UtshovChapter 28
28.1
संजय उवाच
ततः क्रुद्धा महाराज सौबलस्य पदानुगाः
त्यक्त्वा जीवितमाक्रन्दे पाण्डवान्पर्यवारयन्
Sanjaya uvacha
Tatah kruddha maharaja saubalasya padanugah
Tyaktva jivitamakrande pandavanparyavarayan
28.2
तानर्जुनः प्रत्यगृह्णात्सहदेवजये धृतः
भीमसेनश्च तेजस्वी क्रुद्धाशीविषदर्शनः
Tanarjunah pratyagrihnatsahadevajaye dhritah
Bhimasenashcha tejasvi kruddhashivishadarshanah
28.3
शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां सहदेवं जिघांसताम्
संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः
Shaktyrishtiprasahastanam sahadevam jighansatam
Sankalpamakaronmogham gandivena dhananjayah
28.4
प्रगृहीतायुधान्बाहून्योधानामभिधावताम्
भल्लैश्चिच्छेद बीभत्सुः शिरांस्यपि हयानपि
Pragrihitayudhanbahunyodhanamabhidhavatam
Bhallaishchichchheda bibhatsuh shiransyapi hayanapi
28.5
ते हताः प्रत्यपद्यन्त वसुधां विगतासवः
त्वरिता लोकवीरेण प्रहताः सव्यसाचिना
Te hatah pratyapadyanta vasudham vigatasavah
Tvarita lokavirena prahatah savyasachina
28.6
ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा स्वबलसंक्षयम्
हतशेषान्समानीय क्रुद्धो रथशतान्विभो
Tato duryodhano raja drishtva svabalasankshayam
Hatasheshansamaniya kruddho rathashatanvibho
28.7
कुञ्जरांश्च हयांश्चैव पादातांश्च परंतप
उवाच सहितान्सर्वान्धार्तराष्ट्र इदं वचः
Kunjaranshcha hayanshchaiva padatanshcha parantapa
Uvacha sahitansarvandhartarashtra idam vachah
28.8
समासाद्य रणे सर्वान्पाण्डवान्ससुहृद्गणान्
पाञ्चाल्यं चापि सबलं हत्वा शीघ्रं निवर्तत
Samasadya rane sarvanpandavansasuhridganan
Panchalyam chapi sabalam hatva shighram nivartata
28.9
तस्य ते शिरसा गृह्य वचनं युद्धदुर्मदाः
प्रत्युद्ययू रणे पार्थांस्तव पुत्रस्य शासनात्
Tasya te shirasa grihya vachanam yuddhadurmadah
Pratyudyayu rane parthanstava putrasya shasanat
28.10
तानभ्यापततः शीघ्रं हतशेषान्महारणे
शरैराशीविषाकारैः पाण्डवाः समवाकिरन्
Tanabhyapatatah shighram hatasheshanmaharane
Sharairashivishakaraih pandavah samavakiran
28.11
तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ मुहूर्तेन महात्मभिः
अवध्यत रणं प्राप्य त्रातारं नाभ्यविन्दत
प्रतिष्ठमानं तु भयान्नावतिष्ठत दंशितम्
Tatsainyam bharatashreshtha muhurtena mahatmabhih
Avadhyata ranam prapya trataram nabhyavindata
Pratishthamanam tu bhayannavatishthata danshitam
28.12
अश्वैर्विपरिधावद्भिः सैन्येन रजसा वृते
न प्राज्ञायन्त समरे दिशश्च प्रदिशस्तथा
Ashvairviparidhavadbhih sainyena rajasa vrite
Na pragyayanta samare dishashcha pradishastatha
28.13
ततस्तु पाण्डवानीकान्निःसृत्य बहवो जनाः
अभ्यघ्नंस्तावकान्युद्धे मुहूर्तादिव भारत
ततो निःशेषमभवत्तत्सैन्यं तव भारत
Tatastu pandavanikannihsritya bahavo janah
Abhyaghnanstavakanyuddhe muhurtadiva bharata
Tato nihsheshamabhavattatsainyam tava bharata
28.14
अक्षौहिण्यः समेतास्तु तव पुत्रस्य भारत
एकादश हता युद्धे ताः प्रभो पाण्डुसृञ्जयैः
Akshauhinyah sametastu tava putrasya bharata
Ekadasha hata yuddhe tah prabho pandusrinjayaih
28.15
तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु महात्मसु
एको दुर्योधनो राजन्नदृश्यत भृशं क्षतः
Teshu rajasahasreshu tavakeshu mahatmasu
Eko duryodhano rajannadrishyata bhrisham kshatah
28.16
ततो वीक्ष्य दिशः सर्वा दृष्ट्वा शून्यां च मेदिनीम्
विहीनः सर्वयोधैश्च पाण्डवान्वीक्ष्य संयुगे
Tato vikshya dishah sarva drishtva shunyam cha medinim
Vihinah sarvayodhaishcha pandavanvikshya sanyuge
28.17
मुदितान्सर्वसिद्धार्थान्नर्दमानान्समन्ततः
बाणशब्दरवांश्चैव श्रुत्वा तेषां महात्मनाम्
Muditansarvasiddharthannardamanansamantatah
Banashabdaravanshchaiva shrutva tesham mahatmanam
28.18
दुर्योधनो महाराज कश्मलेनाभिसंवृतः
अपयाने मनश्चक्रे विहीनबलवाहनः
Duryodhano maharaja kashmalenabhisanvritah
Apayane manashchakre vihinabalavahanah
28.19
धृतराष्ट्र उवाच
निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते
पाण्डवानां बलं सूत किं नु शेषमभूत्तदा
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि संजय
Dhritarashtra uvacha
Nihate mamake sainye nihsheshe shibire krite
Pandavanam balam suta kim nu sheshamabhuttada
Etanme prichchhato bruhi kushalo hyasi sanjaya
28.20
यच्च दुर्योधनो मन्दः कृतवांस्तनयो मम
बलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः
Yachcha duryodhano mandah kritavanstanayo mama
