UtshovChapter 92
92.1
संजय उवाच
पुत्रं तु निहतं श्रुत्वा इरावन्तं धनंजयः
दुःखेन महताविष्टो निःश्वसन्पन्नगो यथा
Sanjaya uvacha
Putram tu nihatam shrutva iravantam dhananjayah
Duhkhena mahatavishto nihshvasanpannago yatha
92.2
अब्रवीत्समरे राजन्वासुदेवमिदं वचः
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा
Abravitsamare rajanvasudevamidam vachah
Idam nunam mahapragyo viduro drishtavanpura
92.3
कुरूणां पाण्डवानां च क्षयं घोरं महामतिः
ततो निवारयितवान्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
Kurunam pandavanam cha kshayam ghoram mahamatih
Tato nivarayitavandhritarashtram janeshvaram
92.4
अवध्या बहवो वीराः संग्रामे मधुसूदन
निहताः कौरवैः संख्ये तथास्माभिश्च ते हताः
Avadhya bahavo virah sangrame madhusudana
Nihatah kauravaih sankhye tathasmabhishcha te hatah
92.5
अर्थहेतोर्नरश्रेष्ठ क्रियते कर्म कुत्सितम्
धिगर्थान्यत्कृते ह्येवं क्रियते ज्ञातिसंक्षयः
Arthahetornarashreshtha kriyate karma kutsitam
Dhigarthanyatkrite hyevam kriyate gyatisankshayah
92.6
अधनस्य मृतं श्रेयो न च ज्ञातिवधाद्धनम्
किं नु प्राप्स्यामहे कृष्ण हत्वा ज्ञातीन्समागतान्
Adhanasya mritam shreyo na cha gyativadhaddhanam
Kim nu prapsyamahe krishna hatva gyatinsamagatan
92.7
दुर्योधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च
क्षत्रिया निधनं यान्ति कर्णदुर्मन्त्रितेन च
Duryodhanaparadhena shakuneh saubalasya cha
Kshatriya nidhanam yanti karnadurmantritena cha
92.8
इदानीं च विजानामि सुकृतं मधुसूदन
कृतं राज्ञा महाबाहो याचता स्म सुयोधनम्
राज्यार्धं पञ्च वा ग्रामान्नाकार्षीत्स च दुर्मतिः
Idanim cha vijanami sukritam madhusudana
Kritam ragya mahabaho yachata sma suyodhanam
Rajyardham pancha va gramannakarshitsa cha durmatih
92.9
दृष्ट्वा हि क्षत्रियाञ्शूराञ्शयानान्धरणीतले
निन्दामि भृशमात्मानं धिगस्तु क्षत्रजीविकाम्
Drishtva hi kshatriyanshuranshayanandharanitale
Nindami bhrishamatmanam dhigastu kshatrajivikam
92.10
अशक्तमिति मामेते ज्ञास्यन्ति क्षत्रिया रणे
युद्धं ममैभिरुचितं ज्ञातिभिर्मधुसूदन
Ashaktamiti mamete gyasyanti kshatriya rane
Yuddham mamaibhiruchitam gyatibhirmadhusudana
92.11
संचोदय हयान्क्षिप्रं धार्तराष्ट्रचमूं प्रति
प्रतरिष्ये महापारं भुजाभ्यां समरोदधिम्
नायं क्लीबयितुं कालो विद्यते माधव क्वचित्
Sanchodaya hayankshipram dhartarashtrachamum prati
Pratarishye mahaparam bhujabhyam samarodadhim
Nayam klibayitum kalo vidyate madhava kvachit
92.12
एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः परवीरहा
चोदयामास तानश्वान्पाण्डुरान्वातरंहसः
Evamuktastu parthena keshavah paraviraha
Chodayamasa tanashvanpanduranvataranhasah
92.13
अथ शब्दो महानासीत्तव सैन्यस्य भारत
मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि
Atha shabdo mahanasittava sainyasya bharata
Marutoddhutavegasya sagarasyeva parvani
92.14
अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत
पर्जन्यसमनिर्घोषो भीष्मस्य सह पाण्डवैः
Aparahne maharaja sangramah samapadyata
Parjanyasamanirghosho bhishmasya saha pandavaih
92.15
ततो राजंस्तव सुता भीमसेनमुपाद्रवन्
परिवार्य रणे द्रोणं वसवो वासवं यथा
Tato rajanstava suta bhimasenamupadravan
Parivarya rane dronam vasavo vasavam yatha
92.16
ततः शांतनवो भीष्मः कृपश्च रथिनां वरः
भगदत्तः सुशर्मा च धनंजयमुपाद्रवन्
Tatah shantanavo bhishmah kripashcha rathinam varah
Bhagadattah susharma cha dhananjayamupadravan
92.17
हार्दिक्यो बाह्लिकश्चैव सात्यकिं समभिद्रुतौ
अम्बष्ठकस्तु नृपतिरभिमन्युमवारयत्
Hardikyo bahlikashchaiva satyakim samabhidrutau
Ambashthakastu nripatirabhimanyumavarayat
92.18
शेषास्त्वन्ये महाराज शेषानेव महारथान्
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम्
Sheshastvanye maharaja sheshaneva maharathan
Tatah pravavrite yuddham ghorarupam bhayavaham
92.19
भीमसेनस्तु संप्रेक्ष्य पुत्रांस्तव जनेश्वर
प्रजज्वाल रणे क्रुद्धो हविषा हव्यवाडिव
Bhimasenastu samprekshya putranstava janeshvara
Prajajvala rane kruddho havisha havyavadiva
