UtshovChapter 31
31.1
धृतराष्ट्र उवाच
एवं संतर्ज्यमानस्तु मम पुत्रो महीपतिः
प्रकृत्या मन्युमान्वीरः कथमासीत्परंतपः
Dhritarashtra uvacha
Evam santarjyamanastu mama putro mahipatih
Prakritya manyumanvirah kathamasitparantapah
31.2
न हि संतर्जना तेन श्रुतपूर्वा कदाचन
राजभावेन मान्यश्च सर्वलोकस्य सोऽभवत्
Na hi santarjana tena shrutapurva kadachana
Rajabhavena manyashcha sarvalokasya sobhavat
31.3
इयं च पृथिवी सर्वा सम्लेच्छाटविका भृशम्
प्रसादाद्ध्रियते यस्य प्रत्यक्षं तव संजय
Iyam cha prithivi sarva samlechchhatavika bhrisham
Prasadaddhriyate yasya pratyaksham tava sanjaya
31.4
स तथा तर्ज्यमानस्तु पाण्डुपुत्रैर्विशेषतः
विहीनश्च स्वकैर्भृत्यैर्निर्जने चावृतो भृशम्
Sa tatha tarjyamanastu panduputrairvisheshatah
Vihinashcha svakairbhrityairnirjane chavrito bhrisham
31.5
श्रुत्वा स कटुका वाचो जययुक्ताः पुनः पुनः
किमब्रवीत्पाण्डवेयांस्तन्ममाचक्ष्व संजय
Shrutva sa katuka vacho jayayuktah punah punah
Kimabravitpandaveyanstanmamachakshva sanjaya
31.6
संजय उवाच
तर्ज्यमानस्तदा राजन्नुदकस्थस्तवात्मजः
युधिष्ठिरेण राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितेन ह
Sanjaya uvacha
Tarjyamanastada rajannudakasthastavatmajah
Yudhishthirena rajendra bhratribhih sahitena ha
31.7
श्रुत्वा स कटुका वाचो विषमस्थो जनाधिपः
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य सलिलस्थः पुनः पुनः
Shrutva sa katuka vacho vishamastho janadhipah
Dirghamushnam cha nihshvasya salilasthah punah punah
31.8
सलिलान्तर्गतो राजा धुन्वन्हस्तौ पुनः पुनः
मनश्चकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत
Salilantargato raja dhunvanhastau punah punah
Manashchakara yuddhaya rajanam chabhyabhashata
31.9
यूयं ससुहृदः पार्थाः सर्वे सरथवाहनाः
अहमेकः परिद्यूनो विरथो हतवाहनः
Yuyam sasuhridah parthah sarve sarathavahanah
Ahamekah paridyuno viratho hatavahanah
31.10
आत्तशस्त्रै रथगतैर्बहुभिः परिवारितः
कथमेकः पदातिः सन्नशस्त्रो योद्धुमुत्सहे
Attashastrai rathagatairbahubhih parivaritah
Kathamekah padatih sannashastro yoddhumutsahe
31.11
एकैकेन तु मां यूयं योधयध्वं युधिष्ठिर
न ह्येको बहुभिर्वीरैर्न्याय्यं योधयितुं युधि
Ekaikena tu mam yuyam yodhayadhvam yudhishthira
Na hyeko bahubhirvirairnyayyam yodhayitum yudhi
31.12
विशेषतो विकवचः श्रान्तश्चापः समाश्रितः
भृशं विक्षतगात्रश्च श्रान्तवाहनसैनिकः
Visheshato vikavachah shrantashchapah samashritah
Bhrisham vikshatagatrashcha shrantavahanasainikah
31.13
न मे त्वत्तो भयं राजन्न च पार्थाद्वृकोदरात्
फल्गुनाद्वासुदेवाद्वा पाञ्चालेभ्योऽथ वा पुनः
Na me tvatto bhayam rajanna cha parthadvrikodarat
Phalgunadvasudevadva panchalebhyotha va punah
31.14
यमाभ्यां युयुधानाद्वा ये चान्ये तव सैनिकाः
एकः सर्वानहं क्रुद्धो न तान्योद्धुमिहोत्सहे
Yamabhyam yuyudhanadva ye chanye tava sainikah
Ekah sarvanaham kruddho na tanyoddhumihotsahe
31.15
धर्ममूला सतां कीर्तिर्मनुष्याणां जनाधिप
धर्मं चैवेह कीर्तिं च पालयन्प्रब्रवीम्यहम्
Dharmamula satam kirtirmanushyanam janadhipa
Dharmam chaiveha kirtim cha palayanprabravimyaham
31.16
अहमुत्थाय वः सर्वान्प्रतियोत्स्यामि संयुगे
अन्वंशाभ्यागतान्सर्वानृतून्संवत्सरो यथा
Ahamutthaya vah sarvanpratiyotsyami sanyuge
