UtshovChapter 87
87.1
संजय उवाच
धर्मराजस्य तद्वाक्यं निशम्य शिनिपुंगवः
पार्थाच्च भयमाशङ्कन्परित्यागान्महीपतेः
Sanjaya uvacha
Dharmarajasya tadvakyam nishamya shinipungavah
Parthachcha bhayamashankanparityaganmahipateh
87.2
अपवादं ह्यात्मनश्च लोकाद्रक्षन्विशेषतः
न मां भीत इति ब्रूयुरायान्तं फल्गुनं प्रति
Apavadam hyatmanashcha lokadrakshanvisheshatah
Na mam bhita iti bruyurayantam phalgunam prati
87.3
निश्चित्य बहुधैवं स सात्यकिर्युद्धदुर्मदः
धर्मराजमिदं वाक्यमब्रवीत्पुरुषर्षभ
Nishchitya bahudhaivam sa satyakiryuddhadurmadah
Dharmarajamidam vakyamabravitpurusharshabha
87.4
कृतां चेन्मन्यसे रक्षां स्वस्ति तेऽस्तु विशां पते
अनुयास्यामि बीभत्सुं करिष्ये वचनं तव
Kritam chenmanyase raksham svasti testu visham pate
Anuyasyami bibhatsum karishye vachanam tava
87.5
न हि मे पाण्डवात्कश्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते
यो वै प्रियतरो राजन्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Na hi me pandavatkashchittrishu lokeshu vidyate
Yo vai priyataro rajansatyametadbravimi te
87.6
तस्याहं पदवीं यास्ये संदेशात्तव मानद
त्वत्कृते न च मे किंचिदकर्तव्यं कथंचन
Tasyaham padavim yasye sandeshattava manada
Tvatkrite na cha me kinchidakartavyam kathanchana
87.7
यथा हि मे गुरोर्वाक्यं विशिष्टं द्विपदां वर
तथा तवापि वचनं विशिष्टतरमेव मे
Yatha hi me gurorvakyam vishishtam dvipadam vara
Tatha tavapi vachanam vishishtatarameva me
87.8
प्रिये हि तव वर्तेते भ्रातरौ कृष्णपाण्डवौ
तयोः प्रिये स्थितं चैव विद्धि मां राजपुंगव
Priye hi tava vartete bhratarau krishnapandavau
Tayoh priye sthitam chaiva viddhi mam rajapungava
87.9
तवाज्ञां शिरसा गृह्य पाण्डवार्थमहं प्रभो
भित्त्वेदं दुर्भिदं सैन्यं प्रयास्ये नरसत्तम
Tavagyam shirasa grihya pandavarthamaham prabho
Bhittvedam durbhidam sainyam prayasye narasattama
87.10
द्रोणानीकं विशाम्येष क्रुद्धो झष इवार्णवम्
तत्र यास्यामि यत्रासौ राजन्राजा जयद्रथः
Dronanikam vishamyesha kruddho jhasha ivarnavam
Tatra yasyami yatrasau rajanraja jayadrathah
87.11
यत्र सेनां समाश्रित्य भीतस्तिष्ठति पाण्डवात्
गुप्तो रथवरश्रेष्ठैर्द्रौणिकर्णकृपादिभिः
Yatra senam samashritya bhitastishthati pandavat
Gupto rathavarashreshthairdraunikarnakripadibhih
87.12
इतस्त्रियोजनं मन्ये तमध्वानं विशां पते
यत्र तिष्ठति पार्थोऽसौ जयद्रथवधोद्यतः
Itastriyojanam manye tamadhvanam visham pate
Yatra tishthati parthosau jayadrathavadhodyatah
87.13
त्रियोजनगतस्यापि तस्य यास्याम्यहं पदम्
आसैन्धववधाद्राजन्सुदृढेनान्तरात्मना
Triyojanagatasyapi tasya yasyamyaham padam
Asaindhavavadhadrajansudridhenantaratmana
87.14
अनादिष्टस्तु गुरुणा को नु युध्येत मानवः
आदिष्टस्तु त्वया राजन्को न युध्येत मादृशः
अभिजानामि तं देशं यत्र यास्याम्यहं प्रभो
Anadishtastu guruna ko nu yudhyeta manavah
Adishtastu tvaya rajanko na yudhyeta madrishah
Abhijanami tam desham yatra yasyamyaham prabho
87.15
हुडशक्तिगदाप्रासखड्गचर्मर्ष्टितोमरम्
