UtshovChapter 24
24.1
संजय उवाच
अस्यतां यतमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्
संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः
Sanjaya uvacha
Asyatam yatamananam shuranamanivartinam
Sankalpamakaronmogham gandivena dhananjayah
24.2
इन्द्राशनिसमस्पर्शानविषह्यान्महौजसः
विसृजन्दृश्यते बाणान्धारा मुञ्चन्निवाम्बुदः
Indrashanisamasparshanavishahyanmahaujasah
Visrijandrishyate banandhara munchannivambudah
24.3
तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं किरीटिना
संप्रदुद्राव संग्रामात्तव पुत्रस्य पश्यतः
Tatsainyam bharatashreshtha vadhyamanam kiritina
Sampradudrava sangramattava putrasya pashyatah
24.4
हतधुर्या रथाः केचिद्धतसूतास्तथापरे
भग्नाक्षयुगचक्रेषाः केचिदासन्विशां पते
Hatadhurya rathah kechiddhatasutastathapare
Bhagnakshayugachakreshah kechidasanvisham pate
24.5
अन्येषां सायकाः क्षीणास्तथान्ये शरपीडिताः
अक्षता युगपत्केचित्प्राद्रवन्भयपीडिताः
Anyesham sayakah kshinastathanye sharapiditah
Akshata yugapatkechitpradravanbhayapiditah
24.6
केचित्पुत्रानुपादाय हतभूयिष्ठवाहनाः
विचुक्रुशुः पितॄनन्ये सहायानपरे पुनः
Kechitputranupadaya hatabhuyishthavahanah
Vichukrushuh pitrinanye sahayanapare punah
24.7
बान्धवांश्च नरव्याघ्र भ्रातॄन्संबन्धिनस्तथा
दुद्रुवुः केचिदुत्सृज्य तत्र तत्र विशां पते
Bandhavanshcha naravyaghra bhratrinsambandhinastatha
Dudruvuh kechidutsrijya tatra tatra visham pate
24.8
बहवोऽत्र भृशं विद्धा मुह्यमाना महारथाः
निष्टनन्तः स्म दृश्यन्ते पार्थबाणहता नराः
Bahavotra bhrisham viddha muhyamana maharathah
Nishtanantah sma drishyante parthabanahata narah
24.9
तानन्ये रथमारोप्य समाश्वास्य मुहूर्तकम्
विश्रान्ताश्च वितृष्णाश्च पुनर्युद्धाय जग्मिरे
Tananye rathamaropya samashvasya muhurtakam
Vishrantashcha vitrishnashcha punaryuddhaya jagmire
24.10
तानपास्य गताः केचित्पुनरेव युयुत्सवः
कुर्वन्तस्तव पुत्रस्य शासनं युद्धदुर्मदाः
Tanapasya gatah kechitpunareva yuyutsavah
Kurvantastava putrasya shasanam yuddhadurmadah
24.11
पानीयमपरे पीत्वा पर्याश्वास्य च वाहनम्
वर्माणि च समारोप्य केचिद्भरतसत्तम
Paniyamapare pitva paryashvasya cha vahanam
Varmani cha samaropya kechidbharatasattama
24.12
समाश्वास्यापरे भ्रातॄन्निक्षिप्य शिबिरेऽपि च
पुत्रानन्ये पितॄनन्ये पुनर्युद्धमरोचयन्
Samashvasyapare bhratrinnikshipya shibirepi cha
Putrananye pitrinanye punaryuddhamarochayan
24.13
सज्जयित्वा रथान्केचिद्यथामुख्यं विशां पते
आप्लुत्य पाण्डवानीकं पुनर्युद्धमरोचयन्
Sajjayitva rathankechidyathamukhyam visham pate
Aplutya pandavanikam punaryuddhamarochayan
24.14
ते शूराः किङ्किणीजालैः समाच्छन्ना बभासिरे
त्रैलोक्यविजये युक्ता यथा दैतेयदानवाः
Te shurah kinkinijalaih samachchhanna babhasire
Trailokyavijaye yukta yatha daiteyadanavah
24.15
आगम्य सहसा केचिद्रथैः स्वर्णविभूषितैः
पाण्डवानामनीकेषु धृष्टद्युम्नमयोधयन्
Agamya sahasa kechidrathaih svarnavibhushitaih
Pandavanamanikeshu dhrishtadyumnamayodhayan
24.16
