UtshovChapter 30
30.1
संजय उवाच
ततस्तेष्वपयातेषु रथेषु त्रिषु पाण्डवाः
तं ह्रदं प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनोऽभवत्
Sanjaya uvacha
Tatasteshvapayateshu ratheshu trishu pandavah
Tam hradam pratyapadyanta yatra duryodhanobhavat
30.2
आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनह्रदम्
स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम्
वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुनन्दनः
Asadya cha kurushreshtha tada dvaipayanahradam
Stambhitam dhartarashtrena drishtva tam salilashayam
Vasudevamidam vakyamabravitkurunandanah
30.3
पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम्
विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम्
Pashyemam dhartarashtrena mayamapsu prayojitam
Vishtabhya salilam shete nasya manushato bhayam
30.4
दैवीं मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो ह्ययम्
निकृत्या निकृतिप्रज्ञो न मे जीवन्विमोक्ष्यते
Daivim mayamimam kritva salilantargato hyayam
Nikritya nikritipragyo na me jivanvimokshyate
30.5
यद्यस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत्स्वयम्
तथाप्येनं हतं युद्धे लोको द्रक्ष्यति माधव
Yadyasya samare sahyam kurute vajrabhritsvayam
Tathapyenam hatam yuddhe loko drakshyati madhava
30.6
श्रीवासुदेव उवाच
मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत
मायावी मायया वध्यः सत्यमेतद्युधिष्ठिर
Shrivasudeva uvacha
Mayavina imam mayam mayaya jahi bharata
Mayavi mayaya vadhyah satyametadyudhishthira
30.7
क्रियाभ्युपायैर्बहुलैर्मायामप्सु प्रयोज्य ह
जहि त्वं भरतश्रेष्ठ पापात्मानं सुयोधनम्
Kriyabhyupayairbahulairmayamapsu prayojya ha
Jahi tvam bharatashreshtha papatmanam suyodhanam
30.8
क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः
क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्बलिर्बद्धो महात्मना
Kriyabhyupayairindrena nihata daityadanavah
Kriyabhyupayairbahubhirbalirbaddho mahatmana
30.9
क्रियाभ्युपायैः पूर्वं हि हिरण्याक्षो महासुरः
हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ
वृत्रश्च निहतो राजन्क्रिययैव न संशयः
Kriyabhyupayaih purvam hi hiranyaksho mahasurah
Hiranyakashipushchaiva kriyayaiva nishuditau
Vritrashcha nihato rajankriyayaiva na sanshayah
30.10
तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षसः
रामेण निहतो राजन्सानुबन्धः सहानुगः
क्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम
Tatha paulastyatanayo ravano nama rakshasah
Ramena nihato rajansanubandhah sahanugah
Kriyaya yogamasthaya tatha tvamapi vikrama
30.11
क्रियाभ्युपायैर्निहतो मया राजन्पुरातने
तारकश्च महादैत्यो विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्
Kriyabhyupayairnihato maya rajanpuratane
Tarakashcha mahadaityo viprachittishcha viryavan
30.12
वातापिरिल्वलश्चैव त्रिशिराश्च तथा विभो
सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ
Vatapirilvalashchaiva trishirashcha tatha vibho
Sundopasundavasurau kriyayaiva nishuditau
30.13
क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो
क्रिया बलवती राजन्नान्यत्किंचिद्युधिष्ठिर
Kriyabhyupayairindrena tridivam bhujyate vibho
Kriya balavati rajannanyatkinchidyudhishthira
30.14
दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथा
क्रियाभ्युपायैर्निहताः क्रियां तस्मात्समाचर
Daityashcha danavashchaiva rakshasah parthivastatha
Kriyabhyupayairnihatah kriyam tasmatsamachara
30.15
संजय उवाच
इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः
जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं महाबलम्
अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्निव भारत
Sanjaya uvacha
Ityukto vasudevena pandavah sanshitavratah
Jalastham tam maharaja tava putram mahabalam
Abhyabhashata kaunteyah prahasanniva bharata
30.16
सुयोधन किमर्थोऽयमारम्भोऽप्सु कृतस्त्वया
सर्वं क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशां पते