Balakshayam tatha drishtva sa ekah prithivipatih
28.21
संजय उवाच
रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च
पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनां च शतं शताः
Sanjaya uvacha
Rathanam dve sahasre tu sapta nagashatani cha
Pancha chashvasahasrani pattinam cha shatam shatah
28.22
एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां महद्बलम्
परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः
Etachchheshamabhudrajanpandavanam mahadbalam
Parigrihya hi yadyuddhe dhrishtadyumno vyavasthitah
28.23
एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः
नापश्यत्समरे कंचित्सहायं रथिनां वरः
Ekaki bharatashreshtha tato duryodhano nripah
Napashyatsamare kanchitsahayam rathinam varah
28.24
नर्दमानान्परांश्चैव स्वबलस्य च संक्षयम्
हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात्
Nardamananparanshchaiva svabalasya cha sankshayam
Hatam svahayamutsrijya pranmukhah pradravadbhayat
28.25
एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव
गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम्
Ekadashachamubharta putro duryodhanastava
Gadamadaya tejasvi padatih prasthito hradam
28.26
नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपः
सस्मार वचनं क्षत्तुर्धर्मशीलस्य धीमतः
Natiduram tato gatva padbhyameva naradhipah
Sasmara vachanam kshatturdharmashilasya dhimatah
28.27
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा
महद्वैशसमस्माकं क्षत्रियाणां च संयुगे
Idam nunam mahapragyo viduro drishtavanpura
Mahadvaishasamasmakam kshatriyanam cha sanyuge
28.28
एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः
दुःखसंतप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम्
Evam vichintayanastu pravivikshurhradam nripah
Duhkhasantaptahridayo drishtva rajanbalakshayam
28.29
पाण्डवाश्च महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः
अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति
Pandavashcha maharaja dhrishtadyumnapurogamah
Abhyadhavanta sankruddhastava rajanbalam prati
28.30
शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम्
संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः
Shaktyrishtiprasahastanam balanamabhigarjatam
Sankalpamakaronmogham gandivena dhananjayah
28.31
तान्हत्वा निशितैर्बाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिः
रथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत
Tanhatva nishitairbanaih samatyansaha bandhubhih
Rathe shvetahaye tishthannarjuno bahvashobhata
28.32
सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे
महावनमिव छिन्नमभवत्तावकं बलम्
Subalasya hate putre savajirathakunjare
Mahavanamiva chhinnamabhavattavakam balam
28.33
अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह
नान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत
Anekashatasahasre bale duryodhanasya ha
Nanyo maharatho rajanjivamano vyadrishyata
28.34
द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणः
कृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात्
Dronaputradrite virattathaiva kritavarmanah
Kripachcha gautamadrajanparthivachcha tavatmajat
28.35
धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत्
किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता
Dhrishtadyumnastu mam drishtva hasansatyakimabravit
Kimanena grihitena nanenarthosti jivata
28.36
धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथः
उद्यम्य निशितं खड्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा
Dhrishtadyumnavachah shrutva shinernapta maharathah
Udyamya nishitam khadgam hantum mamudyatastada
28.37
तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्
मुच्यतां संजयो जीवन्न हन्तव्यः कथंचन
Tamagamya mahapragyah krishnadvaipayanobravit
Muchyatam sanjayo jivanna hantavyah kathanchana
28.38
द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिः
ततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति संजय साधय
Dvaipayanavachah shrutva shinernapta kritanjalih
Tato mamabravinmuktva svasti sanjaya sadhaya
28.39
अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः
प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः
Anugyatastvaham tena nyastavarma nirayudhah
Pratishtham yena nagaram sayahne rudhirokshitah