इष्वस्त्रवरसंबाधं क्षोभयिष्ये बलार्णवम्
Hudashaktigadaprasakhadgacharmarshtitomaram
Ishvastravarasambadham kshobhayishye balarnavam
87.16
यदेतत्कुञ्जरानीकं साहस्रमनुपश्यसि
कुलमञ्जनकं नाम यत्रैते वीर्यशालिनः
Yadetatkunjaranikam sahasramanupashyasi
Kulamanjanakam nama yatraite viryashalinah
87.17
आस्थिता बहुभिर्म्लेच्छैर्युद्धशौण्डैः प्रहारिभिः
नागा मेघनिभा राजन्क्षरन्त इव तोयदाः
Asthita bahubhirmlechchhairyuddhashaundaih praharibhih
Naga meghanibha rajanksharanta iva toyadah
87.18
नैते जातु निवर्तेरन्प्रेषिता हस्तिसादिभिः
अन्यत्र हि वधादेषां नास्ति राजन्पराजयः
Naite jatu nivarteranpreshita hastisadibhih
Anyatra hi vadhadesham nasti rajanparajayah
87.19
अथ यान्रथिनो राजन्समन्तादनुपश्यसि
एते रुक्मरथा नाम राजपुत्रा महारथाः
Atha yanrathino rajansamantadanupashyasi
Ete rukmaratha nama rajaputra maharathah
87.20
रथेष्वस्त्रेषु निपुणा नागेषु च विशां पते
धनुर्वेदे गताः पारं मुष्टियुद्धे च कोविदाः
Ratheshvastreshu nipuna nageshu cha visham pate
Dhanurvede gatah param mushtiyuddhe cha kovidah
87.21
गदायुद्धविशेषज्ञा नियुद्धकुशलास्तथा
खड्गप्रहरणे युक्ताः संपाते चासिचर्मणोः
Gadayuddhavisheshagya niyuddhakushalastatha
Khadgapraharane yuktah sampate chasicharmanoh
87.22
शूराश्च कृतविद्याश्च स्पर्धन्ते च परस्परम्
नित्यं च समरे राजन्विजिगीषन्ति मानवान्
Shurashcha kritavidyashcha spardhante cha parasparam
Nityam cha samare rajanvijigishanti manavan
87.23
कर्णेन विजिता राजन्दुःशासनमनुव्रताः
एतांस्तु वासुदेवोऽपि रथोदारान्प्रशंसति
Karnena vijita rajanduhshasanamanuvratah
Etanstu vasudevopi rathodaranprashansati
87.24
सततं प्रियकामाश्च कर्णस्यैते वशे स्थिताः
तस्यैव वचनाद्राजन्निवृत्ताः श्वेतवाहनात्
Satatam priyakamashcha karnasyaite vashe sthitah
Tasyaiva vachanadrajannivrittah shvetavahanat
87.25
ते न क्षता न च श्रान्ता दृढावरणकार्मुकाः
मदर्थं विष्ठिता नूनं धार्तराष्ट्रस्य शासनात्
Te na kshata na cha shranta dridhavaranakarmukah
Madartham vishthita nunam dhartarashtrasya shasanat
87.26
एतान्प्रमथ्य संग्रामे प्रियार्थं तव कौरव
प्रयास्यामि ततः पश्चात्पदवीं सव्यसाचिनः
Etanpramathya sangrame priyartham tava kaurava
Prayasyami tatah pashchatpadavim savyasachinah
87.27
यांस्त्वेतानपरान्राजन्नागान्सप्तशतानि च
प्रेक्षसे वर्मसंछन्नान्किरातैः समधिष्ठितान्
Yanstvetanaparanrajannagansaptashatani cha
Prekshase varmasanchhannankirataih samadhishthitan
87.28
किरातराजो यान्प्रादाद्गृहीतः सव्यसाचिना
स्वलंकृतांस्तथा प्रेष्यानिच्छञ्जीवितमात्मनः
Kiratarajo yanpradadgrihitah savyasachina
Svalankritanstatha preshyanichchhanjivitamatmanah
87.29
आसन्नेते पुरा राजंस्तव कर्मकरा दृढम्
त्वामेवाद्य युयुत्सन्ते पश्य कालस्य पर्ययम्
Asannete pura rajanstava karmakara dridham
Tvamevadya yuyutsante pashya kalasya paryayam
87.30
तेषामेते महामात्राः किराता युद्धदुर्मदाः
हस्तिशिक्षाविदश्चैव सर्वे चैवाग्नियोनयः
Teshamete mahamatrah kirata yuddhadurmadah
Hastishikshavidashchaiva sarve chaivagniyonayah
