UtshovChapter 20
20.1
संजय उवाच
ततो युधिष्ठिरो द्रोणं दृष्ट्वान्तिकमुपागतम्
महता शरवर्षेण प्रत्यगृह्णादभीतवत्
Sanjaya uvacha
Tato yudhishthiro dronam drishtvantikamupagatam
Mahata sharavarshena pratyagrihnadabhitavat
20.2
ततो हलहलाशब्द आसीद्यौधिष्ठिरे बले
जिघृक्षति महासिंहे गजानामिव यूथपम्
Tato halahalashabda asidyaudhishthire bale
Jighrikshati mahasinhe gajanamiva yuthapam
20.3
दृष्ट्वा द्रोणं ततः शूरः सत्यजित्सत्यविक्रमः
युधिष्ठिरं परिप्रेप्सुमाचार्यं समुपाद्रवत्
Drishtva dronam tatah shurah satyajitsatyavikramah
Yudhishthiram pariprepsumacharyam samupadravat
20.4
तत आचार्यपाञ्चाल्यौ युयुधाते परस्परम्
विक्षोभयन्तौ तत्सैन्यमिन्द्रवैरोचनाविव
Tata acharyapanchalyau yuyudhate parasparam
Vikshobhayantau tatsainyamindravairochanaviva
20.5
ततः सत्यजितं तीक्ष्णैर्दशभिर्मर्मभेदिभिः
अविध्यच्छीघ्रमाचार्यश्छित्त्वास्य सशरं धनुः
Tatah satyajitam tikshnairdashabhirmarmabhedibhih
Avidhyachchhighramacharyashchhittvasya sasharam dhanuh
20.6
स शीघ्रतरमादाय धनुरन्यत्प्रतापवान्
द्रोणं सोऽभिजघानाशु विंशद्भिः कङ्कपत्रिभिः
Sa shighrataramadaya dhanuranyatpratapavan
Dronam sobhijaghanashu vinshadbhih kankapatribhih
20.7
ज्ञात्वा सत्यजिता द्रोणं ग्रस्यमानमिवाहवे
वृकः शरशतैस्तीक्ष्णैः पाञ्चाल्यो द्रोणमर्दयत्
Gyatva satyajita dronam grasyamanamivahave
Vrikah sharashataistikshnaih panchalyo dronamardayat
20.8
संछाद्यमानं समरे द्रोणं दृष्ट्वा महारथम्
चुक्रुशुः पाण्डवा राजन्वस्त्राणि दुधुवुश्च ह
Sanchhadyamanam samare dronam drishtva maharatham
Chukrushuh pandava rajanvastrani dudhuvushcha ha
20.9
वृकस्तु परमक्रुद्धो द्रोणं षष्ट्या स्तनान्तरे
विव्याध बलवान्राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्
Vrikastu paramakruddho dronam shashtya stanantare
Vivyadha balavanrajanstadadbhutamivabhavat
20.10
द्रोणस्तु शरवर्षेण छाद्यमानो महारथः
वेगं चक्रे महावेगः क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी
Dronastu sharavarshena chhadyamano maharathah
Vegam chakre mahavegah krodhadudvritya chakshushi
20.11
ततः सत्यजितश्चापं छित्त्वा द्रोणो वृकस्य च
षड्भिः ससूतं सहयं शरैर्द्रोणोऽवधीद्वृकम्
Tatah satyajitashchapam chhittva drono vrikasya cha
Shadbhih sasutam sahayam sharairdronovadhidvrikam
20.12
अथान्यद्धनुरादाय सत्यजिद्वेगवत्तरम्
साश्वं ससूतं विशिखैर्द्रोणं विव्याध सध्वजम्
Athanyaddhanuradaya satyajidvegavattaram
Sashvam sasutam vishikhairdronam vivyadha sadhvajam
20.13
स तन्न ममृषे द्रोणः पाञ्चाल्येनार्दनं मृधे
ततस्तस्य विनाशाय सत्वरं व्यसृजच्छरान्
Sa tanna mamrishe dronah panchalyenardanam mridhe
Tatastasya vinashaya satvaram vyasrijachchharan
20.14