धृष्टद्युम्नोऽपि पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः
नाकुलिश्च शतानीको रथानीकमयोधयन्
Dhrishtadyumnopi panchalyah shikhandi cha maharathah
Nakulishcha shataniko rathanikamayodhayan
24.17
पाञ्चाल्यस्तु ततः क्रुद्धः सैन्येन महता वृतः
अभ्यद्रवत्सुसंरब्धस्तावकान्हन्तुमुद्यतः
Panchalyastu tatah kruddhah sainyena mahata vritah
Abhyadravatsusanrabdhastavakanhantumudyatah
24.18
ततस्त्वापततस्तस्य तव पुत्रो जनाधिप
बाणसंघाननेकान्वै प्रेषयामास भारत
Tatastvapatatastasya tava putro janadhipa
Banasanghananekanvai preshayamasa bharata
24.19
धृष्टद्युम्नस्ततो राजंस्तव पुत्रेण धन्विना
नाराचैर्बहुभिः क्षिप्रं बाह्वोरुरसि चार्पितः
Dhrishtadyumnastato rajanstava putrena dhanvina
Narachairbahubhih kshipram bahvorurasi charpitah
24.20
सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः
तस्याश्वांश्चतुरो बाणैः प्रेषयामास मृत्यवे
सारथेश्चास्य भल्लेन शिरः कायादपाहरत्
Sotividdho maheshvasastottrardita iva dvipah
Tasyashvanshchaturo banaih preshayamasa mrityave
Saratheshchasya bhallena shirah kayadapaharat
24.21
ततो दुर्योधनो राजा पृष्ठमारुह्य वाजिनः
अपाक्रामद्धतरथो नातिदूरमरिंदमः
Tato duryodhano raja prishthamaruhya vajinah
Apakramaddhataratho natiduramarindamah
24.22
दृष्ट्वा तु हतविक्रान्तं स्वमनीकं महाबलः
तव पुत्रो महाराज प्रययौ यत्र सौबलः
Drishtva tu hatavikrantam svamanikam mahabalah
Tava putro maharaja prayayau yatra saubalah
24.23
ततो रथेषु भग्नेषु त्रिसाहस्रा महाद्विपाः
पाण्डवान्रथिनः पञ्च समन्तात्पर्यवारयन्
Tato ratheshu bhagneshu trisahasra mahadvipah
Pandavanrathinah pancha samantatparyavarayan
24.24
ते वृताः समरे पञ्च गजानीकेन भारत
अशोभन्त नरव्याघ्रा ग्रहा व्याप्ता घनैरिव
Te vritah samare pancha gajanikena bharata
Ashobhanta naravyaghra graha vyapta ghanairiva
24.25
ततोऽर्जुनो महाराज लब्धलक्षो महाभुजः
विनिर्ययौ रथेनैव श्वेताश्वः कृष्णसारथिः
Tatorjuno maharaja labdhalaksho mahabhujah
Viniryayau rathenaiva shvetashvah krishnasarathih
24.26
तैः समन्तात्परिवृतः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः
नाराचैर्विमलैस्तीक्ष्णैर्गजानीकमपोथयत्
Taih samantatparivritah kunjaraih parvatopamaih
Narachairvimalaistikshnairgajanikamapothayat
24.27
तत्रैकबाणनिहतानपश्याम महागजान्
पतितान्पात्यमानांश्च विभिन्नान्सव्यसाचिना
Tatraikabananihatanapashyama mahagajan
Patitanpatyamananshcha vibhinnansavyasachina
24.28
भीमसेनस्तु तान्दृष्ट्वा नागान्मत्तगजोपमः
करेण गृह्य महतीं गदामभ्यपतद्बली
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं दण्डपाणिरिवान्तकः
Bhimasenastu tandrishtva naganmattagajopamah
Karena grihya mahatim gadamabhyapatadbali
Avaplutya rathatturnam dandapanirivantakah
24.29
तमुद्यतगदं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथम्
वित्रेसुस्तावकाः सैन्याः शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः
आविग्नं च बलं सर्वं गदाहस्ते वृकोदरे
Tamudyatagadam drishtva pandavanam maharatham
Vitresustavakah sainyah shakrinmutram prasusruvuh
