UtshovChapter 26
26.1
संजय उवाच
दुर्योधनो महाराज सुदर्शश्चापि ते सुतः
हतशेषौ तदा संख्ये वाजिमध्ये व्यवस्थितौ
Sanjaya uvacha
Duryodhano maharaja sudarshashchapi te sutah
Hatasheshau tada sankhye vajimadhye vyavasthitau
26.2
ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये व्यवस्थितम्
उवाच देवकीपुत्रः कुन्तीपुत्रं धनंजयम्
Tato duryodhanam drishtva vajimadhye vyavasthitam
Uvacha devakiputrah kuntiputram dhananjayam
26.3
शत्रवो हतभूयिष्ठा ज्ञातयः परिपालिताः
गृहीत्वा संजयं चासौ निवृत्तः शिनिपुंगवः
Shatravo hatabhuyishtha gyatayah paripalitah
Grihitva sanjayam chasau nivrittah shinipungavah
26.4
परिश्रान्तश्च नकुलः सहदेवश्च भारत
योधयित्वा रणे पापान्धार्तराष्ट्रपदानुगान्
Parishrantashcha nakulah sahadevashcha bharata
Yodhayitva rane papandhartarashtrapadanugan
26.5
सुयोधनमभित्यज्य त्रय एते व्यवस्थिताः
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः
Suyodhanamabhityajya traya ete vyavasthitah
Kripashcha kritavarma cha draunishchaiva maharathah
26.6
असौ तिष्ठति पाञ्चाल्यः श्रिया परमया युतः
दुर्योधनबलं हत्वा सह सर्वैः प्रभद्रकैः
Asau tishthati panchalyah shriya paramaya yutah
Duryodhanabalam hatva saha sarvaih prabhadrakaih
26.7
असौ दुर्योधनः पार्थ वाजिमध्ये व्यवस्थितः
छत्रेण ध्रियमाणेन प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः
Asau duryodhanah partha vajimadhye vyavasthitah
Chhatrena dhriyamanena prekshamano muhurmuhuh
26.8
प्रतिव्यूह्य बलं सर्वं रणमध्ये व्यवस्थितः
एनं हत्वा शितैर्बाणैः कृतकृत्यो भविष्यसि
Prativyuhya balam sarvam ranamadhye vyavasthitah
Enam hatva shitairbanaih kritakrityo bhavishyasi
26.9
गजानीकं हतं दृष्ट्वा त्वां च प्राप्तमरिंदम
यावन्न विद्रवन्त्येते तावज्जहि सुयोधनम्
Gajanikam hatam drishtva tvam cha praptamarindama
Yavanna vidravantyete tavajjahi suyodhanam
26.10
यातु कश्चित्तु पाञ्चाल्यं क्षिप्रमागम्यतामिति
परिश्रान्तबलस्तात नैष मुच्येत किल्बिषी
Yatu kashchittu panchalyam kshipramagamyatamiti
Parishrantabalastata naisha muchyeta kilbishi
26.11
तव हत्वा बलं सर्वं संग्रामे धृतराष्ट्रजः
जितान्पाण्डुसुतान्मत्वा रूपं धारयते महत्
Tava hatva balam sarvam sangrame dhritarashtrajah
Jitanpandusutanmatva rupam dharayate mahat
26.12
निहतं स्वबलं दृष्ट्वा पीडितं चापि पाण्डवैः
ध्रुवमेष्यति संग्रामे वधायैवात्मनो नृपः
Nihatam svabalam drishtva piditam chapi pandavaih
Dhruvameshyati sangrame vadhayaivatmano nripah
26.13
एवमुक्तः फल्गुनस्तु कृष्णं वचनमब्रवीत्
धृतराष्ट्रसुताः सर्वे हता भीमेन मानद
यावेतावास्थितौ कृष्ण तावद्य न भविष्यतः
Evamuktah phalgunastu krishnam vachanamabravit
Dhritarashtrasutah sarve hata bhimena manada
Yavetavasthitau krishna tavadya na bhavishyatah
26.14
हतो भीष्मो हतो द्रोणः कर्णो वैकर्तनो हतः
मद्रराजो हतः शल्यो हतः कृष्ण जयद्रथः
Hato bhishmo hato dronah karno vaikartano hatah
