UtshovChapter 19
19.1
संजय उवाच
परिणाम्य निशां तां तु भारद्वाजो महारथः
बहूक्त्वा च ततो राजन्राजानं च सुयोधनम्
Sanjaya uvacha
Parinamya nisham tam tu bharadvajo maharathah
Bahuktva cha tato rajanrajanam cha suyodhanam
19.2
विधाय योगं पार्थेन संशप्तकगणैः सह
निष्क्रान्ते च रणात्पार्थे संशप्तकवधं प्रति
Vidhaya yogam parthena sanshaptakaganaih saha
Nishkrante cha ranatparthe sanshaptakavadham prati
19.3
व्यूढानीकस्ततो द्रोणः पाण्डवानां महाचमूम्
अभ्ययाद्भरतश्रेष्ठ धर्मराजजिघृक्षया
Vyudhanikastato dronah pandavanam mahachamum
Abhyayadbharatashreshtha dharmarajajighrikshaya
19.4
व्यूहं दृष्ट्वा सुपर्णं तु भारद्वाजकृतं तदा
व्यूहेन मण्डलार्धेन प्रत्यव्यूहद्युधिष्ठिरः
Vyuham drishtva suparnam tu bharadvajakritam tada
Vyuhena mandalardhena pratyavyuhadyudhishthirah
19.5
मुखमासीत्सुपर्णस्य भारद्वाजो महारथः
शिरो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः सानुगैः सह
Mukhamasitsuparnasya bharadvajo maharathah
Shiro duryodhano raja sodaryaih sanugaih saha
19.6
चक्षुषी कृतवर्मा च गौतमश्चास्यतां वरः
भूतवर्मा क्षेमशर्मा करकर्षश्च वीर्यवान्
Chakshushi kritavarma cha gautamashchasyatam varah
Bhutavarma kshemasharma karakarshashcha viryavan
19.7
कलिङ्गाः सिंहलाः प्राच्याः शूराभीरा दशेरकाः
शका यवनकाम्बोजास्तथा हंसपदाश्च ये
Kalingah sinhalah prachyah shurabhira dasherakah
Shaka yavanakambojastatha hansapadashcha ye
19.8
ग्रीवायां शूरसेनाश्च दरदा मद्रकेकयाः
गजाश्वरथपत्त्यौघास्तस्थुः शतसहस्रशः
Grivayam shurasenashcha darada madrakekayah
Gajashvarathapattyaughastasthuh shatasahasrashah
19.9
भूरिश्रवाः शलः शल्यः सोमदत्तश्च बाह्लिकः
अक्षौहिण्या वृता वीरा दक्षिणं पक्षमाश्रिताः
Bhurishravah shalah shalyah somadattashcha bahlikah
Akshauhinya vrita vira dakshinam pakshamashritah
19.10
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिणः
वामं पक्षं समाश्रित्य द्रोणपुत्राग्रगाः स्थिताः
Vindanuvindavavantyau kambojashcha sudakshinah
Vamam paksham samashritya dronaputragragah sthitah
19.11
पृष्ठे कलिङ्गाः साम्बष्ठा मागधाः पौण्ड्रमद्रकाः
गान्धाराः शकुनिप्राग्याः पार्वतीया वसातयः
Prishthe kalingah sambashtha magadhah paundramadrakah
Gandharah shakunipragyah parvatiya vasatayah
19.12
पुच्छे वैकर्तनः कर्णः सपुत्रज्ञातिबान्धवः
महत्या सेनया तस्थौ नानाध्वजसमुत्थया
Puchchhe vaikartanah karnah saputragyatibandhavah
Mahatya senaya tasthau nanadhvajasamutthaya
19.13
जयद्रथो भीमरथः सांयात्रिकसभो जयः
भूमिंजयो वृषक्राथो नैषधश्च महाबलः
Jayadratho bhimarathah sanyatrikasabho jayah
Bhuminjayo vrishakratho naishadhashcha mahabalah
19.14
वृता बलेन महता ब्रह्मलोकपुरस्कृताः
व्यूहस्योपरि ते राजन्स्थिता युद्धविशारदाः
Vrita balena mahata brahmalokapuraskritah
Vyuhasyopari te rajansthita yuddhavisharadah
19.15
द्रोणेन विहितो व्यूहः पदात्यश्वरथद्विपैः
वातोद्धूतार्णवाकारः प्रवृत्त इव लक्ष्यते
Dronena vihito vyuhah padatyashvarathadvipaih
Vatoddhutarnavakarah pravritta iva lakshyate
19.16
तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः
सविद्युत्स्तनिता मेघाः सर्वदिग्भ्य इवोष्णगे
Tasya pakshaprapakshebhyo nishpatanti yuyutsavah
Savidyutstanita meghah sarvadigbhya ivoshnage