हयान्ध्वजं धनुर्मुष्टिमुभौ च पार्ष्णिसारथी
अवाकिरत्ततो द्रोणः शरवर्षैः सहस्रशः
Hayandhvajam dhanurmushtimubhau cha parshnisarathi
Avakirattato dronah sharavarshaih sahasrashah
20.15
तथा संछिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः
पाञ्चाल्यः परमास्त्रज्ञः शोणाश्वं समयोधयत्
Tatha sanchhidyamaneshu karmukeshu punah punah
Panchalyah paramastragyah shonashvam samayodhayat
20.16
स सत्यजितमालक्ष्य तथोदीर्णं महाहवे
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद शिरस्तस्य महात्मनः
Sa satyajitamalakshya tathodirnam mahahave
Ardhachandrena chichchheda shirastasya mahatmanah
20.17
तस्मिन्हते महामात्रे पाञ्चालानां रथर्षभे
अपायाज्जवनैरश्वैर्द्रोणात्त्रस्तो युधिष्ठिरः
Tasminhate mahamatre panchalanam ratharshabhe
Apayajjavanairashvairdronattrasto yudhishthirah
20.18
पाञ्चालाः केकया मत्स्याश्चेदिकारूषकोसलाः
युधिष्ठिरमुदीक्षन्तो हृष्टा द्रोणमुपाद्रवन्
Panchalah kekaya matsyashchedikarushakosalah
Yudhishthiramudikshanto hrishta dronamupadravan
20.19
ततो युधिष्ठिरप्रेप्सुराचार्यः शत्रुपूगहा
व्यधमत्तान्यनीकानि तूलराशिमिवानिलः
Tato yudhishthiraprepsuracharyah shatrupugaha
Vyadhamattanyanikani tularashimivanilah
20.20
निर्दहन्तमनीकानि तानि तानि पुनः पुनः
द्रोणं मत्स्यादवरजः शतानीकोऽभ्यवर्तत
Nirdahantamanikani tani tani punah punah
Dronam matsyadavarajah shatanikobhyavartata
20.21
सूर्यरश्मिप्रतीकाशैः कर्मारपरिमार्जितैः
षड्भिः ससूतं सहयं द्रोणं विद्ध्वानदद्भृशम्
Suryarashmipratikashaih karmaraparimarjitaih
Shadbhih sasutam sahayam dronam viddhvanadadbhrisham
20.22
तस्य नानदतो द्रोणः शिरः कायात्सकुण्डलम्
क्षुरेणापाहरत्तूर्णं ततो मत्स्याः प्रदुद्रुवुः
Tasya nanadato dronah shirah kayatsakundalam
Kshurenapaharatturnam tato matsyah pradudruvuh
20.23
मत्स्याञ्जित्वाजयच्चेदीन्कारूषान्केकयानपि
पाञ्चालान्सृञ्जयान्पाण्डून्भारद्वाजः पुनः पुनः
Matsyanjitvajayachchedinkarushankekayanapi
Panchalansrinjayanpandunbharadvajah punah punah
20.24
तं दहन्तमनीकानि क्रुद्धमग्निं यथा वनम्
दृष्ट्वा रुक्मरथं क्रुद्धं समकम्पन्त सृञ्जयाः
Tam dahantamanikani kruddhamagnim yatha vanam
Drishtva rukmaratham kruddham samakampanta srinjayah
20.25
उत्तमं ह्यादधानस्य धनुरस्याशुकारिणः
ज्याघोषो निघ्नतोऽमित्रान्दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे
Uttamam hyadadhanasya dhanurasyashukarinah
Jyaghosho nighnatomitrandikshu sarvasu shushruve
20.26
नागानश्वान्पदातींश्च रथिनो गजसादिनः
रौद्रा हस्तवता मुक्ताः प्रमथ्नन्ति स्म सायकाः
Naganashvanpadatinshcha rathino gajasadinah
Raudra hastavata muktah pramathnanti sma sayakah
20.27
नानद्यमानः पर्जन्यो मिश्रवातो हिमात्यये