Anvanshabhyagatansarvanritunsanvatsaro yatha
31.17
अद्य वः सरथान्साश्वानशस्त्रो विरथोऽपि सन्
नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षये
तेजसा नाशयिष्यामि स्थिरीभवत पाण्डवाः
Adya vah sarathansashvanashastro virathopi san
Nakshatraniva sarvani savita ratrisankshaye
Tejasa nashayishyami sthiribhavata pandavah
31.18
अद्यानृण्यं गमिष्यामि क्षत्रियाणां यशस्विनाम्
बाह्लीकद्रोणभीष्माणां कर्णस्य च महात्मनः
Adyanrinyam gamishyami kshatriyanam yashasvinam
Bahlikadronabhishmanam karnasya cha mahatmanah
31.19
जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चोभयोः
मद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च
Jayadrathasya shurasya bhagadattasya chobhayoh
Madrarajasya shalyasya bhurishravasa eva cha
31.20
पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुनेः सौबलस्य च
मित्राणां सुहृदां चैव बान्धवानां तथैव च
Putranam bharatashreshtha shakuneh saubalasya cha
Mitranam suhridam chaiva bandhavanam tathaiva cha
31.21
आनृण्यमद्य गच्छामि हत्वा त्वां भ्रातृभिः सह
एतावदुक्त्वा वचनं विरराम जनाधिपः
Anrinyamadya gachchhami hatva tvam bhratribhih saha
Etavaduktva vachanam virarama janadhipah
31.22
युधिष्ठिर उवाच
दिष्ट्या त्वमपि जानीषे क्षत्रधर्मं सुयोधन
दिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर्युद्धायैव महाभुज
Yudhishthira uvacha
Dishtya tvamapi janishe kshatradharmam suyodhana
Dishtya te vartate buddhiryuddhayaiva mahabhuja
31.23
दिष्ट्या शूरोऽसि कौरव्य दिष्ट्या जानासि संगरम्
यस्त्वमेको हि नः सर्वान्संयुगे योद्धुमिच्छसि
Dishtya shurosi kauravya dishtya janasi sangaram
Yastvameko hi nah sarvansanyuge yoddhumichchhasi
31.24
एक एकेन संगम्य यत्ते संमतमायुधम्
तत्त्वमादाय युध्यस्व प्रेक्षकास्ते वयं स्थिताः
Eka ekena sangamya yatte sammatamayudham
Tattvamadaya yudhyasva prekshakaste vayam sthitah
31.25
अयमिष्टं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम्
हत्वैकं भवतो राज्यं हतो वा स्वर्गमाप्नुहि
Ayamishtam cha te kamam vira bhuyo dadamyaham
Hatvaikam bhavato rajyam hato va svargamapnuhi
31.26
दुर्योधन उवाच
एकश्चेद्योद्धुमाक्रन्दे वरोऽद्य मम दीयते
आयुधानामियं चापि वृता त्वत्संमते गदा
Duryodhana uvacha
Ekashchedyoddhumakrande varodya mama diyate
Ayudhanamiyam chapi vrita tvatsammate gada
31.27
भ्रातॄणां भवतामेकः शक्यं मां योऽभिमन्यते
पदातिर्गदया संख्ये स युध्यतु मया सह
Bhratrinam bhavatamekah shakyam mam yobhimanyate
Padatirgadaya sankhye sa yudhyatu maya saha
31.28
वृत्तानि रथयुद्धानि विचित्राणि पदे पदे
इदमेकं गदायुद्धं भवत्वद्याद्भुतं महत्
Vrittani rathayuddhani vichitrani pade pade
Idamekam gadayuddham bhavatvadyadbhutam mahat
31.29
अन्नानामपि पर्यायं कर्तुमिच्छन्ति मानवाः
युद्धानामपि पर्यायो भवत्वनुमते तव
Annanamapi paryayam kartumichchhanti manavah
Yuddhanamapi paryayo bhavatvanumate tava
31.30
गदया त्वां महाबाहो विजेष्यामि सहानुजम्
पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव ये चान्ये तव सैनिकाः
Gadaya tvam mahabaho vijeshyami sahanujam
Panchalansrinjayanshchaiva ye chanye tava sainikah
31.31
युधिष्ठिर उवाच
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारे मां योधय सुयोधन
एक एकेन संगम्य संयुगे गदया बली
Yudhishthira uvacha