Avignam cha balam sarvam gadahaste vrikodare
24.30
गदया भीमसेनेन भिन्नकुम्भान्रजस्वलान्
धावमानानपश्याम कुञ्जरान्पर्वतोपमान्
Gadaya bhimasenena bhinnakumbhanrajasvalan
Dhavamananapashyama kunjaranparvatopaman
24.31
प्रधाव्य कुञ्जरास्ते तु भीमसेनगदाहताः
पेतुरार्तस्वरं कृत्वा छिन्नपक्षा इवाद्रयः
Pradhavya kunjaraste tu bhimasenagadahatah
Peturartasvaram kritva chhinnapaksha ivadrayah
24.32
तान्भिन्नकुम्भान्सुबहून्द्रवमाणानितस्ततः
पतमानांश्च संप्रेक्ष्य वित्रेसुस्तव सैनिकाः
Tanbhinnakumbhansubahundravamananitastatah
Patamananshcha samprekshya vitresustava sainikah
24.33
युधिष्ठिरोऽपि संक्रुद्धो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
गृध्रपक्षैः शितैर्बाणैर्जघ्नुर्वै गजयोधिनः
Yudhishthiropi sankruddho madriputrau cha pandavau
Gridhrapakshaih shitairbanairjaghnurvai gajayodhinah
24.34
धृष्टद्युम्नस्तु समरे पराजित्य नराधिपम्
अपक्रान्ते तव सुते हयपृष्ठं समाश्रिते
Dhrishtadyumnastu samare parajitya naradhipam
Apakrante tava sute hayaprishtham samashrite
24.35
दृष्ट्वा च पाण्डवान्सर्वान्कुञ्जरैः परिवारितान्
धृष्टद्युम्नो महाराज सह सर्वैः प्रभद्रकैः
पुत्रः पाञ्चालराजस्य जिघांसुः कुञ्जरान्ययौ
Drishtva cha pandavansarvankunjaraih parivaritan
Dhrishtadyumno maharaja saha sarvaih prabhadrakaih
Putrah panchalarajasya jighansuh kunjaranyayau
24.36
अदृष्ट्वा तु रथानीके दुर्योधनमरिंदमम्
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः
अपृच्छन्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु दुर्योधनो गतः
Adrishtva tu rathanike duryodhanamarindamam
Ashvatthama kripashchaiva kritavarma cha satvatah
Aprichchhankshatriyanstatra kva nu duryodhano gatah
24.37
अपश्यमाना राजानं वर्तमाने जनक्षये
मन्वाना निहतं तत्र तव पुत्रं महारथाः
विषण्णवदना भूत्वा पर्यपृच्छन्त ते सुतम्
Apashyamana rajanam vartamane janakshaye
Manvana nihatam tatra tava putram maharathah
Vishannavadana bhutva paryaprichchhanta te sutam
24.38
आहुः केचिद्धते सूते प्रयातो यत्र सौबलः
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र क्षत्रिया भृशविक्षताः
Ahuh kechiddhate sute prayato yatra saubalah
Apare tvabruvanstatra kshatriya bhrishavikshatah
24.39
दुर्योधनेन किं कार्यं द्रक्ष्यध्वं यदि जीवति
युध्यध्वं सहिताः सर्वे किं वो राजा करिष्यति
Duryodhanena kim karyam drakshyadhvam yadi jivati
Yudhyadhvam sahitah sarve kim vo raja karishyati
24.40
ते क्षत्रियाः क्षतैर्गात्रैर्हतभूयिष्ठवाहनाः
शरैः संपीड्यमानाश्च नातिव्यक्तमिवाब्रुवन्
Te kshatriyah kshatairgatrairhatabhuyishthavahanah
Sharaih sampidyamanashcha nativyaktamivabruvan
24.41
इदं सर्वं बलं हन्मो येन स्म परिवारिताः
एते सर्वे गजान्हत्वा उपयान्ति स्म पाण्डवाः
Idam sarvam balam hanmo yena sma parivaritah
Ete sarve gajanhatva upayanti sma pandavah
24.42
श्रुत्वा तु वचनं तेषामश्वत्थामा महाबलः
हित्वा पाञ्चालराजस्य तदनीकं दुरुत्सहम्
Shrutva tu vachanam teshamashvatthama mahabalah
Hitva panchalarajasya tadanikam durutsaham
