UtshovChapter 25
25.1
संजय उवाच
गजानीके हते तस्मिन्पाण्डुपुत्रेण भारत
वध्यमाने बले चैव भीमसेनेन संयुगे
Sanjaya uvacha
Gajanike hate tasminpanduputrena bharata
Vadhyamane bale chaiva bhimasenena sanyuge
25.2
चरन्तं च तथा दृष्ट्वा भीमसेनमरिंदमम्
दण्डहस्तं यथा क्रुद्धमन्तकं प्राणहारिणम्
Charantam cha tatha drishtva bhimasenamarindamam
Dandahastam yatha kruddhamantakam pranaharinam
25.3
समेत्य समरे राजन्हतशेषाः सुतास्तव
अदृश्यमाने कौरव्ये पुत्रे दुर्योधने तव
सोदर्याः सहिता भूत्वा भीमसेनमुपाद्रवन्
Sametya samare rajanhatasheshah sutastava
Adrishyamane kauravye putre duryodhane tava
Sodaryah sahita bhutva bhimasenamupadravan
25.4
दुर्मर्षणो महाराज जैत्रो भूरिबलो रविः
इत्येते सहिता भूत्वा तव पुत्राः समन्ततः
भीमसेनमभिद्रुत्य रुरुधुः सर्वतोदिशम्
Durmarshano maharaja jaitro bhuribalo ravih
Ityete sahita bhutva tava putrah samantatah
Bhimasenamabhidrutya rurudhuh sarvatodisham
25.5
ततो भीमो महाराज स्वरथं पुनरास्थितः
मुमोच निशितान्बाणान्पुत्राणां तव मर्मसु
Tato bhimo maharaja svaratham punarasthitah
Mumocha nishitanbananputranam tava marmasu
25.6
ते कीर्यमाणा भीमेन पुत्रास्तव महारणे
भीमसेनमपासेधन्प्रवणादिव कुञ्जरम्
Te kiryamana bhimena putrastava maharane
Bhimasenamapasedhanpravanadiva kunjaram
25.7
ततः क्रुद्धो रणे भीमः शिरो दुर्मर्षणस्य ह
क्षुरप्रेण प्रमथ्याशु पातयामास भूतले
Tatah kruddho rane bhimah shiro durmarshanasya ha
Kshuraprena pramathyashu patayamasa bhutale
25.8
ततोऽपरेण भल्लेन सर्वावरणभेदिना
श्रुतान्तमवधीद्भीमस्तव पुत्रं महारथः
Tatoparena bhallena sarvavaranabhedina
Shrutantamavadhidbhimastava putram maharathah
25.9
जयत्सेनं ततो विद्ध्वा नाराचेन हसन्निव
पातयामास कौरव्यं रथोपस्थादरिंदमः
स पपात रथाद्राजन्भूमौ तूर्णं ममार च
Jayatsenam tato viddhva narachena hasanniva
Patayamasa kauravyam rathopasthadarindamah
Sa papata rathadrajanbhumau turnam mamara cha
25.10
श्रुतर्वा तु ततो भीमं क्रुद्धो विव्याध मारिष
शतेन गृध्रवाजानां शराणां नतपर्वणाम्
Shrutarva tu tato bhimam kruddho vivyadha marisha
Shatena gridhravajanam sharanam nataparvanam
25.11
ततः क्रुद्धो रणे भीमो जैत्रं भूरिबलं रविम्
त्रीनेतांस्त्रिभिरानर्छद्विषाग्निप्रतिमैः शरैः
Tatah kruddho rane bhimo jaitram bhuribalam ravim
Trinetanstribhiranarchhadvishagnipratimaih sharaih
25.12
ते हता न्यपतन्भूमौ स्यन्दनेभ्यो महारथाः
वसन्ते पुष्पशबला निकृत्ता इव किंशुकाः
Te hata nyapatanbhumau syandanebhyo maharathah
Vasante pushpashabala nikritta iva kinshukah
25.13
ततोऽपरेण तीक्ष्णेन नाराचेन परंतपः
दुर्विमोचनमाहत्य प्रेषयामास मृत्यवे