Uttishthottishtha gandhare mam yodhaya suyodhana
Eka ekena sangamya sanyuge gadaya bali
31.32
पुरुषो भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहितः
अद्य ते जीवितं नास्ति यद्यपि त्वं मनोजवः
Purusho bhava gandhare yudhyasva susamahitah
Adya te jivitam nasti yadyapi tvam manojavah
31.33
संजय उवाच
एतत्स नरशार्दूलो नामृष्यत तवात्मजः
सलिलान्तर्गतः श्वभ्रे महानाग इव श्वसन्
Sanjaya uvacha
Etatsa narashardulo namrishyata tavatmajah
Salilantargatah shvabhre mahanaga iva shvasan
31.34
तथासौ वाक्प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः
वाचं न ममृषे धीमानुत्तमाश्वः कशामिव
Tathasau vakpratodena tudyamanah punah punah
Vacham na mamrishe dhimanuttamashvah kashamiva
31.35
संक्षोभ्य सलिलं वेगाद्गदामादाय वीर्यवान्
अद्रिसारमयीं गुर्वीं काञ्चनाङ्गदभूषणाम्
अन्तर्जलात्समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव निःश्वसन्
Sankshobhya salilam vegadgadamadaya viryavan
Adrisaramayim gurvim kanchanangadabhushanam
Antarjalatsamuttasthau nagendra iva nihshvasan
31.36
स भित्त्वा स्तम्भितं तोयं स्कन्धे कृत्वायसीं गदाम्
उदतिष्ठत पुत्रस्ते प्रतपन्रश्मिमानिव
Sa bhittva stambhitam toyam skandhe kritvayasim gadam
Udatishthata putraste pratapanrashmimaniva
31.37
ततः शैक्यायसीं गुर्वीं जातरूपपरिष्कृताम्
गदां परामृशद्धीमान्धार्तराष्ट्रो महाबलः
Tatah shaikyayasim gurvim jatarupaparishkritam
Gadam paramrishaddhimandhartarashtro mahabalah
31.38
गदाहस्तं तु तं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम्
प्रजानामिव संक्रुद्धं शूलपाणिमवस्थितम्
सगदो भारतो भाति प्रतपन्भास्करो यथा
Gadahastam tu tam drishtva sashringamiva parvatam
Prajanamiva sankruddham shulapanimavasthitam
Sagado bharato bhati pratapanbhaskaro yatha
31.39
तमुत्तीर्णं महाबाहुं गदाहस्तमरिंदमम्
मेनिरे सर्वभूतानि दण्डहस्तमिवान्तकम्
Tamuttirnam mahabahum gadahastamarindamam
Menire sarvabhutani dandahastamivantakam
31.40
वज्रहस्तं यथा शक्रं शूलहस्तं यथा हरम्
ददृशुः सर्वपाञ्चालाः पुत्रं तव जनाधिप
Vajrahastam yatha shakram shulahastam yatha haram
Dadrishuh sarvapanchalah putram tava janadhipa
31.41
तमुत्तीर्णं तु संप्रेक्ष्य समहृष्यन्त सर्वशः
पाञ्चालाः पाण्डवेयाश्च तेऽन्योन्यस्य तलान्ददुः
Tamuttirnam tu samprekshya samahrishyanta sarvashah
Panchalah pandaveyashcha tenyonyasya talandaduh
31.42
अवहासं तु तं मत्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव
उद्वृत्य नयने क्रुद्धो दिधक्षुरिव पाण्डवान्
Avahasam tu tam matva putro duryodhanastava
Udvritya nayane kruddho didhakshuriva pandavan
31.43
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा संदष्टदशनच्छदः
प्रत्युवाच ततस्तान्वै पाण्डवान्सहकेशवान्
Trishikham bhrukutim kritva sandashtadashanachchhadah
Pratyuvacha tatastanvai pandavansahakeshavan
31.44
अवहासस्य वोऽस्याद्य प्रतिवक्तास्मि पाण्डवाः
गमिष्यथ हताः सद्यः सपाञ्चाला यमक्षयम्
Avahasasya vosyadya prativaktasmi pandavah
Gamishyatha hatah sadyah sapanchala yamakshayam
31.45
उत्थितस्तु जलात्तस्मात्पुत्रो दुर्योधनस्तव
अतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षितः
Utthitastu jalattasmatputro duryodhanastava
Atishthata gadapani rudhirena samukshitah
31.46
