UtshovChapter 27
27.1
संजय उवाच
तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे नरवाजिगजक्षये
शकुनिः सौबलो राजन्सहदेवं समभ्ययात्
Sanjaya uvacha
Tasminpravritte sangrame naravajigajakshaye
Shakunih saubalo rajansahadevam samabhyayat
27.2
ततोऽस्यापततस्तूर्णं सहदेवः प्रतापवान्
शरौघान्प्रेषयामास पतंगानिव शीघ्रगान्
उलूकश्च रणे भीमं विव्याध दशभिः शरैः
Tatosyapatatasturnam sahadevah pratapavan
Sharaughanpreshayamasa patanganiva shighragan
Ulukashcha rane bhimam vivyadha dashabhih sharaih
27.3
शकुनिस्तु महाराज भीमं विद्ध्वा त्रिभिः शरैः
सायकानां नवत्या वै सहदेवमवाकिरत्
Shakunistu maharaja bhimam viddhva tribhih sharaih
Sayakanam navatya vai sahadevamavakirat
27.4
ते शूराः समरे राजन्समासाद्य परस्परम्
विव्यधुर्निशितैर्बाणैः कङ्कबर्हिणवाजितैः
स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैरा कर्णात्प्रहितैः शरैः
Te shurah samare rajansamasadya parasparam
Vivyadhurnishitairbanaih kankabarhinavajitaih
Svarnapunkhaih shiladhautaira karnatprahitaih sharaih
27.5
तेषां चापभुजोत्सृष्टा शरवृष्टिर्विशां पते
आच्छादयद्दिशः सर्वा धाराभिरिव तोयदः
Tesham chapabhujotsrishta sharavrishtirvisham pate
Achchhadayaddishah sarva dharabhiriva toyadah
27.6
ततः क्रुद्धो रणे भीमः सहदेवश्च भारत
चेरतुः कदनं संख्ये कुर्वन्तौ सुमहाबलौ
Tatah kruddho rane bhimah sahadevashcha bharata
Cheratuh kadanam sankhye kurvantau sumahabalau
27.7
ताभ्यां शरशतैश्छन्नं तद्बलं तव भारत
अन्धकारमिवाकाशमभवत्तत्र तत्र ह
Tabhyam sharashataishchhannam tadbalam tava bharata
Andhakaramivakashamabhavattatra tatra ha
27.8
अश्वैर्विपरिधावद्भिः शरच्छन्नैर्विशां पते
तत्र तत्र कृतो मार्गो विकर्षद्भिर्हतान्बहून्
Ashvairviparidhavadbhih sharachchhannairvisham pate
Tatra tatra krito margo vikarshadbhirhatanbahun
27.9
निहतानां हयानां च सहैव हययोधिभिः
वर्मभिर्विनिकृत्तैश्च प्रासैश्छिन्नैश्च मारिष
संछन्ना पृथिवी जज्ञे कुसुमैः शबला इव
Nihatanam hayanam cha sahaiva hayayodhibhih
Varmabhirvinikrittaishcha prasaishchhinnaishcha marisha
Sanchhanna prithivi jagye kusumaih shabala iva
27.10
योधास्तत्र महाराज समासाद्य परस्परम्
व्यचरन्त रणे क्रुद्धा विनिघ्नन्तः परस्परम्
Yodhastatra maharaja samasadya parasparam
Vyacharanta rane kruddha vinighnantah parasparam
27.11
उद्वृत्तनयनै रोषात्संदष्टौष्ठपुटैर्मुखैः
सकुण्डलैर्मही छन्ना पद्मकिञ्जल्कसंनिभैः
Udvrittanayanai roshatsandashtaushthaputairmukhaih
Sakundalairmahi chhanna padmakinjalkasannibhaih
27.12
भुजैश्छिन्नैर्महाराज नागराजकरोपमैः
साङ्गदैः सतनुत्रैश्च सासिप्रासपरश्वधैः
Bhujaishchhinnairmaharaja nagarajakaropamaih
Sangadaih satanutraishcha sasiprasaparashvadhaih
27.13
कबन्धैरुत्थितैश्छिन्नैर्नृत्यद्भिश्चापरैर्युधि