Tatoparena tikshnena narachena parantapah
Durvimochanamahatya preshayamasa mrityave
25.14
स हतः प्रापतद्भूमौ स्वरथाद्रथिनां वरः
गिरेस्तु कूटजो भग्नो मारुतेनेव पादपः
Sa hatah prapatadbhumau svarathadrathinam varah
Girestu kutajo bhagno maruteneva padapah
25.15
दुष्प्रधर्षं ततश्चैव सुजातं च सुतौ तव
एकैकं न्यवधीत्संख्ये द्वाभ्यां द्वाभ्यां चमूमुखे
तौ शिलीमुखविद्धाङ्गौ पेततू रथसत्तमौ
Dushpradharsham tatashchaiva sujatam cha sutau tava
Ekaikam nyavadhitsankhye dvabhyam dvabhyam chamumukhe
Tau shilimukhaviddhangau petatu rathasattamau
25.16
ततो यतन्तमपरमभिवीक्ष्य सुतं तव
भल्लेन युधि विव्याध भीमो दुर्विषहं रणे
स पपात हतो वाहात्पश्यतां सर्वधन्विनाम्
Tato yatantamaparamabhivikshya sutam tava
Bhallena yudhi vivyadha bhimo durvishaham rane
Sa papata hato vahatpashyatam sarvadhanvinam
25.17
दृष्ट्वा तु निहतान्भ्रातॄन्बहूनेकेन संयुगे
अमर्षवशमापन्नः श्रुतर्वा भीममभ्ययात्
Drishtva tu nihatanbhratrinbahunekena sanyuge
Amarshavashamapannah shrutarva bhimamabhyayat
25.18
विक्षिपन्सुमहच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्
विसृजन्सायकांश्चैव विषाग्निप्रतिमान्बहून्
Vikshipansumahachchapam kartasvaravibhushitam
Visrijansayakanshchaiva vishagnipratimanbahun
25.19
स तु राजन्धनुश्छित्त्वा पाण्डवस्य महामृधे
अथैनं छिन्नधन्वानं विंशत्या समवाकिरत्
Sa tu rajandhanushchhittva pandavasya mahamridhe
Athainam chhinnadhanvanam vinshatya samavakirat
25.20
ततोऽन्यद्धनुरादाय भीमसेनो महारथः
अवाकिरत्तव सुतं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Tatonyaddhanuradaya bhimaseno maharathah
Avakirattava sutam tishtha tishtheti chabravit
25.21
महदासीत्तयोर्युद्धं चित्ररूपं भयानकम्
यादृशं समरे पूर्वं जम्भवासवयोरभूत्
Mahadasittayoryuddham chitrarupam bhayanakam
Yadrisham samare purvam jambhavasavayorabhut
25.22
तयोस्तत्र शरैर्मुक्तैर्यमदण्डनिभैः शुभैः
समाच्छन्ना धरा सर्वा खं च सर्वा दिशस्तथा
Tayostatra sharairmuktairyamadandanibhaih shubhaih
Samachchhanna dhara sarva kham cha sarva dishastatha
25.23
ततः श्रुतर्वा संक्रुद्धो धनुरायम्य सायकैः
भीमसेनं रणे राजन्बाह्वोरुरसि चार्पयत्
Tatah shrutarva sankruddho dhanurayamya sayakaih
Bhimasenam rane rajanbahvorurasi charpayat
25.24
सोऽतिविद्धो महाराज तव पुत्रेण धन्विना
भीमः संचुक्षुभे क्रुद्धः पर्वणीव महोदधिः
Sotividdho maharaja tava putrena dhanvina
Bhimah sanchukshubhe kruddhah parvaniva mahodadhih
25.25
ततो भीमो रुषाविष्टः पुत्रस्य तव मारिष
सारथिं चतुरश्चाश्वान्बाणैर्निन्ये यमक्षयम्
Tato bhimo rushavishtah putrasya tava marisha