Madrarajo hatah shalyo hatah krishna jayadrathah
26.15
हयाः पञ्चशताः शिष्टाः शकुनेः सौबलस्य च
रथानां तु शते शिष्टे द्वे एव तु जनार्दन
दन्तिनां च शतं साग्रं त्रिसाहस्राः पदातयः
Hayah panchashatah shishtah shakuneh saubalasya cha
Rathanam tu shate shishte dve eva tu janardana
Dantinam cha shatam sagram trisahasrah padatayah
26.16
अश्वत्थामा कृपश्चैव त्रिगर्ताधिपतिस्तथा
उलूकः शकुनिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः
Ashvatthama kripashchaiva trigartadhipatistatha
Ulukah shakunishchaiva kritavarma cha satvatah
26.17
एतद्बलमभूच्छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव
मोक्षो न नूनं कालाद्धि विद्यते भुवि कस्यचित्
Etadbalamabhuchchhesham dhartarashtrasya madhava
Moksho na nunam kaladdhi vidyate bhuvi kasyachit
26.18
तथा विनिहते सैन्ये पश्य दुर्योधनं स्थितम्
अद्याह्ना हि महाराजो हतामित्रो भविष्यति
Tatha vinihate sainye pashya duryodhanam sthitam
Adyahna hi maharajo hatamitro bhavishyati
26.19
न हि मे मोक्ष्यते कश्चित्परेषामिति चिन्तये
ये त्वद्य समरं कृष्ण न हास्यन्ति रणोत्कटाः
तान्वै सर्वान्हनिष्यामि यद्यपि स्युरमानुषाः
Na hi me mokshyate kashchitpareshamiti chintaye
Ye tvadya samaram krishna na hasyanti ranotkatah
Tanvai sarvanhanishyami yadyapi syuramanushah
26.20
अद्य युद्धे सुसंक्रुद्धो दीर्घं राज्ञः प्रजागरम्
अपनेष्यामि गान्धारं पातयित्वा शितैः शरैः
Adya yuddhe susankruddho dirgham ragyah prajagaram
Apaneshyami gandharam patayitva shitaih sharaih
26.21
निकृत्या वै दुराचारो यानि रत्नानि सौबलः
सभायामहरद्द्यूते पुनस्तान्याहराम्यहम्
Nikritya vai duracharo yani ratnani saubalah
Sabhayamaharaddyute punastanyaharamyaham
26.22
अद्य ता अपि वेत्स्यन्ति सर्वा नागपुरस्त्रियः
श्रुत्वा पतींश्च पुत्रांश्च पाण्डवैर्निहतान्युधि
Adya ta api vetsyanti sarva nagapurastriyah
Shrutva patinshcha putranshcha pandavairnihatanyudhi
26.23
समाप्तमद्य वै कर्म सर्वं कृष्ण भविष्यति
अद्य दुर्योधनो दीप्तां श्रियं प्राणांश्च त्यक्ष्यति
Samaptamadya vai karma sarvam krishna bhavishyati
Adya duryodhano diptam shriyam prananshcha tyakshyati
26.24
नापयाति भयात्कृष्ण संग्रामाद्यदि चेन्मम
निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम्
Napayati bhayatkrishna sangramadyadi chenmama
Nihatam viddhi varshneya dhartarashtram subalisham
26.25
मम ह्येतदशक्तं वै वाजिवृन्दमरिंदम
सोढुं ज्यातलनिर्घोषं याहि यावन्निहन्म्यहम्
Mama hyetadashaktam vai vajivrindamarindama
Sodhum jyatalanirghosham yahi yavannihanmyaham
26.26
एवमुक्तस्तु दाशार्हः पाण्डवेन यशस्विना
अचोदयद्धयान्राजन्दुर्योधनबलं प्रति
Evamuktastu dasharhah pandavena yashasvina
Achodayaddhayanrajanduryodhanabalam prati
26.27
तदनीकमभिप्रेक्ष्य त्रयः सज्जा महारथाः
भीमसेनोऽर्जुनश्चैव सहदेवश्च मारिष
प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनजिघांसया
Tadanikamabhiprekshya trayah sajja maharathah
