UtshovChapter 23
23.1
संजय उवाच
तस्मिञ्शब्दे मृदौ जाते पाण्डवैर्निहते बले
अश्वैः सप्तशतैः शिष्टैरुपावर्तत सौबलः
Sanjaya uvacha
Tasminshabde mridau jate pandavairnihate bale
Ashvaih saptashataih shishtairupavartata saubalah
23.2
स यात्वा वाहिनीं तूर्णमब्रवीत्त्वरयन्युधि
युध्यध्वमिति संहृष्टाः पुनः पुनररिंदमः
अपृच्छत्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु राजा महारथः
Sa yatva vahinim turnamabravittvarayanyudhi
Yudhyadhvamiti sanhrishtah punah punararindamah
Aprichchhatkshatriyanstatra kva nu raja maharathah
23.3
शकुनेस्तु वचः श्रुत्वा त ऊचुर्भरतर्षभ
असौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महारथः
Shakunestu vachah shrutva ta uchurbharatarshabha
Asau tishthati kauravyo ranamadhye maharathah
23.4
यत्रैतत्सुमहच्छत्रं पूर्णचन्द्रसमप्रभम्
यत्रैते सतलत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिताः
Yatraitatsumahachchhatram purnachandrasamaprabham
Yatraite satalatrana rathastishthanti danshitah
23.5
यत्रैष शब्दस्तुमुलः पर्जन्यनिनदोपमः
तत्र गच्छ द्रुतं राजंस्ततो द्रक्ष्यसि कौरवम्
Yatraisha shabdastumulah parjanyaninadopamah
Tatra gachchha drutam rajanstato drakshyasi kauravam
23.6
एवमुक्तस्तु तैः शूरैः शकुनिः सौबलस्तदा
प्रययौ तत्र यत्रासौ पुत्रस्तव नराधिप
सर्वतः संवृतो वीरैः समरेष्वनिवर्तिभिः
Evamuktastu taih shuraih shakunih saubalastada
Prayayau tatra yatrasau putrastava naradhipa
Sarvatah sanvrito viraih samareshvanivartibhih
23.7
ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा रथानीके व्यवस्थितम्
सरथांस्तावकान्सर्वान्हर्षयञ्शकुनिस्ततः
Tato duryodhanam drishtva rathanike vyavasthitam
Sarathanstavakansarvanharshayanshakunistatah
23.8
दुर्योधनमिदं वाक्यं हृष्टरूपो विशां पते
कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानोऽब्रवीन्नृपम्
Duryodhanamidam vakyam hrishtarupo visham pate
Kritakaryamivatmanam manyamanobravinnripam
23.9
जहि राजन्रथानीकमश्वाः सर्वे जिता मया
नात्यक्त्वा जीवितं संख्ये शक्यो जेतुं युधिष्ठिरः
Jahi rajanrathanikamashvah sarve jita maya
Natyaktva jivitam sankhye shakyo jetum yudhishthirah
23.10
हते तस्मिन्रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते
गजानेतान्हनिष्यामः पदातींश्चेतरांस्तथा
Hate tasminrathanike pandavenabhipalite
Gajanetanhanishyamah padatinshchetaranstatha
23.11
श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्धिनः
जवेनाभ्यपतन्हृष्टाः पाण्डवानामनीकिनीम्
Shrutva tu vachanam tasya tavaka jayagriddhinah
Javenabhyapatanhrishtah pandavanamanikinim
23.12
सर्वे विवृततूणीराः प्रगृहीतशरासनाः
शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादं प्रचक्रिरे
Sarve vivritatunirah pragrihitasharasanah
Sharasanani dhunvanah sinhanadam prachakrire
23.13
ततो ज्यातलनिर्घोषः पुनरासीद्विशां पते
प्रादुरासीच्छराणां च सुमुक्तानां सुदारुणः
Tato jyatalanirghoshah punarasidvisham pate
Pradurasichchharanam cha sumuktanam sudarunah
23.14
तान्समीपगतान्दृष्ट्वा जवेनोद्यतकार्मुकान्
उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनंजयः
Tansamipagatandrishtva javenodyatakarmukan
Uvacha devakiputram kuntiputro dhananjayah
23.15
चोदयाश्वानसंभ्रान्तः प्रविशैतद्बलार्णवम्
अन्तमद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितैः शरैः
Chodayashvanasambhrantah pravishaitadbalarnavam
Antamadya gamishyami shatrunam nishitaih sharaih
23.16
अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दन
वर्तमानस्य महतः समासाद्य परस्परम्