87.31
एते विनिर्जिताः सर्वे संग्रामे सव्यसाचिना
मदर्थमद्य संयत्ता दुर्योधनवशानुगाः
Ete vinirjitah sarve sangrame savyasachina
Madarthamadya sanyatta duryodhanavashanugah
87.32
एतान्भित्त्वा शरै राजन्किरातान्युद्धदुर्मदान्
सैन्धवस्य वधे युक्तमनुयास्यामि पाण्डवम्
Etanbhittva sharai rajankiratanyuddhadurmadan
Saindhavasya vadhe yuktamanuyasyami pandavam
87.33
ये त्वेते सुमहानागा अञ्जनस्य कुलोद्भवाः
कर्कशाश्च विनीताश्च प्रभिन्नकरटामुखाः
Ye tvete sumahanaga anjanasya kulodbhavah
Karkashashcha vinitashcha prabhinnakaratamukhah
87.34
जाम्बूनदमयैः सर्वैर्वर्मभिः सुविभूषिताः
लब्धलक्ष्या रणे राजन्नैरावणसमा युधि
Jambunadamayaih sarvairvarmabhih suvibhushitah
Labdhalakshya rane rajannairavanasama yudhi
87.35
उत्तरात्पर्वतादेते तीक्ष्णैर्दस्युभिरास्थिताः
कर्कशैः प्रवरैर्योधैः कार्ष्णायसतनुच्छदैः
Uttaratparvatadete tikshnairdasyubhirasthitah
Karkashaih pravarairyodhaih karshnayasatanuchchhadaih
87.36
सन्ति गोयोनयश्चात्र सन्ति वानरयोनयः
अनेकयोनयश्चान्ये तथा मानुषयोनयः
Santi goyonayashchatra santi vanarayonayah
Anekayonayashchanye tatha manushayonayah
87.37
अनीकमसतामेतद्धूमवर्णमुदीर्यते
म्लेच्छानां पापकर्तॄणां हिमवद्दुर्गवासिनाम्
Anikamasatametaddhumavarnamudiryate
Mlechchhanam papakartrinam himavaddurgavasinam
87.38
एतद्दुर्योधनो लब्ध्वा समग्रं नागमण्डलम्
कृपं च सौमदत्तिं च द्रोणं च रथिनां वरम्
Etadduryodhano labdhva samagram nagamandalam
Kripam cha saumadattim cha dronam cha rathinam varam
87.39
सिन्धुराजं तथा कर्णमवमन्यत पाण्डवान्
कृतार्थमथ चात्मानं मन्यते कालचोदितः
Sindhurajam tatha karnamavamanyata pandavan
Kritarthamatha chatmanam manyate kalachoditah
87.40
ते च सर्वेऽनुसंप्राप्ता मम नाराचगोचरम्
न विमोक्ष्यन्ति कौन्तेय यद्यपि स्युर्मनोजवाः
Te cha sarvenusamprapta mama narachagocharam
Na vimokshyanti kaunteya yadyapi syurmanojavah
87.41
तेन संभाविता नित्यं परवीर्योपजीविना
विनाशमुपयास्यन्ति मच्छरौघनिपीडिताः
Tena sambhavita nityam paraviryopajivina
Vinashamupayasyanti machchharaughanipiditah
87.42
ये त्वेते रथिनो राजन्दृश्यन्ते काञ्चनध्वजाः
एते दुर्वारणा नाम काम्बोजा यदि ते श्रुताः
Ye tvete rathino rajandrishyante kanchanadhvajah
Ete durvarana nama kamboja yadi te shrutah
87.43
शूराश्च कृतविद्याश्च धनुर्वेदे च निष्ठिताः
संहताश्च भृशं ह्येते अन्योन्यस्य हितैषिणः
Shurashcha kritavidyashcha dhanurvede cha nishthitah
Sanhatashcha bhrisham hyete anyonyasya hitaishinah
87.44
अक्षौहिण्यश्च संरब्धा धार्तराष्ट्रस्य भारत
यत्ता मदर्थं तिष्ठन्ति कुरुवीराभिरक्षिताः
Akshauhinyashcha sanrabdha dhartarashtrasya bharata
Yatta madartham tishthanti kuruvirabhirakshitah
87.45
अप्रमत्ता महाराज मामेव प्रत्युपस्थिताः
तांस्त्वहं प्रमथिष्यामि तृणानीव हुताशनः
Apramatta maharaja mameva pratyupasthitah
Tanstvaham pramathishyami trinaniva hutashanah
87.46
तस्मात्सर्वानुपासङ्गान्सर्वोपकरणानि च
रथे कुर्वन्तु मे राजन्यथावद्रथकल्पकाः