Suyodhana kimarthoyamarambhopsu kritastvaya
Sarvam kshatram ghatayitva svakulam cha visham pate
30.17
जलाशयं प्रविष्टोऽद्य वाञ्छञ्जीवितमात्मनः
उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व सहास्माभिः सुयोधन
Jalashayam pravishtodya vanchhanjivitamatmanah
Uttishtha rajanyudhyasva sahasmabhih suyodhana
30.18
स च दर्पो नरश्रेष्ठ स च मानः क्व ते गतः
यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन्व्यवस्थितः
Sa cha darpo narashreshtha sa cha manah kva te gatah
Yastvam sanstabhya salilam bhito rajanvyavasthitah
30.19
सर्वे त्वां शूर इत्येव जना जल्पन्ति संसदि
व्यर्थं तद्भवतो मन्ये शौर्यं सलिलशायिनः
Sarve tvam shura ityeva jana jalpanti sansadi
Vyartham tadbhavato manye shauryam salilashayinah
30.20
उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व क्षत्रियोऽसि कुलोद्भवः
कौरवेयो विशेषेण कुले जन्म च संस्मर
Uttishtha rajanyudhyasva kshatriyosi kulodbhavah
Kauraveyo visheshena kule janma cha sansmara
30.21
स कथं कौरवे वंशे प्रशंसञ्जन्म चात्मनः
युद्धाद्भीतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि
Sa katham kaurave vanshe prashansanjanma chatmanah
Yuddhadbhitastatastoyam pravishya pratitishthasi
30.22
अयुद्धमव्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनः
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं रणे राजन्पलायनम्
Ayuddhamavyavasthanam naisha dharmah sanatanah
Anaryajushtamasvargyam rane rajanpalayanam
30.23
कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषुः
इमान्निपतितान्दृष्ट्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंस्तथा
Katham paramagatva hi yuddhe tvam vai jijivishuh
Imannipatitandrishtva putranbhratrinpitrinstatha
30.24
संबन्धिनो वयस्यांश्च मातुलान्बान्धवांस्तथा
घातयित्वा कथं तात ह्रदे तिष्ठसि सांप्रतम्
Sambandhino vayasyanshcha matulanbandhavanstatha
Ghatayitva katham tata hrade tishthasi sampratam
30.25
शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्या वदसि भारत
शूरोऽहमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वतः
Shuramani na shurastvam mithya vadasi bharata
Shurohamiti durbuddhe sarvalokasya shrinvatah
30.26
न हि शूराः पलायन्ते शत्रून्दृष्ट्वा कथंचन
ब्रूहि वा त्वं यया धृत्या शूर त्यजसि संगरम्
Na hi shurah palayante shatrundrishtva kathanchana
Bruhi va tvam yaya dhritya shura tyajasi sangaram
30.27
स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयमात्मनः
घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातॄंश्चैव सुयोधन
Sa tvamuttishtha yudhyasva viniya bhayamatmanah
Ghatayitva sarvasainyam bhratrinshchaiva suyodhana
30.28
नेदानीं जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षया
क्षत्रधर्ममपाश्रित्य त्वद्विधेन सुयोधन
Nedanim jivite buddhih karya dharmachikirshaya
Kshatradharmamapashritya tvadvidhena suyodhana
30.29
यत्तत्कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम्
अमर्त्य इव संमोहात्त्वमात्मानं न बुद्धवान्
Yattatkarnamupashritya shakunim chapi saubalam
Amartya iva sammohattvamatmanam na buddhavan
30.30
तत्पापं सुमहत्कृत्वा प्रतियुध्यस्व भारत
कथं हि त्वद्विधो मोहाद्रोचयेत पलायनम्
Tatpapam sumahatkritva pratiyudhyasva bharata
Katham hi tvadvidho mohadrochayeta palayanam
30.31
क्व ते तत्पौरुषं यातं क्व च मानः सुयोधन
क्व च विक्रान्तता याता क्व च विस्फूर्जितं महत्
Kva te tatpaurusham yatam kva cha manah suyodhana
Kva cha vikrantata yata kva cha visphurjitam mahat
30.32
क्व ते कृतास्त्रता याता किं च शेषे जलाशये
स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत
Kva te kritastrata yata kim cha sheshe jalashaye
Sa tvamuttishtha yudhyasva kshatradharmena bharata
30.33
अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्
अथ वा निहतोऽस्माभिर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत
Asmanva tvam parajitya prashadhi prithivimimam