Ashtadasha dinanyadya yuddhasyasya janardana
Vartamanasya mahatah samasadya parasparam
23.17
अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा ह्येषां महात्मनाम्
क्षयमद्य गता युद्धे पश्य दैवं यथाविधम्
Anantakalpa dhvajini bhutva hyesham mahatmanam
Kshayamadya gata yuddhe pashya daivam yathavidham
23.18
समुद्रकल्पं तु बलं धार्तराष्ट्रस्य माधव
अस्मानासाद्य संजातं गोष्पदोपममच्युत
Samudrakalpam tu balam dhartarashtrasya madhava
Asmanasadya sanjatam goshpadopamamachyuta
23.19
हते भीष्मे च संदध्याच्छिवं स्यादिह माधव
न च तत्कृतवान्मूढो धार्तराष्ट्रः सुबालिशः
Hate bhishme cha sandadhyachchhivam syadiha madhava
Na cha tatkritavanmudho dhartarashtrah subalishah
23.20
उक्तं भीष्मेण यद्वाक्यं हितं पथ्यं च माधव
तच्चापि नासौ कृतवान्वीतबुद्धिः सुयोधनः
Uktam bhishmena yadvakyam hitam pathyam cha madhava
Tachchapi nasau kritavanvitabuddhih suyodhanah
23.21
तस्मिंस्तु पतिते भीष्मे प्रच्युते पृथिवीतले
न जाने कारणं किं नु येन युद्धमवर्तत
Tasminstu patite bhishme prachyute prithivitale
Na jane karanam kim nu yena yuddhamavartata
23.22
मूढांस्तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान्सुबालिशान्
पतिते शंतनोः पुत्रे येऽकार्षुः संयुगं पुनः
Mudhanstu sarvatha manye dhartarashtransubalishan
Patite shantanoh putre yekarshuh sanyugam punah
23.23
अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्मविदां वरे
राधेये च विकर्णे च नैवाशाम्यत वैशसम्
Anantaram cha nihate drone brahmavidam vare
Radheye cha vikarne cha naivashamyata vaishasam
23.24
अल्पावशिष्टे सैन्येऽस्मिन्सूतपुत्रे च पातिते
सपुत्रे वै नरव्याघ्रे नैवाशाम्यत वैशसम्
Alpavashishte sainyesminsutaputre cha patite
Saputre vai naravyaghre naivashamyata vaishasam
23.25
श्रुतायुषि हते शूरे जलसंधे च पौरवे
श्रुतायुधे च नृपतौ नैवाशाम्यत वैशसम्
Shrutayushi hate shure jalasandhe cha paurave
Shrutayudhe cha nripatau naivashamyata vaishasam
23.26
भूरिश्रवसि शल्ये च शाल्वे चैव जनार्दन
आवन्त्येषु च वीरेषु नैवाशाम्यत वैशसम्
Bhurishravasi shalye cha shalve chaiva janardana
Avantyeshu cha vireshu naivashamyata vaishasam
23.27
जयद्रथे च निहते राक्षसे चाप्यलायुधे
बाह्लिके सोमदत्ते च नैवाशाम्यत वैशसम्
Jayadrathe cha nihate rakshase chapyalayudhe
Bahlike somadatte cha naivashamyata vaishasam
23.28
भगदत्ते हते शूरे काम्बोजे च सुदक्षिणे
दुःशासने च निहते नैवाशाम्यत वैशसम्
Bhagadatte hate shure kamboje cha sudakshine
Duhshasane cha nihate naivashamyata vaishasam
23.29
दृष्ट्वा च निहताञ्शूरान्पृथङ्माण्डलिकान्नृपान्
बलिनश्च रणे कृष्ण नैवाशाम्यत वैशसम्
Drishtva cha nihatanshuranprithanmandalikannripan
Balinashcha rane krishna naivashamyata vaishasam
23.30
अक्षौहिणीपतीन्दृष्ट्वा भीमसेनेन पातितान्
मोहाद्वा यदि वा लोभान्नैवाशाम्यत वैशसम्
Akshauhinipatindrishtva bhimasenena patitan
Mohadva yadi va lobhannaivashamyata vaishasam
23.31
को नु राजकुले जातः कौरवेयो विशेषतः
निरर्थकं महद्वैरं कुर्यादन्यः सुयोधनात्
Ko nu rajakule jatah kauraveyo visheshatah
Nirarthakam mahadvairam kuryadanyah suyodhanat
23.32
गुणतोऽभ्यधिकं ज्ञात्वा बलतः शौर्यतोऽपि वा
अमूढः को नु युध्येत जानन्प्राज्ञो हिताहितम्
Gunatobhyadhikam gyatva balatah shauryatopi va
Amudhah ko nu yudhyeta jananpragyo hitahitam
23.33
यन्न तस्य मनो ह्यासीत्त्वयोक्तस्य हितं वचः
प्रशमे पाण्डवैः सार्धं सोऽन्यस्य शृणुयात्कथम्
Yanna tasya mano hyasittvayoktasya hitam vachah
Prashame pandavaih sardham sonyasya shrinuyatkatham