Tasmatsarvanupasangansarvopakaranani cha
Rathe kurvantu me rajanyathavadrathakalpakah
87.47
अस्मिंस्तु खलु संग्रामे ग्राह्यं विविधमायुधम्
यथोपदिष्टमाचार्यैः कार्यः पञ्चगुणो रथः
Asminstu khalu sangrame grahyam vividhamayudham
Yathopadishtamacharyaih karyah panchaguno rathah
87.48
काम्बोजैर्हि समेष्यामि क्रुद्धैराशीविषोपमैः
नानाशस्त्रसमावापैर्विविधायुधयोधिभिः
Kambojairhi sameshyami kruddhairashivishopamaih
Nanashastrasamavapairvividhayudhayodhibhih
87.49
किरातैश्च समेष्यामि विषकल्पैः प्रहारिभिः
लालितैः सततं राज्ञा दुर्योधनहितैषिभिः
Kirataishcha sameshyami vishakalpaih praharibhih
Lalitaih satatam ragya duryodhanahitaishibhih
87.50
शकैश्चापि समेष्यामि शक्रतुल्यपराक्रमैः
अग्निकल्पैर्दुराधर्षैः प्रदीप्तैरिव पावकैः
Shakaishchapi sameshyami shakratulyaparakramaih
Agnikalpairduradharshaih pradiptairiva pavakaih
87.51
तथान्यैर्विविधैर्योधैः कालकल्पैर्दुरासदैः
समेष्यामि रणे राजन्बहुभिर्युद्धदुर्मदैः
Tathanyairvividhairyodhaih kalakalpairdurasadaih
Sameshyami rane rajanbahubhiryuddhadurmadaih
87.52
तस्माद्वै वाजिनो मुख्या विश्रान्ताः शुभलक्षणाः
उपावृत्ताश्च पीताश्च पुनर्युज्यन्तु मे रथे
Tasmadvai vajino mukhya vishrantah shubhalakshanah
Upavrittashcha pitashcha punaryujyantu me rathe
87.53
तस्य सर्वानुपासङ्गान्सर्वोपकरणानि च
रथे प्रास्थापयद्राजा शस्त्राणि विविधानि च
Tasya sarvanupasangansarvopakaranani cha
Rathe prasthapayadraja shastrani vividhani cha
87.54
ततस्तान्सर्वतो मुक्त्वा सदश्वांश्चतुरो जनाः
रसवत्पाययामासुः पानं मदसमीरिणम्
Tatastansarvato muktva sadashvanshchaturo janah
Rasavatpayayamasuh panam madasamirinam
87.55
पीतोपवृत्तान्स्नातांश्च जग्धान्नान्समलंकृतान्
विनीतशल्यांस्तुरगांश्चतुरो हेममालिनः
Pitopavrittansnatanshcha jagdhannansamalankritan
Vinitashalyansturaganshchaturo hemamalinah
87.56
तान्यत्तान्रुक्मवर्णाभान्विनीताञ्शीघ्रगामिनः
संहृष्टमनसोऽव्यग्रान्विधिवत्कल्पिते रथे
Tanyattanrukmavarnabhanvinitanshighragaminah
Sanhrishtamanasovyagranvidhivatkalpite rathe
87.57
महाध्वजेन सिंहेन हेमकेसरमालिना
संवृते केतनैर्हेमैर्मणिविद्रुमचित्रितैः
पाण्डुराभ्रप्रकाशाभिः पताकाभिरलंकृते
Mahadhvajena sinhena hemakesaramalina
Sanvrite ketanairhemairmanividrumachitritaih
Pandurabhraprakashabhih patakabhiralankrite
87.58
हेमदण्डोच्छ्रितच्छत्रे बहुशस्त्रपरिच्छदे
योजयामास विधिवद्धेमभाण्डविभूषितान्
Hemadandochchhritachchhatre bahushastraparichchhade
Yojayamasa vidhivaddhemabhandavibhushitan
87.59
दारुकस्यानुजो भ्राता सूतस्तस्य प्रियः सखा
न्यवेदयद्रथं युक्तं वासवस्येव मातलिः
Darukasyanujo bhrata sutastasya priyah sakha
Nyavedayadratham yuktam vasavasyeva matalih
87.60
ततः स्नातः शुचिर्भूत्वा कृतकौतुकमङ्गलः
स्नातकानां सहस्रस्य स्वर्णनिष्कानदापयत्
आशीर्वादैः परिष्वक्तः सात्यकिः श्रीमतां वरः
Tatah snatah shuchirbhutva kritakautukamangalah
Snatakanam sahasrasya svarnanishkanadapayat
Ashirvadaih parishvaktah satyakih shrimatam varah
87.61