क्रव्यादगणसंकीर्णा घोराभूत्पृथिवी विभो
Kabandhairutthitaishchhinnairnrityadbhishchaparairyudhi
Kravyadaganasankirna ghorabhutprithivi vibho
27.14
अल्पावशिष्टे सैन्ये तु कौरवेयान्महाहवे
प्रहृष्टाः पाण्डवा भूत्वा निन्यिरे यमसादनम्
Alpavashishte sainye tu kauraveyanmahahave
Prahrishtah pandava bhutva ninyire yamasadanam
27.15
एतस्मिन्नन्तरे शूरः सौबलेयः प्रतापवान्
प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद्भृशम्
स विह्वलो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्
Etasminnantare shurah saubaleyah pratapavan
Prasena sahadevasya shirasi praharadbhrisham
Sa vihvalo maharaja rathopastha upavishat
27.16
सहदेवं तथा दृष्ट्वा भीमसेनः प्रतापवान्
सर्वसैन्यानि संक्रुद्धो वारयामास भारत
Sahadevam tatha drishtva bhimasenah pratapavan
Sarvasainyani sankruddho varayamasa bharata
27.17
निर्बिभेद च नाराचैः शतशोऽथ सहस्रशः
विनिर्भिद्याकरोच्चैव सिंहनादमरिंदम
Nirbibheda cha narachaih shatashotha sahasrashah
Vinirbhidyakarochchaiva sinhanadamarindama
27.18
तेन शब्देन वित्रस्ताः सर्वे सहयवारणाः
प्राद्रवन्सहसा भीताः शकुनेश्च पदानुगाः
Tena shabdena vitrastah sarve sahayavaranah
Pradravansahasa bhitah shakuneshcha padanugah
27.19
प्रभग्नानथ तान्दृष्ट्वा राजा दुर्योधनोऽब्रवीत्
निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः
Prabhagnanatha tandrishtva raja duryodhanobravit
Nivartadhvamadharmagya yudhyadhvam kim sritena vah
27.20
इह कीर्तिं समाधाय प्रेत्य लोकान्समश्नुते
प्राणाञ्जहाति यो वीरो युधि पृष्ठमदर्शयन्
Iha kirtim samadhaya pretya lokansamashnute
Prananjahati yo viro yudhi prishthamadarshayan
27.21
एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सौबलस्य पदानुगाः
पाण्डवानभ्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
Evamuktastu te ragya saubalasya padanugah
Pandavanabhyavartanta mrityum kritva nivartanam
27.22
द्रवद्भिस्तत्र राजेन्द्र कृतः शब्दोऽतिदारुणः
क्षुब्धसागरसंकाशः क्षुभितः सर्वतोऽभवत्
Dravadbhistatra rajendra kritah shabdotidarunah
Kshubdhasagarasankashah kshubhitah sarvatobhavat
27.23
तांस्तदापततो दृष्ट्वा सौबलस्य पदानुगान्
प्रत्युद्ययुर्महाराज पाण्डवा विजये वृताः
Tanstadapatato drishtva saubalasya padanugan
Pratyudyayurmaharaja pandava vijaye vritah
27.24
प्रत्याश्वस्य च दुर्धर्षः सहदेवो विशां पते
शकुनिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैः
धनुश्चिच्छेद च शरैः सौबलस्य हसन्निव
Pratyashvasya cha durdharshah sahadevo visham pate
Shakunim dashabhirviddhva hayanshchasya tribhih sharaih
Dhanushchichchheda cha sharaih saubalasya hasanniva
27.25
अथान्यद्धनुरादाय शकुनिर्युद्धदुर्मदः
विव्याध नकुलं षष्ट्या भीमसेनं च सप्तभिः
Athanyaddhanuradaya shakuniryuddhadurmadah