23.34
येन शांतनवो भीष्मो द्रोणो विदुर एव च
प्रत्याख्याताः शमस्यार्थे किं नु तस्याद्य भेषजम्
Yena shantanavo bhishmo drono vidura eva cha
Pratyakhyatah shamasyarthe kim nu tasyadya bheshajam
23.35
मौर्ख्याद्येन पिता वृद्धः प्रत्याख्यातो जनार्दन
तथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणी
प्रत्याख्याता ह्यसत्कृत्य स कस्मै रोचयेद्वचः
Maurkhyadyena pita vriddhah pratyakhyato janardana
Tatha mata hitam vakyam bhashamana hitaishini
Pratyakhyata hyasatkritya sa kasmai rochayedvachah
23.36
कुलान्तकरणो व्यक्तं जात एष जनार्दन
तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्चैव विशां पते
नैष दास्यति नो राज्यमिति मे मतिरच्युत
Kulantakarano vyaktam jata esha janardana
Tathasya drishyate cheshta nitishchaiva visham pate
Naisha dasyati no rajyamiti me matirachyuta
23.37
उक्तोऽहं बहुशस्तात विदुरेण महात्मना
न जीवन्दास्यते भागं धार्तराष्ट्रः कथंचन
Uktoham bahushastata vidurena mahatmana
Na jivandasyate bhagam dhartarashtrah kathanchana
23.38
यावत्प्राणा धमिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य मानद
तावद्युष्मास्वपापेषु प्रचरिष्यति पातकम्
Yavatprana dhamishyanti dhartarashtrasya manada
Tavadyushmasvapapeshu pracharishyati patakam
23.39
न स युक्तोऽन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधव
इत्यब्रवीत्सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः
Na sa yuktonyatha jetumrite yuddhena madhava
Ityabravitsada mam hi vidurah satyadarshanah
23.40
तत्सर्वमद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मनः
यदुक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना
Tatsarvamadya janami vyavasayam duratmanah
Yaduktam vachanam tena vidurena mahatmana
23.41
यो हि श्रुत्वा वचः पथ्यं जामदग्न्याद्यथातथम्
अवामन्यत दुर्बुद्धिर्ध्रुवं नाशमुखे स्थितः
Yo hi shrutva vachah pathyam jamadagnyadyathatatham
Avamanyata durbuddhirdhruvam nashamukhe sthitah
23.42
उक्तं हि बहुभिः सिद्धैर्जातमात्रे सुयोधने
एनं प्राप्य दुरात्मानं क्षयं क्षत्रं गमिष्यति
Uktam hi bahubhih siddhairjatamatre suyodhane
Enam prapya duratmanam kshayam kshatram gamishyati
23.43
तदिदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दन
क्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भृशम्
Tadidam vachanam tesham niruktam vai janardana
Kshayam yata hi rajano duryodhanakrite bhrisham
23.44
सोऽद्य सर्वान्रणे योधान्निहनिष्यामि माधव
क्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते
Sodya sarvanrane yodhannihanishyami madhava
Kshatriyeshu hateshvashu shunye cha shibire krite
23.45
वधाय चात्मनोऽस्माभिः संयुगं रोचयिष्यति
तदन्तं हि भवेद्वैरमनुमानेन माधव
Vadhaya chatmanosmabhih sanyugam rochayishyati
Tadantam hi bhavedvairamanumanena madhava
23.46
एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन्प्रज्ञया स्वया
विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः
Evam pashyami varshneya chintayanpragyaya svaya
Vidurasya cha vakyena cheshtaya cha duratmanah
23.47
संयाहि भारतीं वीर यावद्धन्मि शितैः शरैः
दुर्योधनं दुरात्मानं वाहिनीं चास्य संयुगे
Sanyahi bharatim vira yavaddhanmi shitaih sharaih
Duryodhanam duratmanam vahinim chasya sanyuge
23.48
क्षेममद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव
हत्वैतद्दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः
Kshemamadya karishyami dharmarajasya madhava
Hatvaitaddurbalam sainyam dhartarashtrasya pashyatah
23.49