ततः स मधुपर्कार्हः पीत्वा कैलावतं मधु
लोहिताक्षो बभौ तत्र मदविह्वललोचनः
Tatah sa madhuparkarhah pitva kailavatam madhu
Lohitaksho babhau tatra madavihvalalochanah
87.62
आलभ्य वीरकांस्यं च हर्षेण महतान्वितः
द्विगुणीकृततेजा हि प्रज्वलन्निव पावकः
उत्सङ्गे धनुरादाय सशरं रथिनां वरः
Alabhya virakansyam cha harshena mahatanvitah
Dvigunikritateja hi prajvalanniva pavakah
Utsange dhanuradaya sasharam rathinam varah
87.63
कृतस्वस्त्ययनो विप्रैः कवची समलंकृतः
लाजैर्गन्धैस्तथा माल्यैः कन्याभिश्चाभिनन्दितः
Kritasvastyayano vipraih kavachi samalankritah
Lajairgandhaistatha malyaih kanyabhishchabhinanditah
87.64
युधिष्ठिरस्य चरणावभिवाद्य कृताञ्जलिः
तेन मूर्धन्युपाघ्रात आरुरोह महारथम्
Yudhishthirasya charanavabhivadya kritanjalih
Tena murdhanyupaghrata aruroha maharatham
87.65
ततस्ते वाजिनो हृष्टाः सुपुष्टा वातरंहसः
अजय्या जैत्रमूहुस्तं विकुर्वन्तः स्म सैन्धवाः
Tataste vajino hrishtah supushta vataranhasah
Ajayya jaitramuhustam vikurvantah sma saindhavah
87.66
अथ हर्षपरीताङ्गः सात्यकिर्भीममब्रवीत्
त्वं भीम रक्ष राजानमेतत्कार्यतमं हि ते
Atha harshaparitangah satyakirbhimamabravit
Tvam bhima raksha rajanametatkaryatamam hi te
87.67
अहं भित्त्वा प्रवेक्ष्यामि कालपक्वमिदं बलम्
आयत्यां च तदात्वे च श्रेयो राज्ञोऽभिरक्षणम्
Aham bhittva pravekshyami kalapakvamidam balam
Ayatyam cha tadatve cha shreyo ragyobhirakshanam
87.68
जानीषे मम वीर्यं त्वं तव चाहमरिंदम
तस्माद्भीम निवर्तस्व मम चेदिच्छसि प्रियम्
Janishe mama viryam tvam tava chahamarindama
Tasmadbhima nivartasva mama chedichchhasi priyam
87.69
तथोक्तः सात्यकिं प्राह व्रज त्वं कार्यसिद्धये
अहं राज्ञः करिष्यामि रक्षां पुरुषसत्तम
Tathoktah satyakim praha vraja tvam karyasiddhaye
Aham ragyah karishyami raksham purushasattama
87.70
एवमुक्तः प्रत्युवाच भीमसेनं स माधवः
गच्छ गच्छ द्रुतं पार्थ ध्रुवोऽद्य विजयो मम
Evamuktah pratyuvacha bhimasenam sa madhavah
Gachchha gachchha drutam partha dhruvodya vijayo mama
87.71
यन्मे स्निग्धोऽनुरक्तश्च त्वमद्य वशगः स्थितः
निमित्तानि च धन्यानि यथा भीम वदन्ति मे
Yanme snigdhonuraktashcha tvamadya vashagah sthitah
Nimittani cha dhanyani yatha bhima vadanti me
87.72
निहते सैन्धवे पापे पाण्डवेन महात्मना
परिष्वजिष्ये राजानं धर्मात्मानं न संशयः
Nihate saindhave pape pandavena mahatmana
Parishvajishye rajanam dharmatmanam na sanshayah
87.73
एतावदुक्त्वा भीमं तु विसृज्य च महामनाः
संप्रैक्षत्तावकं सैन्यं व्याघ्रो मृगगणानिव
Etavaduktva bhimam tu visrijya cha mahamanah
Sampraikshattavakam sainyam vyaghro mrigagananiva
87.74
तं दृष्ट्वा प्रविविक्षन्तं सैन्यं तव जनाधिप
भूय एवाभवन्मूढं सुभृशं चाप्यकम्पत
Tam drishtva pravivikshantam sainyam tava janadhipa
Bhuya evabhavanmudham subhrisham chapyakampata
87.75
ततः प्रयातः सहसा सैन्यं तव स सात्यकिः
दिदृक्षुरर्जुनं राजन्धर्मराजस्य शासनात्
Tatah prayatah sahasa sainyam tava sa satyakih
Didrikshurarjunam rajandharmarajasya shasanat