवस्थितम्
Pandavashcha maharaja labdhalakshah praharinah
Apashyamanah samare duryodhanamavasthitam
29.36
निकृतेस्तस्य पापस्य ते पारं गमनेप्सवः
चारान्संप्रेषयामासुः समन्तात्तद्रणाजिरम्
Nikritestasya papasya te param gamanepsavah
Charansampreshayamasuh samantattadranajiram
29.37
आगम्य तु ततः सर्वे नष्टं दुर्योधनं नृपम्
न्यवेदयन्त सहिता धर्मराजस्य सैनिकाः
Agamya tu tatah sarve nashtam duryodhanam nripam
Nyavedayanta sahita dharmarajasya sainikah
29.38
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चाराणां भरतर्षभ
चिन्तामभ्यगमत्तीव्रां निशश्वास च पार्थिवः
Tesham tadvachanam shrutva charanam bharatarshabha
Chintamabhyagamattivram nishashvasa cha parthivah
29.39
अथ स्थितानां पाण्डूनां दीनानां भरतर्षभ
तस्माद्देशादपक्रम्य त्वरिता लुब्धका विभो
Atha sthitanam pandunam dinanam bharatarshabha
Tasmaddeshadapakramya tvarita lubdhaka vibho
29.40
आजग्मुः शिबिरं हृष्टा दृष्ट्वा दुर्योधनं नृपम्
वार्यमाणाः प्रविष्टाश्च भीमसेनस्य पश्यतः
Ajagmuh shibiram hrishta drishtva duryodhanam nripam
Varyamanah pravishtashcha bhimasenasya pashyatah
29.41
ते तु पाण्डवमासाद्य भीमसेनं महाबलम्
तस्मै तत्सर्वमाचख्युर्यद्वृत्तं यच्च वै श्रुतम्
Te tu pandavamasadya bhimasenam mahabalam
Tasmai tatsarvamachakhyuryadvrittam yachcha vai shrutam
29.42
ततो वृकोदरो राजन्दत्त्वा तेषां धनं बहु
धर्मराजाय तत्सर्वमाचचक्षे परंतपः
Tato vrikodaro rajandattva tesham dhanam bahu
Dharmarajaya tatsarvamachachakshe parantapah
29.43
असौ दुर्योधनो राजन्विज्ञातो मम लुब्धकैः
संस्तभ्य सलिलं शेते यस्यार्थे परितप्यसे
Asau duryodhano rajanvigyato mama lubdhakaih
Sanstabhya salilam shete yasyarthe paritapyase
29.44
तद्वचो भीमसेनस्य प्रियं श्रुत्वा विशां पते
अजातशत्रुः कौन्तेयो हृष्टोऽभूत्सह सोदरैः
Tadvacho bhimasenasya priyam shrutva visham pate
Ajatashatruh kaunteyo hrishtobhutsaha sodaraih
29.45
तं च श्रुत्वा महेष्वासं प्रविष्टं सलिलह्रदम्
क्षिप्रमेव ततोऽगच्छत्पुरस्कृत्य जनार्दनम्
Tam cha shrutva maheshvasam pravishtam salilahradam
Kshiprameva tatogachchhatpuraskritya janardanam
29.46
ततः किलकिलाशब्दः प्रादुरासीद्विशां पते
पाण्डवानां प्रहृष्टानां पाञ्चालानां च सर्वशः
Tatah kilakilashabdah pradurasidvisham pate
Pandavanam prahrishtanam panchalanam cha sarvashah
29.47
सिंहनादांस्ततश्चक्रुः क्ष्वेडांश्च भरतर्षभ
त्वरिताः क्षत्रिया राजञ्जग्मुर्द्वैपायनं ह्रदम्
Sinhanadanstatashchakruh kshvedanshcha bharatarshabha
Tvaritah kshatriya rajanjagmurdvaipayanam hradam
29.48
ज्ञातः पापो धार्तराष्ट्रो दृष्टश्चेत्यसकृद्रणे
प्राक्रोशन्सोमकास्तत्र हृष्टरूपाः समन्ततः
Gyatah papo dhartarashtro drishtashchetyasakridrane
Prakroshansomakastatra hrishtarupah samantatah
29.49
तेषामाशु प्रयातानां रथानां तत्र वेगिनाम्
बभूव तुमुलः शब्दो दिवस्पृक्पृथिवीपते
Teshamashu prayatanam rathanam tatra veginam
Babhuva tumulah shabdo divasprikprithivipate
29.50
दुर्योधनं परीप्सन्तस्तत्र तत्र युधिष्ठिरम्
अन्वयुस्त्वरितास्ते वै राजानं श्रान्तवाहनाः
Duryodhanam paripsantastatra tatra yudhishthiram
Anvayustvaritaste vai rajanam shrantavahanah
29.51
अर्जुनो भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः शिखण्डी चापराजितः
Arjuno bhimasenashcha madriputrau cha pandavau