Sarathim chaturashchashvanbanairninye yamakshayam
25.26
विरथं तं समालक्ष्य विशिखैर्लोमवाहिभिः
अवाकिरदमेयात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम्
Viratham tam samalakshya vishikhairlomavahibhih
Avakiradameyatma darshayanpanilaghavam
25.27
श्रुतर्वा विरथो राजन्नाददे खड्गचर्मणी
अथास्याददतः खड्गं शतचन्द्रं च भानुमत्
क्षुरप्रेण शिरः कायात्पातयामास पाण्डवः
Shrutarva viratho rajannadade khadgacharmani
Athasyadadatah khadgam shatachandram cha bhanumat
Kshuraprena shirah kayatpatayamasa pandavah
25.28
छिन्नोत्तमाङ्गस्य ततः क्षुरप्रेण महात्मनः
पपात कायः स रथाद्वसुधामनुनादयन्
Chhinnottamangasya tatah kshuraprena mahatmanah
Papata kayah sa rathadvasudhamanunadayan
25.29
तस्मिन्निपतिते वीरे तावका भयमोहिताः
अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीमसेनं युयुत्सवः
Tasminnipatite vire tavaka bhayamohitah
Abhyadravanta sangrame bhimasenam yuyutsavah
25.30
तानापतत एवाशु हतशेषाद्बलार्णवात्
दंशितः प्रतिजग्राह भीमसेनः प्रतापवान्
ते तु तं वै समासाद्य परिवव्रुः समन्ततः
Tanapatata evashu hatasheshadbalarnavat
Danshitah pratijagraha bhimasenah pratapavan
Te tu tam vai samasadya parivavruh samantatah
25.31
ततस्तु संवृतो भीमस्तावकैर्निशितैः शरैः
पीडयामास तान्सर्वान्सहस्राक्ष इवासुरान्
Tatastu sanvrito bhimastavakairnishitaih sharaih
Pidayamasa tansarvansahasraksha ivasuran
25.32
ततः पञ्चशतान्हत्वा सवरूथान्महारथान्
जघान कुञ्जरानीकं पुनः सप्तशतं युधि
Tatah panchashatanhatva savaruthanmaharathan
Jaghana kunjaranikam punah saptashatam yudhi
25.33
हत्वा दश सहस्राणि पत्तीनां परमेषुभिः
वाजिनां च शतान्यष्टौ पाण्डवः स्म विराजते
Hatva dasha sahasrani pattinam parameshubhih
Vajinam cha shatanyashtau pandavah sma virajate
25.34
भीमसेनस्तु कौन्तेयो हत्वा युद्धे सुतांस्तव
मेने कृतार्थमात्मानं सफलं जन्म च प्रभो
Bhimasenastu kaunteyo hatva yuddhe sutanstava
Mene kritarthamatmanam saphalam janma cha prabho
25.35
तं तथा युध्यमानं च विनिघ्नन्तं च तावकान्
ईक्षितुं नोत्सहन्ते स्म तव सैन्यानि भारत
Tam tatha yudhyamanam cha vinighnantam cha tavakan
Ikshitum notsahante sma tava sainyani bharata
25.36
विद्राव्य तु कुरून्सर्वांस्तांश्च हत्वा पदानुगान्
दोर्भ्यां शब्दं ततश्चक्रे त्रासयानो महाद्विपान्
Vidravya tu kurunsarvanstanshcha hatva padanugan
Dorbhyam shabdam tatashchakre trasayano mahadvipan
25.37
हतभूयिष्ठयोधा तु तव सेना विशां पते
किंचिच्छेषा महाराज कृपणा समपद्यत
Hatabhuyishthayodha tu tava sena visham pate
Kinchichchhesha maharaja kripana samapadyata