Vivyadha nakulam shashtya bhimasenam cha saptabhih
27.26
उलूकोऽपि महाराज भीमं विव्याध सप्तभिः
सहदेवं च सप्तत्या परीप्सन्पितरं रणे
Ulukopi maharaja bhimam vivyadha saptabhih
Sahadevam cha saptatya paripsanpitaram rane
27.27
तं भीमसेनः समरे विव्याध निशितैः शरैः
शकुनिं च चतुःषष्ट्या पार्श्वस्थांश्च त्रिभिस्त्रिभिः
Tam bhimasenah samare vivyadha nishitaih sharaih
Shakunim cha chatuhshashtya parshvasthanshcha tribhistribhih
27.28
ते हन्यमाना भीमेन नाराचैस्तैलपायितैः
सहदेवं रणे क्रुद्धाश्छादयञ्शरवृष्टिभिः
पर्वतं वारिधाराभिः सविद्युत इवाम्बुदाः
Te hanyamana bhimena narachaistailapayitaih
Sahadevam rane kruddhashchhadayansharavrishtibhih
Parvatam varidharabhih savidyuta ivambudah
27.29
ततोऽस्यापततः शूरः सहदेवः प्रतापवान्
उलूकस्य महाराज भल्लेनापाहरच्छिरः
Tatosyapatatah shurah sahadevah pratapavan
Ulukasya maharaja bhallenapaharachchhirah
27.30
स जगाम रथाद्भूमिं सहदेवेन पातितः
रुधिराप्लुतसर्वाङ्गो नन्दयन्पाण्डवान्युधि
Sa jagama rathadbhumim sahadevena patitah
Rudhiraplutasarvango nandayanpandavanyudhi
27.31
पुत्रं तु निहतं दृष्ट्वा शकुनिस्तत्र भारत
साश्रुकण्ठो विनिःश्वस्य क्षत्तुर्वाक्यमनुस्मरन्
Putram tu nihatam drishtva shakunistatra bharata
Sashrukantho vinihshvasya kshatturvakyamanusmaran
27.32
चिन्तयित्वा मुहूर्तं स बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन्
सहदेवं समासाद्य त्रिभिर्विव्याध सायकैः
Chintayitva muhurtam sa bashpapurnekshanah shvasan
Sahadevam samasadya tribhirvivyadha sayakaih
27.33
तानपास्य शरान्मुक्ताञ्शरसंघैः प्रतापवान्
सहदेवो महाराज धनुश्चिच्छेद संयुगे
Tanapasya sharanmuktansharasanghaih pratapavan
Sahadevo maharaja dhanushchichchheda sanyuge
27.34
छिन्ने धनुषि राजेन्द्र शकुनिः सौबलस्तदा
प्रगृह्य विपुलं खड्गं सहदेवाय प्राहिणोत्
Chhinne dhanushi rajendra shakunih saubalastada
Pragrihya vipulam khadgam sahadevaya prahinot
27.35
तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशां पते
द्विधा चिच्छेद समरे सौबलस्य हसन्निव
Tamapatantam sahasa ghorarupam visham pate
Dvidha chichchheda samare saubalasya hasanniva
27.36
असिं दृष्ट्वा द्विधा छिन्नं प्रगृह्य महतीं गदाम्
प्राहिणोत्सहदेवाय सा मोघा न्यपतद्भुवि
Asim drishtva dvidha chhinnam pragrihya mahatim gadam
Prahinotsahadevaya sa mogha nyapatadbhuvi
27.37
ततः शक्तिं महाघोरां कालरात्रिमिवोद्यताम्
प्रेषयामास संक्रुद्धः पाण्डवं प्रति सौबलः
Tatah shaktim mahaghoram kalaratrimivodyatam
Preshayamasa sankruddhah pandavam prati saubalah
27.38
तामापतन्तीं सहसा शरैः काञ्चनभूषणैः
त्रिधा चिच्छेद समरे सहदेवो हसन्निव
Tamapatantim sahasa sharaih kanchanabhushanaih
Tridha chichchheda samare sahadevo hasanniva
27.39
सा पपात त्रिधा छिन्ना भूमौ कनकभूषणा
शीर्यमाणा यथा दीप्ता गगनाद्वै शतह्रदा