28.40
क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम्
एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम्
Kroshamatramapakrantam gadapanimavasthitam
Ekam duryodhanam rajannapashyam bhrishavikshatam
28.41
स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम्
उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तदा दीनमवस्थितम्
Sa tu mamashrupurnaksho nashaknodabhivikshitum
Upapraikshata mam drishtva tada dinamavasthitam
28.42
तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे
मुहूर्तं नाशकं वक्तुं किंचिद्दुःखपरिप्लुतः
Tam chahamapi shochantam drishtvaikakinamahave
Muhurtam nashakam vaktum kinchidduhkhapariplutah
28.43
ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदा
द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे
Tatosmai tadaham sarvamuktavangrahanam tada
Dvaipayanaprasadachcha jivato mokshamahave
28.44
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम्
भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः
Muhurtamiva cha dhyatva pratilabhya cha chetanam
Bhratrinshcha sarvasainyani paryaprichchhata mam tatah
28.45
तस्मै तदहमाचक्षं सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान्
भ्रातॄंश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम्
Tasmai tadahamachaksham sarvam pratyakshadarshivan
Bhratrinshcha nihatansarvansainyam cha vinipatitam
28.46
त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप
इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्
Trayah kila rathah shishtastavakanam naradhipa
Iti prasthanakale mam krishnadvaipayanobravit
28.47
स दीर्घमिव निःश्वस्य विप्रेक्ष्य च पुनः पुनः
अंसे मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत
Sa dirghamiva nihshvasya viprekshya cha punah punah
Anse mam panina sprishtva putraste paryabhashata
28.48
त्वदन्यो नेह संग्रामे कश्चिज्जीवति संजय
द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्डवाः
Tvadanyo neha sangrame kashchijjivati sanjaya
Dvitiyam neha pashyami sasahayashcha pandavah
28.49
ब्रूयाः संजय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम्
दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत
Bruyah sanjaya rajanam pragyachakshushamishvaram
Duryodhanastava sutah pravishto hradamityuta
28.50
सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव च
पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवति मादृशः
Suhridbhistadrishairhinah putrairbhratribhireva cha
Pandavaishcha hrite rajye ko nu jivati madrishah
28.51
आचक्षेथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात्
अस्मिंस्तोयह्रदे सुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम्
Achakshethah sarvamidam mam cha muktam mahahavat
Asminstoyahrade suptam jivantam bhrishavikshatam
28.52
एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं ह्रदं नृपः
अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः
Evamuktva maharaja pravishattam hradam nripah
Astambhayata toyam cha mayaya manujadhipah
28.53
तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान्
अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः
Tasminhradam pravishte tu trinrathanshrantavahanan
Apashyam sahitanekastam desham samupeyushah
28.54
कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम्
भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान्
Kripam sharadvatam viram draunim cha rathinam varam
Bhojam cha kritavarmanam sahitansharavikshatan
28.55
ते सर्वे मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वानचोदयन्
उपयाय च मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि संजय
Te sarve mamabhiprekshya turnamashvanachodayan
Upayaya cha mamuchurdishtya jivasi sanjaya
28.56
अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम्
कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति संजय
Aprichchhanshchaiva mam sarve putram tava janadhipam
Kachchidduryodhano raja sa no jivati sanjaya
28.57
आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम्
तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत्
ह्रदं चैवाहमाचष्ट यं प्रविष्टो नराधिपः
Akhyatavanaham tebhyastada kushalinam nripam
Tachchaiva sarvamachaksham yanmam duryodhanobravit