19.17
तस्य प्राग्ज्योतिषो मध्ये विधिवत्कल्पितं गजम्
आस्थितः शुशुभे राजन्नंशुमानुदये यथा
Tasya pragjyotisho madhye vidhivatkalpitam gajam
Asthitah shushubhe rajannanshumanudaye yatha
19.18
माल्यदामवता राजा श्वेतच्छत्रेण धार्यता
कृत्तिकायोगयुक्तेन पौर्णमास्यामिवेन्दुना
Malyadamavata raja shvetachchhatrena dharyata
Krittikayogayuktena paurnamasyamivenduna
19.19
नीलाञ्जनचयप्रख्यो मदान्धो द्विरदो बभौ
अभिवृष्टो महामेघैर्यथा स्यात्पर्वतो महान्
Nilanjanachayaprakhyo madandho dvirado babhau
Abhivrishto mahameghairyatha syatparvato mahan
19.20
नानानृपतिभिर्वीरैर्विविधायुधभूषणैः
समन्वितः पार्वतीयैः शक्रो देवगणैरिव
Nananripatibhirvirairvividhayudhabhushanaih
Samanvitah parvatiyaih shakro devaganairiva
19.21
ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य व्यूहं तमतिमानुषम्
अजय्यमरिभिः संख्ये पार्षतं वाक्यमब्रवीत्
Tato yudhishthirah prekshya vyuham tamatimanusham
Ajayyamaribhih sankhye parshatam vakyamabravit
19.22
ब्राह्मणस्य वशं नाहमियामद्य यथा प्रभो
पारावतसवर्णाश्व तथा नीतिर्विधीयताम्
Brahmanasya vasham nahamiyamadya yatha prabho
Paravatasavarnashva tatha nitirvidhiyatam
19.23
धृष्टद्युम्न उवाच
द्रोणस्य यतमानस्य वशं नैष्यसि सुव्रत
अहमावारयिष्यामि द्रोणमद्य सहानुगम्
Dhrishtadyumna uvacha
Dronasya yatamanasya vasham naishyasi suvrata
Ahamavarayishyami dronamadya sahanugam
19.24
मयि जीवति कौरव्य नोद्वेगं कर्तुमर्हसि
न हि शक्तो रणे द्रोणो विजेतुं मां कथंचन
Mayi jivati kauravya nodvegam kartumarhasi
Na hi shakto rane drono vijetum mam kathanchana
19.25
संजय उवाच
एवमुक्त्वा किरन्बाणान्द्रुपदस्य सुतो बली
पारावतसवर्णाश्वः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्
Sanjaya uvacha
Evamuktva kiranbanandrupadasya suto bali
Paravatasavarnashvah svayam dronamupadravat
19.26
अनिष्टदर्शनं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नमवस्थितम्
क्षणेनैवाभवद्द्रोणो नातिहृष्टमना इव
Anishtadarshanam drishtva dhrishtadyumnamavasthitam
Kshanenaivabhavaddrono natihrishtamana iva
19.27
तं तु संप्रेक्ष्य पुत्रस्ते दुर्मुखः शत्रुकर्शनः
प्रियं चिकीर्षन्द्रोणस्य धृष्टद्युम्नमवारयत्
Tam tu samprekshya putraste durmukhah shatrukarshanah
Priyam chikirshandronasya dhrishtadyumnamavarayat
19.28
स संप्रहारस्तुमुलः समरूप इवाभवत्
पार्षतस्य च शूरस्य दुर्मुखस्य च भारत
Sa sampraharastumulah samarupa ivabhavat
Parshatasya cha shurasya durmukhasya cha bharata
19.29
पार्षतः शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य दुर्मुखम्
भारद्वाजं शरौघेण महता समवारयत्
Parshatah sharajalena kshipram prachchhadya durmukham
Bharadvajam sharaughena mahata samavarayat
19.30
द्रोणमावारितं दृष्ट्वा भृशायस्तस्तवात्मजः
नानालिङ्गैः शरव्रातैः पार्षतं सममोहयत्
Dronamavaritam drishtva bhrishayastastavatmajah
Nanalingaih sharavrataih parshatam samamohayat
19.31
तयोर्विषक्तयोः संख्ये पाञ्चाल्यकुरुमुख्ययोः
द्रोणो यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुधा व्यधमच्छरैः
Tayorvishaktayoh sankhye panchalyakurumukhyayoh
Drono yaudhishthiram sainyam bahudha vyadhamachchharaih
19.32
अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः
तथा पार्थस्य सैन्यानि विच्छिन्नानि क्वचित्क्वचित्
Anilena yathabhrani vichchhinnani samantatah
Tatha parthasya sainyani vichchhinnani kvachitkvachit
19.33
मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम्
तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत
Muhurtamiva tadyuddhamasinmadhuradarshanam
Tata unmattavadrajannirmaryadamavartata
19.34
नैव स्वे न परे राजन्नज्ञायन्त परस्परम्
अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तत्समवर्तत
Naiva sve na pare rajannagyayanta parasparam
Anumanena sangyabhiryuddham tatsamavartata
19.35
चूडामणिषु निष्केषु भूषणेष्वसिचर्मसु
तेषामादित्यवर्णाभा मरीच्यः प्रचकाशिरे
Chudamanishu nishkeshu bhushaneshvasicharmasu
Teshamadityavarnabha marichyah prachakashire
19.36
तत्प्रकीर्णपताकानां रथवारणवाजिनाम्
बलाकाशबलाभ्राभं ददृशे रूपमाहवे
Tatprakirnapatakanam rathavaranavajinam
Balakashabalabhrabham dadrishe rupamahave
19.37
नरानेव नरा जघ्नुरुदग्राश्च हया हयान्
रथांश्च रथिनो जघ्नुर्वारणा वरवारणान्
Naraneva nara jaghnurudagrashcha haya hayan
Rathanshcha rathino jaghnurvarana varavaranan
19.38
समुच्छ्रितपताकानां गजानां परमद्विपैः
क्षणेन तुमुलो घोरः संग्रामः समवर्तत
Samuchchhritapatakanam gajanam paramadvipaih
Kshanena tumulo ghorah sangramah samavartata
19.39
तेषां संसक्तगात्राणां कर्षतामितरेतरम्
दन्तसंघातसंघर्षात्सधूमोऽग्निरजायत
Tesham sansaktagatranam karshatamitaretaram
Dantasanghatasangharshatsadhumognirajayata
19.40
विप्रकीर्णपताकास्ते विषाणजनिताग्नयः
बभूवुः खं समासाद्य सविद्युत इवाम्बुदाः
Viprakirnapatakaste vishanajanitagnayah
Babhuvuh kham samasadya savidyuta ivambudah
19.41
विक्षरद्भिर्नदद्भिश्च निपतद्भिश्च वारणैः
संबभूव मही कीर्णा मेघैर्द्यौरिव शारदी
Viksharadbhirnadadbhishcha nipatadbhishcha varanaih
Sambabhuva mahi kirna meghairdyauriva sharadi
19.42
तेषामाहन्यमानानां बाणतोमरवृष्टिभिः
वारणानां रवो जज्ञे मेघानामिव संप्लवे
Teshamahanyamananam banatomaravrishtibhih
Varananam ravo jagye meghanamiva samplave
19.43
तोमराभिहताः केचिद्बाणैश्च परमद्विपाः
वित्रेसुः सर्वभूतानां शब्दमेवापरेऽव्रजन्
Tomarabhihatah kechidbanaishcha paramadvipah
Vitresuh sarvabhutanam shabdamevaparevrajan
19.44
विषाणाभिहताश्चापि केचित्तत्र गजा गजैः
चक्रुरार्तस्वरं घोरमुत्पातजलदा इव
Vishanabhihatashchapi kechittatra gaja gajaih
Chakrurartasvaram ghoramutpatajalada iva
19.45
प्रतीपं ह्रियमाणाश्च वारणा वरवारणैः
उन्मथ्य पुनराजह्रुः प्रेरिताः परमाङ्कुशैः
Pratipam hriyamanashcha varana varavaranaih
Unmathya punarajahruh preritah paramankushaih
19.46
महामात्रा महामात्रैस्ताडिताः शरतोमरैः
गजेभ्यः पृथिवीं जग्मुर्मुक्तप्रहरणाङ्कुशाः
Mahamatra mahamatraistaditah sharatomaraih
Gajebhyah prithivim jagmurmuktapraharanankushah
19.47
निर्मनुष्याश्च मातङ्गा विनदन्तस्ततस्ततः
छिन्नाभ्राणीव संपेतुः संप्रविश्य परस्परम्
Nirmanushyashcha matanga vinadantastatastatah
Chhinnabhraniva sampetuh sampravishya parasparam
19.48
हतान्परिवहन्तश्च यन्त्रिताः परमायुधैः
दिशो जग्मुर्महानागाः केचिदेकचरा इव
Hatanparivahantashcha yantritah paramayudhaih
Disho jagmurmahanagah kechidekachara iva
19.49