Sa papata tridha chhinna bhumau kanakabhushana
Shiryamana yatha dipta gaganadvai shatahrada
27.40
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा सौबलं च भयार्दितम्
दुद्रुवुस्तावकाः सर्वे भये जाते ससौबलाः
Shaktim vinihatam drishtva saubalam cha bhayarditam
Dudruvustavakah sarve bhaye jate sasaubalah
27.41
अथोत्क्रुष्टं महद्ध्यासीत्पाण्डवैर्जितकाशिभिः
धार्तराष्ट्रास्ततः सर्वे प्रायशो विमुखाभवन्
Athotkrushtam mahaddhyasitpandavairjitakashibhih
Dhartarashtrastatah sarve prayasho vimukhabhavan
27.42
तान्वै विमनसो दृष्ट्वा माद्रीपुत्रः प्रतापवान्
शरैरनेकसाहस्रैर्वारयामास संयुगे
Tanvai vimanaso drishtva madriputrah pratapavan
Sharairanekasahasrairvarayamasa sanyuge
27.43
ततो गान्धारकैर्गुप्तं पृष्ठैरश्वैर्जये धृतम्
आससाद रणे यान्तं सहदेवोऽथ सौबलम्
Tato gandharakairguptam prishthairashvairjaye dhritam
Asasada rane yantam sahadevotha saubalam
27.44
स्वमंशमवशिष्टं स संस्मृत्य शकुनिं नृप
रथेन काञ्चनाङ्गेन सहदेवः समभ्ययात्
अधिज्यं बलवत्कृत्वा व्याक्षिपन्सुमहद्धनुः
Svamanshamavashishtam sa sansmritya shakunim nripa
Rathena kanchanangena sahadevah samabhyayat
Adhijyam balavatkritva vyakshipansumahaddhanuh
27.45
स सौबलमभिद्रुत्य गृध्रपत्रैः शिलाशितैः
भृशमभ्यहनत्क्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम्
Sa saubalamabhidrutya gridhrapatraih shilashitaih
Bhrishamabhyahanatkruddhastottrairiva mahadvipam
27.46
उवाच चैनं मेधावी निगृह्य स्मारयन्निव
क्षत्रधर्मे स्थितो भूत्वा युध्यस्व पुरुषो भव
Uvacha chainam medhavi nigrihya smarayanniva
Kshatradharme sthito bhutva yudhyasva purusho bhava
27.47
यत्तदा हृष्यसे मूढ ग्लहन्नक्षैः सभातले
फलमद्य प्रपद्यस्व कर्मणस्तस्य दुर्मते
Yattada hrishyase mudha glahannakshaih sabhatale
Phalamadya prapadyasva karmanastasya durmate
27.48
निहतास्ते दुरात्मानो येऽस्मानवहसन्पुरा
दुर्योधनः कुलाङ्गारः शिष्टस्त्वं तस्य मातुलः
Nihataste duratmano yesmanavahasanpura
Duryodhanah kulangarah shishtastvam tasya matulah
27.49
अद्य ते विहनिष्यामि क्षुरेणोन्मथितं शिरः
वृक्षात्फलमिवोद्धृत्य लगुडेन प्रमाथिना
Adya te vihanishyami kshurenonmathitam shirah
Vrikshatphalamivoddhritya lagudena pramathina
27.50
एवमुक्त्वा महाराज सहदेवो महाबलः
संक्रुद्धो नरशार्दूलो वेगेनाभिजगाम ह
Evamuktva maharaja sahadevo mahabalah
Sankruddho narashardulo vegenabhijagama ha
27.51
अभिगम्य तु दुर्धर्षः सहदेवो युधां पतिः
विकृष्य बलवच्चापं क्रोधेन प्रहसन्निव
Abhigamya tu durdharshah sahadevo yudham patih
Vikrishya balavachchapam krodhena prahasanniva
27.52
शकुनिं दशभिर्विद्ध्वा चतुर्भिश्चास्य वाजिनः
छत्रं ध्वजं धनुश्चास्य छित्त्वा सिंह इवानदत्
Shakunim dashabhirviddhva chaturbhishchasya vajinah