Hradam chaivahamachashta yam pravishto naradhipah
28.58
अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं मम
तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत्
Ashvatthama tu tadrajannishamya vachanam mama
Tam hradam vipulam prekshya karunam paryadevayat
28.59
अहो धिङ्न स जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिपः
पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान्
Aho dhinna sa janati jivatosmannaradhipah
Paryapta hi vayam tena saha yodhayitum paran
28.60
ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः
प्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे
Te tu tatra chiram kalam vilapya cha maharathah
Pradravanrathinam shreshtha drishtva pandusutanrane
28.61
ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम्
सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः
Te tu mam rathamaropya kripasya suparishkritam
Senaniveshamajagmurhatasheshastrayo rathah
28.62
तत्र गुल्माः परित्रस्ताः सूर्ये चास्तमिते सति
सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम्
Tatra gulmah paritrastah surye chastamite sati
Sarve vichukrushuh shrutva putranam tava sankshayam
28.63
ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षणो नराः
राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति
Tato vriddha maharaja yoshitam rakshano narah
Rajadaranupadaya prayayurnagaram prati
28.64
तत्र विक्रोशतीनां च रुदतीनां च सर्वशः
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसंक्षयम्
Tatra vikroshatinam cha rudatinam cha sarvashah
Pradurasinmahanshabdah shrutva tadbalasankshayam
28.65
ततस्ता योषितो राजन्क्रन्दन्त्यो वै मुहुर्मुहुः
कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम्
Tatasta yoshito rajankrandantyo vai muhurmuhuh
Kurarya iva shabdena nadayantyo mahitalam
28.66
आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत
लुलुवुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्र तत्र ह
Ajaghnuh karajaishchapi panibhishcha shiransyuta
Luluvushcha tada keshankroshantyastatra tatra ha
28.67
हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च
क्रोशन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशां पते
Hahakaravinadinyo vinighnantya uransi cha
Kroshantyastatra ruruduh krandamana visham pate
28.68
ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः
राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति
Tato duryodhanamatyah sashrukantha bhrishaturah
Rajadaranupadaya prayayurnagaram prati
28.69
वेत्रजर्झरहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशां पते
शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च
समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः
Vetrajarjharahastashcha dvaradhyaksha visham pate
Shayaniyani shubhrani spardhyastaranavanti cha
Samadaya yayusturnam nagaram dararakshinah
28.70
आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे जनाः
स्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति
Asthayashvatariyuktansyandananapare janah
Svansvandaranupadaya prayayurnagaram prati
28.71
अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु
ददृशुस्ता महाराज जना यान्तीः पुरं प्रति
Adrishtapurva ya naryo bhaskarenapi veshmasu
Dadrishusta maharaja jana yantih puram prati
28.72
ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः
प्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वजनबान्धवाः
Tah striyo bharatashreshtha saukumaryasamanvitah
Prayayurnagaram turnam hatasvajanabandhavah
28.73
आ गोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति
ययुर्मनुष्याः संभ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः
A gopalavipalebhyo dravanto nagaram prati
Yayurmanushyah sambhranta bhimasenabhayarditah
28.74
अपि चैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम्
प्रेक्षमाणास्तदान्योन्यमाधावन्नगरं प्रति
Api chaisham bhayam tivram parthebhyobhutsudarunam
Prekshamanastadanyonyamadhavannagaram prati
28.75
तस्मिंस्तदा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे
युयुत्सुः शोकसंमूढः प्राप्तकालमचिन्तयत्
Tasminstada vartamane vidrave bhrishadarune
Yuyutsuh shokasammudhah praptakalamachintayat
28.76
जितो दुर्योधनः संख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैः
एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः
हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरःसराः
Jito duryodhanah sankhye pandavairbhimavikramaih
Ekadashachamubharta bhratarashchasya suditah
Hatashcha kuravah sarve bhishmadronapurahsarah
28.77
अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छया
विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराणि समन्ततः
Ahameko vimuktastu bhagyayogadyadrichchhaya
Vidrutani cha sarvani shibirani samantatah
28.78
दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताः
राजदारानुपादाय व्यधावन्नगरं प्रति
Duryodhanasya sachiva ye kechidavasheshitah
Rajadaranupadaya vyadhavannagaram prati
28.79
प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सहाभिभो
युधिष्ठिरमनुज्ञाप्य भीमसेनं तथैव च
Praptakalamaham manye pravesham taih sahabhibho
Yudhishthiramanugyapya bhimasenam tathaiva cha
28.80
एतमर्थं महाबाहुरुभयोः स न्यवेदयत्
तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदिता
परिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत्
Etamartham mahabahurubhayoh sa nyavedayat
Tasya pritobhavadraja nityam karunavedita
Parishvajya mahabahurvaishyaputram vyasarjayat
28.81
ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत्
असंभावितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति
Tatah sa rathamasthaya drutamashvanachodayat
Asambhavitavanshchapi rajadaranpuram prati
28.82
तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे
प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः
Taishchaiva sahitah kshipramastam gachchhati bhaskare
Pravishto hastinapuram bashpakanthoshrulochanah
28.83
अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम्
राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम्
Apashyata mahapragyam viduram sashrulochanam
Ragyah samipannishkrantam shokopahatachetasam
28.84
तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम्
अस्मिन्कुरुक्षये वृत्ते दिष्ट्या त्वं पुत्र जीवसि
Tamabravitsatyadhritih pranatam tvagratah sthitam
Asminkurukshaye vritte dishtya tvam putra jivasi
28.85
विना राज्ञः प्रवेशाद्वै किमसि त्वमिहागतः
एतन्मे कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय
Vina ragyah praveshadvai kimasi tvamihagatah
Etanme karanam sarvam vistarena nivedaya
28.86
युयुत्सुरुवाच
निहते शकुनौ तात सज्ञातिसुतबान्धवे
हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः
स्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात्
Yuyutsuruvacha
Nihate shakunau tata sagyatisutabandhave
Hatasheshaparivaro raja duryodhanastatah
Svakam sa hayamutsrijya pranmukhah pradravadbhayat
28.87
अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात्
भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रवन्नगरं प्रति
Apakrante tu nripatau skandhavaraniveshanat
Bhayavyakulitam sarvam pradravannagaram prati
28.88
ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वशः
वाहनेषु समारोप्य स्त्र्यध्यक्षाः प्राद्रवन्भयात्
Tato ragyah kalatrani bhratrinam chasya sarvashah
Vahaneshu samaropya stryadhyakshah pradravanbhayat
28.89
ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम्
प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षँल्लोकाद्धि वाच्यताम्
Tatoham samanugyapya rajanam sahakeshavam
Pravishto hastinapuram rakshanllokaddhi vachyatam
28.90
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम्
प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित्
अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यकोविदम्
Etachchhrutva tu vachanam vaishyaputrena bhashitam
Praptakalamiti gyatva vidurah sarvadharmavit
Apujayadameyatma yuyutsum vakyakovidam
28.91
प्राप्तकालमिदं सर्वं भवतो भरतक्षये
अद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम्
Praptakalamidam sarvam bhavato bharatakshaye
Adya tvamiha vishrantah shvobhiganta yudhishthiram
28.92
एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः सर्वधर्मवित्
युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम्
युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा
Etavaduktva vachanam vidurah sarvadharmavit
Yuyutsum samanugyapya pravivesha nripakshayam
Yuyutsurapi tam ratrim svagrihe nyavasattada