UtshovChapter 86
86.1
संजय उवाच
प्रीतियुक्तं च हृद्यं च मधुराक्षरमेव च
कालयुक्तं च चित्रं च स्वतया चाभिभाषितम्
Sanjaya uvacha
Pritiyuktam cha hridyam cha madhuraksharameva cha
Kalayuktam cha chitram cha svataya chabhibhashitam
86.2
धर्मराजस्य तद्वाक्यं निशम्य शिनिपुंगवः
सात्यकिर्भरतश्रेष्ठ प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्
Dharmarajasya tadvakyam nishamya shinipungavah
Satyakirbharatashreshtha pratyuvacha yudhishthiram
86.3
श्रुतं ते गदतो वाक्यं सर्वमेतन्मयाच्युत
न्याययुक्तं च चित्रं च फल्गुनार्थे यशस्करम्
Shrutam te gadato vakyam sarvametanmayachyuta
Nyayayuktam cha chitram cha phalgunarthe yashaskaram
86.4
एवंविधे तथा काले मादृशं प्रेक्ष्य संमतम्
वक्तुमर्हसि राजेन्द्र यथा पार्थं तथैव माम्
Evanvidhe tatha kale madrisham prekshya sammatam
Vaktumarhasi rajendra yatha partham tathaiva mam
86.5
न मे धनंजयस्यार्थे प्राणा रक्ष्याः कथंचन
त्वत्प्रयुक्तः पुनरहं किं न कुर्यां महाहवे
Na me dhananjayasyarthe prana rakshyah kathanchana
Tvatprayuktah punaraham kim na kuryam mahahave
86.6
लोकत्रयं योधयेयं सदेवासुरमानुषम्
त्वत्प्रयुक्तो नरेन्द्रेह किमुतैतत्सुदुर्बलम्
Lokatrayam yodhayeyam sadevasuramanusham
Tvatprayukto narendreha kimutaitatsudurbalam
86.7
सुयोधनबलं त्वद्य योधयिष्ये समन्ततः
विजेष्ये च रणे राजन्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Suyodhanabalam tvadya yodhayishye samantatah
Vijeshye cha rane rajansatyametadbravimi te
86.8
कुशल्यहं कुशलिनं समासाद्य धनंजयम्
हते जयद्रथे राजन्पुनरेष्यामि तेऽन्तिकम्
Kushalyaham kushalinam samasadya dhananjayam
Hate jayadrathe rajanpunareshyami tentikam
86.9
अवश्यं तु मया सर्वं विज्ञाप्यस्त्वं नराधिप
वासुदेवस्य यद्वाक्यं फल्गुनस्य च धीमतः
Avashyam tu maya sarvam vigyapyastvam naradhipa
Vasudevasya yadvakyam phalgunasya cha dhimatah
86.10
दृढं त्वभिपरीतोऽहमर्जुनेन पुनः पुनः
मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य वासुदेवस्य शृण्वतः
Dridham tvabhiparitohamarjunena punah punah
Madhye sarvasya sainyasya vasudevasya shrinvatah
86.11
अद्य माधव राजानमप्रमत्तोऽनुपालय
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा यावद्धन्मि जयद्रथम्
Adya madhava rajanamapramattonupalaya
Aryam yuddhe matim kritva yavaddhanmi jayadratham
86.12
त्वयि वाहं महाबाहो प्रद्युम्ने वा महारथे
नृपं निक्षिप्य गच्छेयं निरपेक्षो जयद्रथम्
Tvayi vaham mahabaho pradyumne va maharathe
Nripam nikshipya gachchheyam nirapeksho jayadratham
86.13
जानीषे हि रणे द्रोणं रभसं श्रेष्ठसंमतम्
प्रतिज्ञा चापि ते नित्यं श्रुता द्रोणस्य माधव
Janishe hi rane dronam rabhasam shreshthasammatam
Pratigya chapi te nityam shruta dronasya madhava
86.14
ग्रहणं धर्मराजस्य भारद्वाजोऽनुगृध्यति
शक्तश्चापि रणे द्रोणो निगृहीतुं युधिष्ठिरम्
Grahanam dharmarajasya bharadvajonugridhyati
Shaktashchapi rane drono nigrihitum yudhishthiram
86.15
एवं त्वयि समाधाय धर्मराजं नरोत्तमम्
अहमद्य गमिष्यामि सैन्धवस्य वधाय हि
Evam tvayi samadhaya dharmarajam narottamam
Ahamadya gamishyami saindhavasya vadhaya hi
86.16
जयद्रथमहं हत्वा ध्रुवमेष्यामि माधव
धर्मराजं यथा द्रोणो निगृह्णीयाद्रणे बलात्
Jayadrathamaham hatva dhruvameshyami madhava
Dharmarajam yatha drono nigrihniyadrane balat
86.17
निगृहीते नरश्रेष्ठे भारद्वाजेन माधव
सैन्धवस्य वधो न स्यान्ममाप्रीतिस्तथा भवेत्
Nigrihite narashreshthe bharadvajena madhava
Saindhavasya vadho na syanmamapritistatha bhavet