Chhatram dhvajam dhanushchasya chhittva sinha ivanadat
27.53
छिन्नध्वजधनुश्छत्रः सहदेवेन सौबलः
ततो विद्धश्च बहुभिः सर्वमर्मसु सायकैः
Chhinnadhvajadhanushchhatrah sahadevena saubalah
Tato viddhashcha bahubhih sarvamarmasu sayakaih
27.54
ततो भूयो महाराज सहदेवः प्रतापवान्
शकुनेः प्रेषयामास शरवृष्टिं दुरासदाम्
Tato bhuyo maharaja sahadevah pratapavan
Shakuneh preshayamasa sharavrishtim durasadam
27.55
ततस्तु क्रुद्धः सुबलस्य पुत्रो; माद्रीसुतं सहदेवं विमर्दे
प्रासेन जाम्बूनदभूषणेन; जिघांसुरेकोऽभिपपात शीघ्रम्
Tatastu kruddhah subalasya putro; madrisutam sahadevam vimarde
Prasena jambunadabhushanena; jighansurekobhipapata shighram
27.56
माद्रीसुतस्तस्य समुद्यतं तं; प्रासं सुवृत्तौ च भुजौ रणाग्रे
भल्लैस्त्रिभिर्युगपत्संचकर्त; ननाद चोच्चैस्तरसाजिमध्ये
Madrisutastasya samudyatam tam; prasam suvrittau cha bhujau ranagre
Bhallaistribhiryugapatsanchakarta; nanada chochchaistarasajimadhye
27.57
तस्याशुकारी सुसमाहितेन; सुवर्णपुङ्खेन दृढायसेन
भल्लेन सर्वावरणातिगेन; शिरः शरीरात्प्रममाथ भूयः
Tasyashukari susamahitena; suvarnapunkhena dridhayasena
Bhallena sarvavaranatigena; shirah shariratpramamatha bhuyah
27.58
शरेण कार्तस्वरभूषितेन; दिवाकराभेन सुसंशितेन
हृतोत्तमाङ्गो युधि पाण्डवेन; पपात भूमौ सुबलस्य पुत्रः
Sharena kartasvarabhushitena; divakarabhena susanshitena
Hritottamango yudhi pandavena; papata bhumau subalasya putrah
27.59
स तच्छिरो वेगवता शरेण; सुवर्णपुङ्खेन शिलाशितेन
प्रावेरयत्कुपितः पाण्डुपुत्रो; यत्तत्कुरूणामनयस्य मूलम्
Sa tachchhiro vegavata sharena; suvarnapunkhena shilashitena
Praverayatkupitah panduputro; yattatkurunamanayasya mulam
27.60
हृतोत्तमाङ्गं शकुनिं समीक्ष्य; भूमौ शयानं रुधिरार्द्रगात्रम्
योधास्त्वदीया भयनष्टसत्त्वा; दिशः प्रजग्मुः प्रगृहीतशस्त्राः
Hritottamangam shakunim samikshya; bhumau shayanam rudhirardragatram
Yodhastvadiya bhayanashtasattva; dishah prajagmuh pragrihitashastrah
27.61
विप्रद्रुताः शुष्कमुखा विसंज्ञा; गाण्डीवघोषेण समाहताश्च
भयार्दिता भग्नरथाश्वनागाः; पदातयश्चैव सधार्तराष्ट्राः
Vipradrutah shushkamukha visangya; gandivaghoshena samahatashcha
Bhayardita bhagnarathashvanagah; padatayashchaiva sadhartarashtrah
27.62
ततो रथाच्छकुनिं पातयित्वा; मुदान्विता भारत पाण्डवेयाः
शङ्खान्प्रदध्मुः समरे प्रहृष्टाः; सकेशवाः सैनिकान्हर्षयन्तः
Tato rathachchhakunim patayitva; mudanvita bharata pandaveyah
Shankhanpradadhmuh samare prahrishtah; sakeshavah sainikanharshayantah
27.63
तं चापि सर्वे प्रतिपूजयन्तो; हृष्टा ब्रुवाणाः सहदेवमाजौ
दिष्ट्या हतो नैकृतिको दुरात्मा; सहात्मजो वीर रणे त्वयेति
Tam chapi sarve pratipujayanto; hrishta bruvanah sahadevamajau
Dishtya hato naikritiko duratma; sahatmajo vira rane tvayeti