Bhimasenorjunashchaiva sahadevashcha marisha
Prayayuh sinhanadena duryodhanajighansaya
26.28
तान्प्रेक्ष्य सहितान्सर्वाञ्जवेनोद्यतकार्मुकान्
सौबलोऽभ्यद्रवद्युद्धे पाण्डवानाततायिनः
Tanprekshya sahitansarvanjavenodyatakarmukan
Saubalobhyadravadyuddhe pandavanatatayinah
26.29
सुदर्शनस्तव सुतो भीमसेनं समभ्ययात्
सुशर्मा शकुनिश्चैव युयुधाते किरीटिना
सहदेवं तव सुतो हयपृष्ठगतोऽभ्ययात्
Sudarshanastava suto bhimasenam samabhyayat
Susharma shakunishchaiva yuyudhate kiritina
Sahadevam tava suto hayaprishthagatobhyayat
26.30
ततो ह्ययत्नतः क्षिप्रं तव पुत्रो जनाधिप
प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद्भृशम्
Tato hyayatnatah kshipram tava putro janadhipa
Prasena sahadevasya shirasi praharadbhrisham
26.31
सोपाविशद्रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितः
रुधिराप्लुतसर्वाङ्ग आशीविष इव श्वसन्
Sopavishadrathopasthe tava putrena taditah
Rudhiraplutasarvanga ashivisha iva shvasan
26.32
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां सहदेवो विशां पते
दुर्योधनं शरैस्तीक्ष्णैः संक्रुद्धः समवाकिरत्
Pratilabhya tatah sangyam sahadevo visham pate
Duryodhanam sharaistikshnaih sankruddhah samavakirat
26.33
पार्थोऽपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्रो धनंजयः
शूराणामश्वपृष्ठेभ्यः शिरांसि निचकर्त ह
Parthopi yudhi vikramya kuntiputro dhananjayah
Shuranamashvaprishthebhyah shiransi nichakarta ha
26.34
तदनीकं तदा पार्थो व्यधमद्बहुभिः शरैः
पातयित्वा हयान्सर्वांस्त्रिगर्तानां रथान्ययौ
Tadanikam tada partho vyadhamadbahubhih sharaih
Patayitva hayansarvanstrigartanam rathanyayau
26.35
ततस्ते सहिता भूत्वा त्रिगर्तानां महारथाः
अर्जुनं वासुदेवं च शरवर्षैरवाकिरन्
Tataste sahita bhutva trigartanam maharathah
Arjunam vasudevam cha sharavarshairavakiran
26.36
सत्यकर्माणमाक्षिप्य क्षुरप्रेण महायशाः
ततोऽस्य स्यन्दनस्येषां चिच्छिदे पाण्डुनन्दनः
Satyakarmanamakshipya kshuraprena mahayashah
Tatosya syandanasyesham chichchhide pandunandanah
26.37
शिलाशितेन च विभो क्षुरप्रेण महायशाः
शिरश्चिच्छेद प्रहसंस्तप्तकुण्डलभूषणम्
Shilashitena cha vibho kshuraprena mahayashah
Shirashchichchheda prahasanstaptakundalabhushanam
26.38
सत्येषुमथ चादत्त योधानां मिषतां ततः
यथा सिंहो वने राजन्मृगं परिबुभुक्षितः
Satyeshumatha chadatta yodhanam mishatam tatah
Yatha sinho vane rajanmrigam paribubhukshitah
26.39
तं निहत्य ततः पार्थः सुशर्माणं त्रिभिः शरैः
विद्ध्वा तानहनत्सर्वान्रथान्रुक्मविभूषितान्
Tam nihatya tatah parthah susharmanam tribhih sharaih
Viddhva tanahanatsarvanrathanrukmavibhushitan
26.40
ततस्तु प्रत्वरन्पार्थो दीर्घकालं सुसंभृतम्
मुञ्चन्क्रोधविषं तीक्ष्णं प्रस्थलाधिपतिं प्रति
Tatastu pratvaranpartho dirghakalam susambhritam
Munchankrodhavisham tikshnam prasthaladhipatim prati
26.41
तमर्जुनः पृषत्कानां शतेन भरतर्षभ