Atha va nihatosmabhirbhumau svapsyasi bharata
30.34
एष ते प्रथमो धर्मः सृष्टो धात्रा महात्मना
तं कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ
Esha te prathamo dharmah srishto dhatra mahatmana
Tam kurushva yathatathyam raja bhava maharatha
30.35
दुर्योधन उवाच
नैतच्चित्रं महाराज यद्भीः प्राणिनमाविशेत्
न च प्राणभयाद्भीतो व्यपयातोऽस्मि भारत
Duryodhana uvacha
Naitachchitram maharaja yadbhih praninamavishet
Na cha pranabhayadbhito vyapayatosmi bharata
30.36
अरथश्चानिषङ्गी च निहतः पार्ष्णिसारथिः
एकश्चाप्यगणः संख्ये प्रत्याश्वासमरोचयम्
Arathashchanishangi cha nihatah parshnisarathih
Ekashchapyaganah sankhye pratyashvasamarochayam
30.37
न प्राणहेतोर्न भयान्न विषादाद्विशां पते
इदमम्भः प्रविष्टोऽस्मि श्रमात्त्विदमनुष्ठितम्
Na pranahetorna bhayanna vishadadvisham pate
Idamambhah pravishtosmi shramattvidamanushthitam
30.38
त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव
अहमुत्थाय वः सर्वान्प्रतियोत्स्यामि संयुगे
Tvam chashvasihi kaunteya ye chapyanugatastava
Ahamutthaya vah sarvanpratiyotsyami sanyuge
30.39
युधिष्ठिर उवाच
आश्वस्ता एव सर्वे स्म चिरं त्वां मृगयामहे
तदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन
Yudhishthira uvacha
Ashvasta eva sarve sma chiram tvam mrigayamahe
Tadidanim samuttishtha yudhyasveha suyodhana
30.40
हत्वा वा समरे पार्थान्स्फीतं राज्यमवाप्नुहि
निहतो वा रणेऽस्माभिर्वीरलोकमवाप्स्यसि
Hatva va samare parthansphitam rajyamavapnuhi
Nihato va ranesmabhirviralokamavapsyasi
30.41
दुर्योधन उवाच
यदर्थं राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन
त इमे निहताः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर
Duryodhana uvacha
Yadartham rajyamichchhami kurunam kurunandana
Ta ime nihatah sarve bhrataro me janeshvara
30.42
क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुंगवाम्
नाभ्युत्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम्
Kshinaratnam cha prithivim hatakshatriyapungavam
Nabhyutsahamyaham bhoktum vidhavamiva yoshitam
30.43
अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर
भङ्क्त्वा पाञ्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ
Adyapi tvahamashanse tvam vijetum yudhishthira
Bhanktva panchalapandunamutsaham bharatarshabha
30.44
न त्विदानीमहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हिचित्
द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे
Na tvidanimaham manye karyam yuddhena karhichit
Drone karne cha sanshante nihate cha pitamahe
30.45
अस्त्विदानीमियं राजन्केवला पृथिवी तव
असहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत्प्रशासितुम्
Astvidanimiyam rajankevala prithivi tava
Asahayo hi ko raja rajyamichchhetprashasitum
30.46
सुहृदस्तादृशान्हित्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄनपि
भवद्भिश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः
Suhridastadrishanhitva putranbhratrinpitrinapi
Bhavadbhishcha hrite rajye ko nu jiveta madrishah
30.47
अहं वनं गमिष्यामि ह्यजिनैः प्रतिवासितः
रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत
Aham vanam gamishyami hyajinaih prativasitah
Ratirhi nasti me rajye hatapakshasya bharata
30.48
हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा
एषा ते पृथिवी राजन्भुङ्क्ष्वैनां विगतज्वरः
Hatabandhavabhuyishtha hatashva hatakunjara
Esha te prithivi rajanbhunkshvainam vigatajvarah
30.49
वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी
न हि मे निर्जितस्यास्ति जीवितेऽद्य स्पृहा विभो
Vanameva gamishyami vasano mrigacharmani
Na hi me nirjitasyasti jivitedya spriha vibho
30.50
गच्छ त्वं भुङ्क्ष्व राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम्
हतयोधां नष्टरत्नां क्षीणवप्रां यथासुखम्
Gachchha tvam bhunkshva rajendra prithivim nihateshvaram
Hatayodham nashtaratnam kshinavapram yathasukham
30.51
युधिष्ठिर उवाच
आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थः प्रभाषथाः
नैतन्मनसि मे राजन्वाशितं शकुनेरिव
Yudhishthira uvacha
Artapralapanma tata salilasthah prabhashathah
Naitanmanasi me rajanvashitam shakuneriva
30.52
यदि चापि समर्थः स्यास्त्वं दानाय सुयोधन
नाहमिच्छेयमवनिं त्वया दत्तां प्रशासितुम्
Yadi chapi samarthah syastvam danaya suyodhana
Nahamichchheyamavanim tvaya dattam prashasitum
30.53
अधर्मेण न गृह्णीयां त्वया दत्तां महीमिमाम्
न हि धर्मः स्मृतो राजन्क्षत्रियस्य प्रतिग्रहः
Adharmena na grihniyam tvaya dattam mahimimam
Na hi dharmah smrito rajankshatriyasya pratigrahah
30.54
त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम्
त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधामिमाम्
Tvaya dattam na chechchheyam prithivimakhilamaham
Tvam tu yuddhe vinirjitya bhoktasmi vasudhamimam
30.55
अनीश्वरश्च पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसि
त्वयेयं पृथिवी राजन्किं न दत्ता तदैव हि
Anishvarashcha prithivim katham tvam datumichchhasi
Tvayeyam prithivi rajankim na datta tadaiva hi
30.56
धर्मतो याचमानानां शमार्थं च कुलस्य नः
वार्ष्णेयं प्रथमं राजन्प्रत्याख्याय महाबलम्
Dharmato yachamananam shamartham cha kulasya nah
Varshneyam prathamam rajanpratyakhyaya mahabalam
30.57
किमिदानीं ददासि त्वं को हि ते चित्तविभ्रमः
अभियुक्तस्तु को राजा दातुमिच्छेद्धि मेदिनीम्
Kimidanim dadasi tvam ko hi te chittavibhramah
Abhiyuktastu ko raja datumichchheddhi medinim
30.58
न त्वमद्य महीं दातुमीशः कौरवनन्दन
आच्छेत्तुं वा बलाद्राजन्स कथं दातुमिच्छसि
मां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुंधराम्
Na tvamadya mahim datumishah kauravanandana
Achchhettum va baladrajansa katham datumichchhasi
Mam tu nirjitya sangrame palayemam vasundharam
30.59
सूच्यग्रेणापि यद्भूमेरपि ध्रीयेत भारत
तन्मात्रमपि नो मह्यं न ददाति पुरा भवान्
Suchyagrenapi yadbhumerapi dhriyeta bharata
Tanmatramapi no mahyam na dadati pura bhavan
30.60
स कथं पृथिवीमेतां प्रददासि विशां पते
सूच्यग्रं नात्यजः पूर्वं स कथं त्यजसि क्षितिम्
Sa katham prithivimetam pradadasi visham pate
Suchyagram natyajah purvam sa katham tyajasi kshitim
30.61
एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्य पृथिवीमिमाम्
को हि मूढो व्यवस्येत शत्रोर्दातुं वसुंधराम्
Evamaishvaryamasadya prashasya prithivimimam
Ko hi mudho vyavasyeta shatrordatum vasundharam
30.62
त्वं तु केवलमौर्ख्येण विमूढो नावबुध्यसे
पृथिवीं दातुकामोऽपि जीवितेनाद्य मोक्ष्यसे
Tvam tu kevalamaurkhyena vimudho navabudhyase
Prithivim datukamopi jivitenadya mokshyase
30.63
अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्
अथ वा निहतोऽस्माभिर्व्रज लोकाननुत्तमान्
Asmanva tvam parajitya prashadhi prithivimimam
Atha va nihatosmabhirvraja lokananuttaman
30.64
आवयोर्जीवतो राजन्मयि च त्वयि च ध्रुवम्
संशयः सर्वभूतानां विजये नो भविष्यति
Avayorjivato rajanmayi cha tvayi cha dhruvam
Sanshayah sarvabhutanam vijaye no bhavishyati
30.65
जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि संप्रति वर्तते
जीवयेयं त्वहं कामं न तु त्वं जीवितुं क्षमः
Jivitam tava dushpragya mayi samprati vartate
Jivayeyam tvaham kamam na tu tvam jivitum kshamah
30.66
दहने हि कृतो यत्नस्त्वयास्मासु विशेषतः
आशीविषैर्विषैश्चापि जले चापि प्रवेशनैः
त्वया विनिकृता राजन्राज्यस्य हरणेन च
Dahane hi krito yatnastvayasmasu visheshatah
Ashivishairvishaishchapi jale chapi praveshanaih
Tvaya vinikrita rajanrajyasya haranena cha
30.67
एतस्मात्कारणात्पाप जीवितं ते न विद्यते
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ युध्यस्व तत्ते श्रेयो भविष्यति
Etasmatkaranatpapa jivitam te na vidyate
Uttishthottishtha yudhyasva tatte shreyo bhavishyati
30.68
संजय उवाच
एवं तु विविधा वाचो जययुक्ताः पुनः पुनः
कीर्तयन्ति स्म ते वीरास्तत्र तत्र जनाधिप
Sanjaya uvacha
Evam tu vividha vacho jayayuktah punah punah
Kirtayanti sma te virastatra tatra janadhipa