24.43
कृपश्च कृतवर्मा च प्रययुर्यत्र सौबलः
रथानीकं परित्यज्य शूराः सुदृढधन्विनः
Kripashcha kritavarma cha prayayuryatra saubalah
Rathanikam parityajya shurah sudridhadhanvinah
24.44
ततस्तेषु प्रयातेषु धृष्टद्युम्नपुरोगमाः
आययुः पाण्डवा राजन्विनिघ्नन्तः स्म तावकान्
Tatasteshu prayateshu dhrishtadyumnapurogamah
Ayayuh pandava rajanvinighnantah sma tavakan
24.45
दृष्ट्वा तु तानापततः संप्रहृष्टान्महारथान्
पराक्रान्तांस्ततो वीरान्निराशाञ्जीविते तदा
विवर्णमुखभूयिष्ठमभवत्तावकं बलम्
Drishtva tu tanapatatah samprahrishtanmaharathan
Parakrantanstato virannirashanjivite tada
Vivarnamukhabhuyishthamabhavattavakam balam
24.46
परिक्षीणायुधान्दृष्ट्वा तानहं परिवारितान्
राजन्बलेन द्व्यङ्गेन त्यक्त्वा जीवितमात्मनः
Parikshinayudhandrishtva tanaham parivaritan
Rajanbalena dvyangena tyaktva jivitamatmanah
24.47
आत्मनापञ्चमोऽयुध्यं पाञ्चालस्य बलेन ह
तस्मिन्देशे व्यवस्थाप्य यत्र शारद्वतः स्थितः
Atmanapanchamoyudhyam panchalasya balena ha
Tasmindeshe vyavasthapya yatra sharadvatah sthitah
24.48
संप्रयुद्धा वयं पञ्च किरीटिशरपीडिताः
धृष्टद्युम्नं महानीकं तत्र नोऽभूद्रणो महान्
जितास्तेन वयं सर्वे व्यपयाम रणात्ततः
Samprayuddha vayam pancha kiritisharapiditah
Dhrishtadyumnam mahanikam tatra nobhudrano mahan
Jitastena vayam sarve vyapayama ranattatah
24.49
अथापश्यं सात्यकिं तमुपायान्तं महारथम्
रथैश्चतुःशतैर्वीरो मां चाभ्यद्रवदाहवे
Athapashyam satyakim tamupayantam maharatham
Rathaishchatuhshatairviro mam chabhyadravadahave
24.50
धृष्टद्युम्नादहं मुक्तः कथंचिच्छ्रान्तवाहनः
पतितो माधवानीकं दुष्कृती नरकं यथा
तत्र युद्धमभूद्घोरं मुहूर्तमतिदारुणम्
Dhrishtadyumnadaham muktah kathanchichchhrantavahanah
Patito madhavanikam dushkriti narakam yatha
Tatra yuddhamabhudghoram muhurtamatidarunam
24.51
सात्यकिस्तु महाबाहुर्मम हत्वा परिच्छदम्
जीवग्राहमगृह्णान्मां मूर्छितं पतितं भुवि
Satyakistu mahabahurmama hatva parichchhadam
Jivagrahamagrihnanmam murchhitam patitam bhuvi
24.52
ततो मुहूर्तादिव तद्गजानीकमवध्यत
गदया भीमसेनेन नाराचैरर्जुनेन च
Tato muhurtadiva tadgajanikamavadhyata
Gadaya bhimasenena narachairarjunena cha
24.53
प्रतिपिष्टैर्महानागैः समन्तात्पर्वतोपमैः
नातिप्रसिद्धेव गतिः पाण्डवानामजायत
Pratipishtairmahanagaih samantatparvatopamaih
Natiprasiddheva gatih pandavanamajayata
24.54
रथमार्गांस्ततश्चक्रे भीमसेनो महाबलः
पाण्डवानां महाराज व्यपकर्षन्महागजान्
Rathamarganstatashchakre bhimaseno mahabalah
Pandavanam maharaja vyapakarshanmahagajan
24.55
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः
अपश्यन्तो रथानीके दुर्योधनमरिंदमम्
राजानं मृगयामासुस्तव पुत्रं महारथम्
Ashvatthama kripashchaiva kritavarma cha satvatah
Apashyanto rathanike duryodhanamarindamam
Rajanam mrigayamasustava putram maharatham
24.56
परित्यज्य च पाञ्चालं प्रयाता यत्र सौबलः
राज्ञोऽदर्शनसंविग्ना वर्तमाने जनक्षये
Parityajya cha panchalam prayata yatra saubalah
Ragyodarshanasanvigna vartamane janakshaye