पूरयित्वा ततो वाहान्न्यहनत्तस्य धन्विनः
Tamarjunah prishatkanam shatena bharatarshabha
Purayitva tato vahannyahanattasya dhanvinah
26.42
ततः शरं समादाय यमदण्डोपमं शितम्
सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपाशु हसन्निव
Tatah sharam samadaya yamadandopamam shitam
Susharmanam samuddishya chikshepashu hasanniva
26.43
स शरः प्रेषितस्तेन क्रोधदीप्तेन धन्विना
सुशर्माणं समासाद्य बिभेद हृदयं रणे
Sa sharah preshitastena krodhadiptena dhanvina
Susharmanam samasadya bibheda hridayam rane
26.44
स गतासुर्महाराज पपात धरणीतले
नन्दयन्पाण्डवान्सर्वान्व्यथयंश्चापि तावकान्
Sa gatasurmaharaja papata dharanitale
Nandayanpandavansarvanvyathayanshchapi tavakan
26.45
सुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रानस्य महारथान्
सप्त चाष्टौ च त्रिंशच्च सायकैरनयत्क्षयम्
Susharmanam rane hatva putranasya maharathan
Sapta chashtau cha trinshachcha sayakairanayatkshayam
26.46
ततोऽस्य निशितैर्बाणैः सर्वान्हत्वा पदानुगान्
अभ्यगाद्भारतीं सेनां हतशेषां महारथः
Tatosya nishitairbanaih sarvanhatva padanugan
Abhyagadbharatim senam hatashesham maharathah
26.47
भीमस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रं तव जनाधिप
सुदर्शनमदृश्यं तं शरैश्चक्रे हसन्निव
Bhimastu samare kruddhah putram tava janadhipa
Sudarshanamadrishyam tam sharaishchakre hasanniva
26.48
ततोऽस्य प्रहसन्क्रुद्धः शिरः कायादपाहरत्
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतः प्रापतद्भुवि
Tatosya prahasankruddhah shirah kayadapaharat
Kshuraprena sutikshnena sa hatah prapatadbhuvi
26.49
तस्मिंस्तु निहते वीरे ततस्तस्य पदानुगाः
परिवव्रू रणे भीमं किरन्तो विशिखाञ्शितान्
Tasminstu nihate vire tatastasya padanugah
Parivavru rane bhimam kiranto vishikhanshitan
26.50
ततस्तु निशितैर्बाणैस्तदनीकं वृकोदरः
इन्द्राशनिसमस्पर्शैः समन्तात्पर्यवाकिरत्
ततः क्षणेन तद्भीमो न्यहनद्भरतर्षभ
Tatastu nishitairbanaistadanikam vrikodarah
Indrashanisamasparshaih samantatparyavakirat
Tatah kshanena tadbhimo nyahanadbharatarshabha
26.51
तेषु तूत्साद्यमानेषु सेनाध्यक्षा महाबलाः
भीमसेनं समासाद्य ततोऽयुध्यन्त भारत
तांस्तु सर्वाञ्शरैर्घोरैरवाकिरत पाण्डवः
Teshu tutsadyamaneshu senadhyaksha mahabalah
Bhimasenam samasadya tatoyudhyanta bharata
Tanstu sarvansharairghorairavakirata pandavah
26.52
तथैव तावका राजन्पाण्डवेयान्महारथान्
शरवर्षेण महता समन्तात्पर्यवारयन्
Tathaiva tavaka rajanpandaveyanmaharathan
Sharavarshena mahata samantatparyavarayan
26.53
व्याकुलं तदभूत्सर्वं पाण्डवानां परैः सह
तावकानां च समरे पाण्डवेयैर्युयुत्सताम्
Vyakulam tadabhutsarvam pandavanam paraih saha
Tavakanam cha samare pandaveyairyuyutsatam
26.54
तत्र योधास्तदा पेतुः परस्परसमाहताः
उभयोः सेनयो राजन्संशोचन्तः स्म बान्धवान्
Tatra yodhastada petuh parasparasamahatah
Ubhayoh senayo rajansanshochantah sma bandhavan