अश्मवर्षमिवावर्षत्परेषां भयमादधत्
Nanadyamanah parjanyo mishravato himatyaye
Ashmavarshamivavarshatparesham bhayamadadhat
20.28
सर्वा दिशः समचरत्सैन्यं विक्षोभयन्निव
बली शूरो महेष्वासो मित्राणामभयंकरः
Sarva dishah samacharatsainyam vikshobhayanniva
Bali shuro maheshvaso mitranamabhayankarah
20.29
तस्य विद्युदिवाभ्रेषु चापं हेमपरिष्कृतम्
दिक्षु सर्वास्वपश्याम द्रोणस्यामिततेजसः
Tasya vidyudivabhreshu chapam hemaparishkritam
Dikshu sarvasvapashyama dronasyamitatejasah
20.30
द्रोणस्तु पाण्डवानीके चकार कदनं महत्
यथा दैत्यगणे विष्णुः सुरासुरनमस्कृतः
Dronastu pandavanike chakara kadanam mahat
Yatha daityagane vishnuh surasuranamaskritah
20.31
स शूरः सत्यवाक्प्राज्ञो बलवान्सत्यविक्रमः
महानुभावः कालान्ते रौद्रीं भीरुविभीषणाम्
Sa shurah satyavakpragyo balavansatyavikramah
Mahanubhavah kalante raudrim bhiruvibhishanam
20.32
कवचोर्मिध्वजावर्तां मर्त्यकूलापहारिणीम्
गजवाजिमहाग्राहामसिमीनां दुरासदाम्
Kavachormidhvajavartam martyakulapaharinim
Gajavajimahagrahamasiminam durasadam
20.33
वीरास्थिशर्करां रौद्रां भेरीमुरजकच्छपाम्
चर्मवर्मप्लवां घोरां केशशैवलशाड्वलाम्
Virasthisharkaram raudram bherimurajakachchhapam
Charmavarmaplavam ghoram keshashaivalashadvalam
20.34
शरौघिणीं धनुःस्रोतां बाहुपन्नगसंकुलाम्
रणभूमिवहां घोरां कुरुसृञ्जयवाहिनीम्
मनुष्यशीर्षपाषाणां शक्तिमीनां गदोडुपाम्
Sharaughinim dhanuhsrotam bahupannagasankulam
Ranabhumivaham ghoram kurusrinjayavahinim
Manushyashirshapashanam shaktiminam gadodupam
20.35
उष्णीषफेनवसनां निष्कीर्णान्त्रसरीसृपाम्
वीरापहारिणीमुग्रां मांसशोणितकर्दमाम्
Ushnishaphenavasanam nishkirnantrasarisripam
Virapaharinimugram mansashonitakardamam
20.36
हस्तिग्राहां केतुवृक्षां क्षत्रियाणां निमज्जनीम्
क्रूरां शरीरसंघाटां सादिनक्रां दुरत्ययाम्
द्रोणः प्रावर्तयत्तत्र नदीमन्तकगामिनीम्
Hastigraham ketuvriksham kshatriyanam nimajjanim
Kruram sharirasanghatam sadinakram duratyayam
Dronah pravartayattatra nadimantakagaminim
20.37
क्रव्यादगणसंघुष्टां श्वशृगालगणायुताम्
निषेवितां महारौद्रैः पिशिताशैः समन्ततः
Kravyadaganasanghushtam shvashrigalaganayutam
Nishevitam maharaudraih pishitashaih samantatah
20.38
तं दहन्तमनीकानि रथोदारं कृतान्तवत्
सर्वतोऽभ्यद्रवन्द्रोणं कुन्तीपुत्रपुरोगमाः
Tam dahantamanikani rathodaram kritantavat
Sarvatobhyadravandronam kuntiputrapurogamah
20.39
तांस्तु शूरान्महेष्वासांस्तावकाभ्युद्यतायुधाः
राजानो राजपुत्राश्च समन्तात्पर्यवारयन्
Tanstu shuranmaheshvasanstavakabhyudyatayudhah
Rajano rajaputrashcha samantatparyavarayan
20.40
ततो द्रोणः सत्यसंधः प्रभिन्न इव कुञ्जरः
अभ्यतीत्य रथानीकं दृढसेनमपातयत्
Tato dronah satyasandhah prabhinna iva kunjarah