86.18
एवं गते नरश्रेष्ठ पाण्डवे सत्यवादिनि
अस्माकं गमनं व्यक्तं वनं प्रति भवेत्पुनः
Evam gate narashreshtha pandave satyavadini
Asmakam gamanam vyaktam vanam prati bhavetpunah
86.19
सोऽयं मम जयो व्यक्तं व्यर्थ एव भविष्यति
यदि द्रोणो रणे क्रुद्धो निगृह्णीयाद्युधिष्ठिरम्
Soyam mama jayo vyaktam vyartha eva bhavishyati
Yadi drono rane kruddho nigrihniyadyudhishthiram
86.20
स त्वमद्य महाबाहो प्रियार्थं मम माधव
जयार्थं च यशोर्थं च रक्ष राजानमाहवे
Sa tvamadya mahabaho priyartham mama madhava
Jayartham cha yashortham cha raksha rajanamahave
86.21
स भवान्मयि निक्षेपो निक्षिप्तः सव्यसाचिना
भारद्वाजाद्भयं नित्यं पश्यमानेन ते प्रभो
Sa bhavanmayi nikshepo nikshiptah savyasachina
Bharadvajadbhayam nityam pashyamanena te prabho
86.22
तस्यापि च महाबाहो नित्यं पश्यति संयुगे
नान्यं हि प्रतियोद्धारं रौक्मिणेयादृते प्रभो
मां वापि मन्यते युद्धे भारद्वाजस्य धीमतः
Tasyapi cha mahabaho nityam pashyati sanyuge
Nanyam hi pratiyoddharam raukmineyadrite prabho
Mam vapi manyate yuddhe bharadvajasya dhimatah
86.23
सोऽहं संभावनां चैतामाचार्यवचनं च तत्
पृष्ठतो नोत्सहे कर्तुं त्वां वा त्यक्तुं महीपते
Soham sambhavanam chaitamacharyavachanam cha tat
Prishthato notsahe kartum tvam va tyaktum mahipate
86.24
आचार्यो लघुहस्तत्वादभेद्यकवचावृतः
उपलभ्य रणे क्रीडेद्यथा शकुनिना शिशुः
Acharyo laghuhastatvadabhedyakavachavritah
Upalabhya rane kridedyatha shakunina shishuh
86.25
यदि कार्ष्णिर्धनुष्पाणिरिह स्यान्मकरध्वजः
तस्मै त्वां विसृजेयं वै स त्वां रक्षेद्यथार्जुनः
Yadi karshnirdhanushpaniriha syanmakaradhvajah
Tasmai tvam visrijeyam vai sa tvam rakshedyatharjunah
86.26
कुरु त्वमात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि
यः प्रतीयाद्रणे द्रोणं यावद्गच्छामि पाण्डवम्
Kuru tvamatmano guptim kaste gopta gate mayi
Yah pratiyadrane dronam yavadgachchhami pandavam
86.27
मा च ते भयमद्यास्तु राजन्नर्जुनसंभवम्
न स जातु महाबाहुर्भारमुद्यम्य सीदति
Ma cha te bhayamadyastu rajannarjunasambhavam
Na sa jatu mahabahurbharamudyamya sidati
86.28
ये च सौवीरका योधास्तथा सैन्धवपौरवाः
उदीच्या दाक्षिणात्याश्च ये चान्येऽपि महारथाः
Ye cha sauviraka yodhastatha saindhavapauravah
Udichya dakshinatyashcha ye chanyepi maharathah
86.29
ये च कर्णमुखा राजन्रथोदाराः प्रकीर्तिताः
एतेऽर्जुनस्य क्रुद्धस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
Ye cha karnamukha rajanrathodarah prakirtitah
Eterjunasya kruddhasya kalam narhanti shodashim
86.30
उद्युक्ता पृथिवी सर्वा ससुरासुरमानुषा
सराक्षसगणा राजन्सकिंनरमहोरगा
Udyukta prithivi sarva sasurasuramanusha
Sarakshasagana rajansakinnaramahoraga
86.31
जङ्गमाः स्थावरैः सार्धं नालं पार्थस्य संयुगे
एवं ज्ञात्वा महाराज व्येतु ते भीर्धनंजये
Jangamah sthavaraih sardham nalam parthasya sanyuge
Evam gyatva maharaja vyetu te bhirdhananjaye
86.32
यत्र वीरौ महेष्वासौ कृष्णौ सत्यपराक्रमौ
न तत्र कर्मणो व्यापत्कथंचिदपि विद्यते
Yatra virau maheshvasau krishnau satyaparakramau
Na tatra karmano vyapatkathanchidapi vidyate
86.33
दैवं कृतास्त्रतां योगममर्षमपि चाहवे
कृतज्ञतां दयां चैव भ्रातुस्त्वमनुचिन्तय
Daivam kritastratam yogamamarshamapi chahave
Kritagyatam dayam chaiva bhratustvamanuchintaya
86.34
मयि चाप्यपयाते वै गच्छमानेऽर्जुनं प्रति
द्रोणे चित्रास्त्रतां संख्ये राजंस्त्वमनुचिन्तय
Mayi chapyapayate vai gachchhamanerjunam prati