Dhrishtadyumnashcha panchalyah shikhandi chaparajitah
29.52
उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिश्चापराजितः
पाञ्चालानां च ये शिष्टा द्रौपदेयाश्च भारत
हयाश्च सर्वे नागाश्च शतशश्च पदातयः
Uttamauja yudhamanyuh satyakishchaparajitah
Panchalanam cha ye shishta draupadeyashcha bharata
Hayashcha sarve nagashcha shatashashcha padatayah
29.53
ततः प्राप्तो महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
द्वैपायनह्रदं ख्यातं यत्र दुर्योधनोऽभवत्
Tatah prapto maharaja dharmaputro yudhishthirah
Dvaipayanahradam khyatam yatra duryodhanobhavat
29.54
शीतामलजलं हृद्यं द्वितीयमिव सागरम्
मायया सलिलं स्तभ्य यत्राभूत्ते सुतः स्थितः
Shitamalajalam hridyam dvitiyamiva sagaram
Mayaya salilam stabhya yatrabhutte sutah sthitah
29.55
अत्यद्भुतेन विधिना दैवयोगेन भारत
सलिलान्तर्गतः शेते दुर्दर्शः कस्यचित्प्रभो
मानुषस्य मनुष्येन्द्र गदाहस्तो जनाधिपः
Atyadbhutena vidhina daivayogena bharata
Salilantargatah shete durdarshah kasyachitprabho
Manushasya manushyendra gadahasto janadhipah
29.56
ततो दुर्योधनो राजा सलितान्तर्गतो वसन्
शुश्रुवे तुमुलं शब्दं जलदोपमनिःस्वनम्
Tato duryodhano raja salitantargato vasan
Shushruve tumulam shabdam jaladopamanihsvanam
29.57
युधिष्ठिरस्तु राजेन्द्र ह्रदं तं सह सोदरैः
आजगाम महाराज तव पुत्रवधाय वै
Yudhishthirastu rajendra hradam tam saha sodaraih
Ajagama maharaja tava putravadhaya vai
29.58
महता शङ्खनादेन रथनेमिस्वनेन च
उद्धुन्वंश्च महारेणुं कम्पयंश्चापि मेदिनीम्
Mahata shankhanadena rathanemisvanena cha
Uddhunvanshcha maharenum kampayanshchapi medinim
29.59
यौधिष्ठिरस्य सैन्यस्य श्रुत्वा शब्दं महारथाः
कृतवर्मा कृपो द्रौणी राजानमिदमब्रुवन्
Yaudhishthirasya sainyasya shrutva shabdam maharathah
Kritavarma kripo drauni rajanamidamabruvan
29.60
इमे ह्यायान्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः
अपयास्यामहे तावदनुजानातु नो भवान्
Ime hyayanti sanhrishtah pandava jitakashinah
Apayasyamahe tavadanujanatu no bhavan
29.61
दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा तेषां तत्र यशस्विनाम्
तथेत्युक्त्वा ह्रदं तं वै माययास्तम्भयत्प्रभो
Duryodhanastu tachchhrutva tesham tatra yashasvinam
Tathetyuktva hradam tam vai mayayastambhayatprabho
29.62
ते त्वनुज्ञाप्य राजानं भृशं शोकपरायणाः
जग्मुर्दूरं महाराज कृपप्रभृतयो रथाः
Te tvanugyapya rajanam bhrisham shokaparayanah
Jagmurduram maharaja kripaprabhritayo rathah
29.63
ते गत्वा दूरमध्वानं न्यग्रोधं प्रेक्ष्य मारिष
न्यविशन्त भृशं श्रान्ताश्चिन्तयन्तो नृपं प्रति
Te gatva duramadhvanam nyagrodham prekshya marisha
Nyavishanta bhrisham shrantashchintayanto nripam prati
29.64
विष्टभ्य सलिलं सुप्तो धार्तराष्ट्रो महाबलः
पाण्डवाश्चापि संप्राप्तास्तं देशं युद्धमीप्सवः
Vishtabhya salilam supto dhartarashtro mahabalah
Pandavashchapi sampraptastam desham yuddhamipsavah
29.65
कथं नु युद्धं भविता कथं राजा भविष्यति
कथं नु पाण्डवा राजन्प्रतिपत्स्यन्ति कौरवम्
Katham nu yuddham bhavita katham raja bhavishyati
Katham nu pandava rajanpratipatsyanti kauravam
29.66
इत्येवं चिन्तयन्तस्ते रथेभ्योऽश्वान्विमुच्य ह
तत्रासां चक्रिरे राजन्कृपप्रभृतयो रथाः
Ityevam chintayantaste rathebhyoshvanvimuchya ha
Tatrasam chakrire rajankripaprabhritayo rathah