Abhyatitya rathanikam dridhasenamapatayat
20.41
ततो राजानमासाद्य प्रहरन्तमभीतवत्
अविध्यन्नवभिः क्षेमं स हतः प्रापतद्रथात्
Tato rajanamasadya praharantamabhitavat
Avidhyannavabhih kshemam sa hatah prapatadrathat
20.42
स मध्यं प्राप्य सैन्यानां सर्वाः प्रविचरन्दिशः
त्राता ह्यभवदन्येषां न त्रातव्यः कथंचन
Sa madhyam prapya sainyanam sarvah pravicharandishah
Trata hyabhavadanyesham na tratavyah kathanchana
20.43
शिखण्डिनं द्वादशभिर्विंशत्या चोत्तमौजसम्
वसुदानं च भल्लेन प्रेषयद्यमसादनम्
Shikhandinam dvadashabhirvinshatya chottamaujasam
Vasudanam cha bhallena preshayadyamasadanam
20.44
अशीत्या क्षत्रवर्माणं षड्विंशत्या सुदक्षिणम्
क्षत्रदेवं तु भल्लेन रथनीडादपाहरत्
Ashitya kshatravarmanam shadvinshatya sudakshinam
Kshatradevam tu bhallena rathanidadapaharat
20.45
युधामन्युं चतुःषष्ट्या त्रिंशता चैव सात्यकिम्
विद्ध्वा रुक्मरथस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत्
Yudhamanyum chatuhshashtya trinshata chaiva satyakim
Viddhva rukmarathasturnam yudhishthiramupadravat
20.46
ततो युधिष्ठिरः क्षिप्रं कितवो राजसत्तमः
अपायाज्जवनैरश्वैः पाञ्चाल्यो द्रोणमभ्ययात्
Tato yudhishthirah kshipram kitavo rajasattamah
Apayajjavanairashvaih panchalyo dronamabhyayat
20.47
तं द्रोणः सधनुष्कं तु साश्वयन्तारमक्षिणोत्
स हतः प्रापतद्भूमौ रथाज्ज्योतिरिवाम्बरात्
Tam dronah sadhanushkam tu sashvayantaramakshinot
Sa hatah prapatadbhumau rathajjyotirivambarat
20.48
तस्मिन्हते राजपुत्रे पाञ्चालानां यशस्करे
हत द्रोणं हत द्रोणमित्यासीत्तुमुलं महत्
Tasminhate rajaputre panchalanam yashaskare
Hata dronam hata dronamityasittumulam mahat
20.49
तांस्तथा भृशसंक्रुद्धान्पाञ्चालान्मत्स्यकेकयान्
सृञ्जयान्पाण्डवांश्चैव द्रोणो व्यक्षोभयद्बली
Tanstatha bhrishasankruddhanpanchalanmatsyakekayan
Srinjayanpandavanshchaiva drono vyakshobhayadbali
20.50
सात्यकिं चेकितानं च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ
वार्धक्षेमिं चित्रसेनं सेनाबिन्दुं सुवर्चसम्
Satyakim chekitanam cha dhrishtadyumnashikhandinau
Vardhakshemim chitrasenam senabindum suvarchasam
20.51
एतांश्चान्यांश्च सुबहून्नानाजनपदेश्वरान्
सर्वान्द्रोणोऽजयद्युद्धे कुरुभिः परिवारितः
Etanshchanyanshcha subahunnanajanapadeshvaran
Sarvandronojayadyuddhe kurubhih parivaritah
20.52
तावकास्तु महाराज जयं लब्ध्वा महाहवे
पाण्डवेयान्रणे जघ्नुर्द्रवमाणान्समन्ततः
Tavakastu maharaja jayam labdhva mahahave
Pandaveyanrane jaghnurdravamanansamantatah
20.53
ते दानवा इवेन्द्रेण वध्यमाना महात्मना
पाञ्चालाः केकया मत्स्याः समकम्पन्त भारत
Te danava ivendrena vadhyamana mahatmana
Panchalah kekaya matsyah samakampanta bharata