Drone chitrastratam sankhye rajanstvamanuchintaya
86.35
आचार्यो हि भृशं राजन्निग्रहे तव गृध्यति
प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्सत्यां कर्तुं च भारत
Acharyo hi bhrisham rajannigrahe tava gridhyati
Pratigyamatmano rakshansatyam kartum cha bharata
86.36
कुरुष्वाद्यात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि
यस्याहं प्रत्ययात्पार्थ गच्छेयं फल्गुनं प्रति
Kurushvadyatmano guptim kaste gopta gate mayi
Yasyaham pratyayatpartha gachchheyam phalgunam prati
86.37
न ह्यहं त्वा महाराज अनिक्षिप्य महाहवे
क्वचिद्यास्यामि कौरव्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Na hyaham tva maharaja anikshipya mahahave
Kvachidyasyami kauravya satyametadbravimi te
86.38
एतद्विचार्य बहुशो बुद्ध्या बुद्धिमतां वर
दृष्ट्वा श्रेयः परं बुद्ध्या ततो राजन्प्रशाधि माम्
Etadvicharya bahusho buddhya buddhimatam vara
Drishtva shreyah param buddhya tato rajanprashadhi mam
86.39
युधिष्ठिर उवाच
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव
न तु मे शुध्यते भावः श्वेताश्वं प्रति मारिष
Yudhishthira uvacha
Evametanmahabaho yatha vadasi madhava
Na tu me shudhyate bhavah shvetashvam prati marisha
86.40
करिष्ये परमं यत्नमात्मनो रक्षणं प्रति
गच्छ त्वं समनुज्ञातो यत्र यातो धनंजयः
Karishye paramam yatnamatmano rakshanam prati
Gachchha tvam samanugyato yatra yato dhananjayah
86.41
आत्मसंरक्षणं संख्ये गमनं चार्जुनं प्रति
विचार्यैतद्द्वयं बुद्ध्या गमनं तत्र रोचये
Atmasanrakshanam sankhye gamanam charjunam prati
Vicharyaitaddvayam buddhya gamanam tatra rochaye
86.42
स त्वमातिष्ठ यानाय यत्र यातो धनंजयः
ममापि रक्षणं भीमः करिष्यति महाबलः
Sa tvamatishtha yanaya yatra yato dhananjayah
Mamapi rakshanam bhimah karishyati mahabalah
86.43
पार्षतश्च ससोदर्यः पार्थिवाश्च महाबलाः
द्रौपदेयाश्च मां तात रक्षिष्यन्ति न संशयः
Parshatashcha sasodaryah parthivashcha mahabalah
Draupadeyashcha mam tata rakshishyanti na sanshayah
86.44
केकया भ्रातरः पञ्च राक्षसश्च घटोत्कचः
विराटो द्रुपदश्चैव शिखण्डी च महारथः
Kekaya bhratarah pancha rakshasashcha ghatotkachah
Virato drupadashchaiva shikhandi cha maharathah
86.45
धृष्टकेतुश्च बलवान्कुन्तिभोजश्च मारिष
नकुलः सहदेवश्च पाञ्चालाः सृञ्जयास्तथा
एते समाहितास्तात रक्षिष्यन्ति न संशयः
Dhrishtaketushcha balavankuntibhojashcha marisha
Nakulah sahadevashcha panchalah srinjayastatha
Ete samahitastata rakshishyanti na sanshayah
86.46
न द्रोणः सह सैन्येन कृतवर्मा च संयुगे
समासादयितुं शक्तो न च मां धर्षयिष्यति
Na dronah saha sainyena kritavarma cha sanyuge
Samasadayitum shakto na cha mam dharshayishyati
86.47
धृष्टद्युम्नश्च समरे द्रोणं क्रुद्धं परंतपः
वारयिष्यति विक्रम्य वेलेव मकरालयम्
Dhrishtadyumnashcha samare dronam kruddham parantapah
Varayishyati vikramya veleva makaralayam
86.48
यत्र स्थास्यति संग्रामे पार्षतः परवीरहा
न द्रोणसैन्यं बलवत्क्रामेत्तत्र कथंचन
Yatra sthasyati sangrame parshatah paraviraha
Na dronasainyam balavatkramettatra kathanchana
86.49
एष द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात्
कवची स शरी खड्गी धन्वी च वरभूषणः
Esha dronavinashaya samutpanno hutashanat
Kavachi sa shari khadgi dhanvi cha varabhushanah
86.50
विश्रब्धो गच्छ शैनेय मा कार्षीर्मयि संभ्रमम्
धृष्टद्युम्नो रणे क्रुद्धो द्रोणमावारयिष्यति
Vishrabdho gachchha shaineya ma karshirmayi sambhramam
Dhrishtadyumno rane kruddho dronamavarayishyati