संजय उवाच
अभीशुहस्तो दाशार्हस्तथोक्तः सव्यसाचिना
तद्बलौघममित्राणामभीतः प्राविशद्रणे
Sanjaya uvacha
Abhishuhasto dasharhastathoktah savyasachina
Tadbalaughamamitranamabhitah pravishadrane
23.50
शरासनवरं घोरं शक्तिकण्टकसंवृतम्
गदापरिघपन्थानं रथनागमहाद्रुमम्
Sharasanavaram ghoram shaktikantakasanvritam
Gadaparighapanthanam rathanagamahadrumam
23.51
हयपत्तिलताकीर्णं गाहमानो महायशाः
व्यचरत्तत्र गोविन्दो रथेनातिपताकिना
Hayapattilatakirnam gahamano mahayashah
Vyacharattatra govindo rathenatipatakina
23.52
ते हयाः पाण्डुरा राजन्वहन्तोऽर्जुनमाहवे
दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त दाशार्हेण प्रचोदिताः
Te hayah pandura rajanvahantorjunamahave
Dikshu sarvasvadrishyanta dasharhena prachoditah
23.53
ततः प्रायाद्रथेनाजौ सव्यसाची परंतपः
किरञ्शरशतांस्तीक्ष्णान्वारिधारा इवाम्बुदः
Tatah prayadrathenajau savyasachi parantapah
Kiransharashatanstikshnanvaridhara ivambudah
23.54
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः शराणां नतपर्वणाम्
इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना
Pradurasinmahanshabdah sharanam nataparvanam
Ishubhishchhadyamananam samare savyasachina
23.55
असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघाः प्रापतन्भुवि
इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिताः शराः
Asajjantastanutreshu sharaughah prapatanbhuvi
Indrashanisamasparsha gandivapreshitah sharah
23.56
नरान्नागान्समाहत्य हयांश्चापि विशां पते
अपतन्त रणे बाणाः पतंगा इव घोषिणः
Narannagansamahatya hayanshchapi visham pate
Apatanta rane banah patanga iva ghoshinah
23.57
आसीत्सर्वमवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः
न प्राज्ञायन्त समरे दिशो वा प्रदिशोऽपि वा
Asitsarvamavachchhannam gandivapreshitaih sharaih
Na pragyayanta samare disho va pradishopi va
23.58
सर्वमासीज्जगत्पूर्णं पार्थनामाङ्कितैः शरैः
रुक्मपुङ्खैस्तैलधौतैः कर्मारपरिमार्जितैः
Sarvamasijjagatpurnam parthanamankitaih sharaih
Rukmapunkhaistailadhautaih karmaraparimarjitaih
23.59
ते दह्यमानाः पार्थेन पावकेनेव कुञ्जराः
समासीदन्त कौरव्या वध्यमानाः शितैः शरैः
Te dahyamanah parthena pavakeneva kunjarah
Samasidanta kauravya vadhyamanah shitaih sharaih
23.60
शरचापधरः पार्थः प्रज्वलन्निव भारत
ददाह समरे योधान्कक्षमग्निरिव ज्वलन्
Sharachapadharah parthah prajvalanniva bharata
Dadaha samare yodhankakshamagniriva jvalan
23.61
यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्टः; कक्षं दहेत्कृष्णगतिः सघोषः
भूरिद्रुमं शुष्कलतावितानं; भृशं समृद्धो ज्वलनः प्रतापी
Yatha vanante vanapairvisrishtah; kaksham dahetkrishnagatih saghoshah
Bhuridrumam shushkalatavitanam; bhrisham samriddho jvalanah pratapi
23.62
एवं स नाराचगणप्रतापी; शरार्चिरुच्चावचतिग्मतेजाः
ददाह सर्वां तव पुत्रसेना;ममृष्यमाणस्तरसा तरस्वी
Evam sa narachaganapratapi; shararchiruchchavachatigmatejah
Dadaha sarvam tava putrasena;mamrishyamanastarasa tarasvi
23.63
तस्येषवः प्राणहराः सुमुक्ता; नासज्जन्वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाः
न च द्वितीयं प्रमुमोच बाणं; नरे हये वा परमद्विपे वा
Tasyeshavah pranaharah sumukta; nasajjanvai varmasu rukmapunkhah
Na cha dvitiyam pramumocha banam; nare haye va paramadvipe va
23.64
अनेकरूपाकृतिभिर्हि बाणै;र्महारथानीकमनुप्रविश्य
स एव एकस्तव पुत्रसेनां; जघान दैत्यानिव वज्रपाणिः
Anekarupakritibhirhi banai;rmaharathanikamanupravishya
Sa eva ekastava putrasenam; jaghana daityaniva vajrapanih