तस्य शोणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम्
शरीरं स्म तदा भाति स्रवन्निव महीधरः
Tasya shonitadigdhasya salilena samukshitam
Shariram sma tada bhati sravanniva mahidharah
31.47
तमुद्यतगदं वीरं मेनिरे तत्र पाण्डवाः
वैवस्वतमिव क्रुद्धं किंकरोद्यतपाणिनम्
Tamudyatagadam viram menire tatra pandavah
Vaivasvatamiva kruddham kinkarodyatapaninam
31.48
स मेघनिनदो हर्षान्नदन्निव च गोवृषः
आजुहाव ततः पार्थान्गदया युधि वीर्यवान्
Sa meghaninado harshannadanniva cha govrishah
Ajuhava tatah parthangadaya yudhi viryavan
31.49
दुर्योधन उवाच
एकैकेन च मां यूयमासीदत युधिष्ठिर
न ह्येको बहुभिर्न्याय्यो वीर योधयितुं युधि
Duryodhana uvacha
Ekaikena cha mam yuyamasidata yudhishthira
Na hyeko bahubhirnyayyo vira yodhayitum yudhi
31.50
न्यस्तवर्मा विशेषेण श्रान्तश्चाप्सु परिप्लुतः
भृशं विक्षतगात्रश्च हतवाहनसैनिकः
Nyastavarma visheshena shrantashchapsu pariplutah
Bhrisham vikshatagatrashcha hatavahanasainikah
31.51
युधिष्ठिर उवाच
नाभूदियं तव प्रज्ञा कथमेवं सुयोधन
यदाभिमन्युं बहवो जघ्नुर्युधि महारथाः
Yudhishthira uvacha
Nabhudiyam tava pragya kathamevam suyodhana
Yadabhimanyum bahavo jaghnuryudhi maharathah
31.52
आमुञ्च कवचं वीर मूर्धजान्यमयस्व च
यच्चान्यदपि ते नास्ति तदप्यादत्स्व भारत
इममेकं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम्
Amuncha kavacham vira murdhajanyamayasva cha
Yachchanyadapi te nasti tadapyadatsva bharata
Imamekam cha te kamam vira bhuyo dadamyaham
31.53
पञ्चानां पाण्डवेयानां येन योद्धुमिहेच्छसि
तं हत्वा वै भवान्राजा हतो वा स्वर्गमाप्नुहि
ऋते च जीविताद्वीर युद्धे किं कुर्म ते प्रियम्
Panchanam pandaveyanam yena yoddhumihechchhasi
Tam hatva vai bhavanraja hato va svargamapnuhi
Rite cha jivitadvira yuddhe kim kurma te priyam
31.54
संजय उवाच
ततस्तव सुतो राजन्वर्म जग्राह काञ्चनम्
विचित्रं च शिरस्त्राणं जाम्बूनदपरिष्कृतम्
Sanjaya uvacha
Tatastava suto rajanvarma jagraha kanchanam
Vichitram cha shirastranam jambunadaparishkritam
31.55
सोऽवबद्धशिरस्त्राणः शुभकाञ्चनवर्मभृत्
रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव
Sovabaddhashirastranah shubhakanchanavarmabhrit
Raraja rajanputraste kanchanah shailaradiva
31.56
संनद्धः स गदी राजन्सज्जः संग्राममूर्धनि
अब्रवीत्पाण्डवान्सर्वान्पुत्रो दुर्योधनस्तव
Sannaddhah sa gadi rajansajjah sangramamurdhani
Abravitpandavansarvanputro duryodhanastava
31.57
भ्रातॄणां भवतामेको युध्यतां गदया मया
सहदेवेन वा योत्स्ये भीमेन नकुलेन वा
Bhratrinam bhavatameko yudhyatam gadaya maya
Sahadevena va yotsye bhimena nakulena va
31.58
अथ वा फल्गुनेनाद्य त्वया वा भरतर्षभ
योत्स्येऽहं संगरं प्राप्य विजेष्ये च रणाजिरे
Atha va phalgunenadya tvaya va bharatarshabha
Yotsyeham sangaram prapya vijeshye cha ranajire
31.59
अहमद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमम्
गदया पुरुषव्याघ्र हेमपट्टविनद्धया
Ahamadya gamishyami vairasyantam sudurgamam
Gadaya purushavyaghra hemapattavinaddhaya
31.60
गदायुद्धे न मे कश्चित्सदृशोऽस्तीति चिन्तय
गदया वो हनिष्यामि सर्वानेव समागतान्
गृह्णातु स गदां यो वै युध्यतेऽद्य मया सह
Gadayuddhe na me kashchitsadrishostiti chintaya
Gadaya vo hanishyami sarvaneva samagatan
Grihnatu sa gadam yo vai yudhyatedya maya saha