ताडितास्ताड्यमानाश्च तोमरर्ष्टिपरश्वधैः
पेतुरार्तस्वरं कृत्वा तदा विशसने गजाः
Taditastadyamanashcha tomararshtiparashvadhaih
Peturartasvaram kritva tada vishasane gajah
19.50
तेषां शैलोपमैः कायैर्निपतद्भिः समन्ततः
आहता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च
Tesham shailopamaih kayairnipatadbhih samantatah
Ahata sahasa bhumishchakampe cha nanada cha
19.51
सादितैः सगजारोहैः सपताकैः समन्ततः
मातङ्गैः शुशुभे भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतैः
Saditaih sagajarohaih sapatakaih samantatah
Matangaih shushubhe bhumirvikirnairiva parvataih
19.52
गजस्थाश्च महामात्रा निर्भिन्नहृदया रणे
रथिभिः पातिता भल्लैर्विकीर्णाङ्कुशतोमराः
Gajasthashcha mahamatra nirbhinnahridaya rane
Rathibhih patita bhallairvikirnankushatomarah
19.53
क्रौञ्चवद्विनदन्तोऽन्ये नाराचाभिहता गजाः
परान्स्वांश्चापि मृद्नन्तः परिपेतुर्दिशो दश
Kraunchavadvinadantonye narachabhihata gajah
Paransvanshchapi mridnantah paripeturdisho dasha
19.54
गजाश्वरथसंघानां शरीरौघसमावृता
बभूव पृथिवी राजन्मांसशोणितकर्दमा
Gajashvarathasanghanam shariraughasamavrita
Babhuva prithivi rajanmansashonitakardama
19.55
प्रमथ्य च विषाणाग्रैः समुत्क्षिप्य च वारणैः
सचक्राश्च विचक्राश्च रथैरेव महारथाः
Pramathya cha vishanagraih samutkshipya cha varanaih
Sachakrashcha vichakrashcha rathaireva maharathah
19.56
रथाश्च रथिभिर्हीना निर्मनुष्याश्च वाजिनः
हतारोहाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुः शरातुराः
Rathashcha rathibhirhina nirmanushyashcha vajinah
Hatarohashcha matanga disho jagmuh sharaturah
19.57
जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा
इत्यासीत्तुमुलं युद्धं न प्रज्ञायत किंचन
Jaghanatra pita putram putrashcha pitaram tatha
Ityasittumulam yuddham na pragyayata kinchana
19.58
आ गुल्फेभ्योऽवसीदन्त नराः शोणितकर्दमे
दीप्यमानैः परिक्षिप्ता दावैरिव महाद्रुमाः
A gulphebhyovasidanta narah shonitakardame
Dipyamanaih parikshipta davairiva mahadrumah
19.59
शोणितैः सिच्यमानानि वस्त्राणि कवचानि च
छत्राणि च पताकाश्च सर्वं रक्तमदृश्यत
Shonitaih sichyamanani vastrani kavachani cha
Chhatrani cha patakashcha sarvam raktamadrishyata
19.60
हयौघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्च निपातिताः
संवृत्ताः पुनरावृत्ता बहुधा रथनेमिभिः
Hayaughashcha rathaughashcha naraughashcha nipatitah
Sanvrittah punaravritta bahudha rathanemibhih
19.61
स गजौघमहावेगः परासुनरशैवलः
रथौघतुमुलावर्तः प्रबभौ सैन्यसागरः
Sa gajaughamahavegah parasunarashaivalah
Rathaughatumulavartah prababhau sainyasagarah
19.62
तं वाहनमहानौभिर्योधा जयधनैषिणः
अवगाह्यावमज्जन्तो नैव मोहं प्रचक्रिरे
Tam vahanamahanaubhiryodha jayadhanaishinah
Avagahyavamajjanto naiva moham prachakrire
19.63
शरवर्षाभिवृष्टेषु योधेष्वजितलक्ष्मसु
न हि स्वचित्ततां लेभे कश्चिदाहतलक्षणः
Sharavarshabhivrishteshu yodheshvajitalakshmasu
Na hi svachittatam lebhe kashchidahatalakshanah
19.64
वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयंकरे
मोहयित्वा परान्द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत्
Vartamane tatha yuddhe ghorarupe bhayankare
Mohayitva parandrono yudhishthiramupadravat