92.20
पुत्रास्तु तव कौन्तेयं छादयां चक्रिरे शरैः
प्रावृषीव महाराज जलदाः पर्वतं यथा
Putrastu tava kaunteyam chhadayam chakrire sharaih
Pravrishiva maharaja jaladah parvatam yatha
92.21
स च्छाद्यमानो बहुधा पुत्रैस्तव विशां पते
सृक्किणी विलिहन्वीरः शार्दूल इव दर्पितः
Sa chchhadyamano bahudha putraistava visham pate
Srikkini vilihanvirah shardula iva darpitah
92.22
व्यूढोरस्कं ततो भीमः पातयामास पार्थिव
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन सोऽभवद्गतजीवितः
Vyudhoraskam tato bhimah patayamasa parthiva
Kshuraprena sutikshnena sobhavadgatajivitah
92.23
अपरेण तु भल्लेन पीतेन निशितेन च
अपातयत्कुण्डलिनं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा
Aparena tu bhallena pitena nishitena cha
Apatayatkundalinam sinhah kshudramrigam yatha
92.24
ततः सुनिशितान्पीतान्समादत्त शिलीमुखान्
स सप्त त्वरया युक्तः पुत्रांस्ते प्राप्य मारिष
Tatah sunishitanpitansamadatta shilimukhan
Sa sapta tvaraya yuktah putranste prapya marisha
92.25
प्रेषिता भीमसेनेन शरास्ते दृढधन्वना
अपातयन्त पुत्रांस्ते रथेभ्यः सुमहारथान्
Preshita bhimasenena sharaste dridhadhanvana
Apatayanta putranste rathebhyah sumaharathan
92.26
अनाधृष्टिं कुण्डभेदं वैराटं दीर्घलोचनम्
दीर्घबाहुं सुबाहुं च तथैव कनकध्वजम्
Anadhrishtim kundabhedam vairatam dirghalochanam
Dirghabahum subahum cha tathaiva kanakadhvajam
92.27
प्रपतन्त स्म ते वीरा विरेजुर्भरतर्षभ
वसन्ते पुष्पशबलाश्चूताः प्रपतिता इव
Prapatanta sma te vira virejurbharatarshabha
Vasante pushpashabalashchutah prapatita iva
92.28
ततः प्रदुद्रुवुः शेषाः पुत्रास्तव विशां पते
तं कालमिव मन्यन्तो भीमसेनं महाबलम्
Tatah pradudruvuh sheshah putrastava visham pate
Tam kalamiva manyanto bhimasenam mahabalam
92.29
द्रोणस्तु समरे वीरं निर्दहन्तं सुतांस्तव
यथाद्रिं वारिधाराभिः समन्ताद्व्यकिरच्छरैः
Dronastu samare viram nirdahantam sutanstava
Yathadrim varidharabhih samantadvyakirachchharaih
92.30
तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रस्य पौरुषम्
द्रोणेन वार्यमाणोऽपि निजघ्ने यत्सुतांस्तव
Tatradbhutamapashyama kuntiputrasya paurusham
Dronena varyamanopi nijaghne yatsutanstava
92.31
यथा हि गोवृषो वर्षं संधारयति खात्पतत्
भीमस्तथा द्रोणमुक्तं शरवर्षमदीधरत्
Yatha hi govrisho varsham sandharayati khatpatat
Bhimastatha dronamuktam sharavarshamadidharat
92.32
अद्भुतं च महाराज तत्र चक्रे वृकोदरः
यत्पुत्रांस्तेऽवधीत्संख्ये द्रोणं चैव न्ययोधयत्
Adbhutam cha maharaja tatra chakre vrikodarah
Yatputranstevadhitsankhye dronam chaiva nyayodhayat
92.33
पुत्रेषु तव वीरेषु चिक्रीडार्जुनपूर्वजः
मृगेष्विव महाराज चरन्व्याघ्रो महाबलः
Putreshu tava vireshu chikridarjunapurvajah
Mrigeshviva maharaja charanvyaghro mahabalah
92.34
यथा वा पशुमध्यस्थो द्रावयेत पशून्वृकः
वृकोदरस्तव सुतांस्तथा व्यद्रावयद्रणे
Yatha va pashumadhyastho dravayeta pashunvrikah
Vrikodarastava sutanstatha vyadravayadrane
92.35
गाङ्गेयो भगदत्तश्च गौतमश्च महारथः
पाण्डवं रभसं युद्धे वारयामासुरर्जुनम्
Gangeyo bhagadattashcha gautamashcha maharathah
Pandavam rabhasam yuddhe varayamasurarjunam
92.36
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां सोऽतिरथो रणे
प्रवीरांस्तव सैन्येषु प्रेषयामास मृत्यवे
Astrairastrani sanvarya tesham sotiratho rane
Praviranstava sainyeshu preshayamasa mrityave
92.37
अभिमन्युश्च राजानमम्बष्ठं लोकविश्रुतम्
विरथं रथिनां श्रेष्ठं कारयामास सायकैः
Abhimanyushcha rajanamambashtham lokavishrutam
Viratham rathinam shreshtham karayamasa sayakaih
92.38
विरथो वध्यमानः स सौभद्रेण यशस्विना
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं सव्रीडो मनुजाधिपः
Viratho vadhyamanah sa saubhadrena yashasvina
Avaplutya rathatturnam savrido manujadhipah
92.39
असिं चिक्षेप समरे सौभद्रस्य महात्मनः
आरुरोह रथं चैव हार्दिक्यस्य महात्मनः
Asim chikshepa samare saubhadrasya mahatmanah
Aruroha ratham chaiva hardikyasya mahatmanah
92.40
आपतन्तं तु निस्त्रिंशं युद्धमार्गविशारदः
लाघवाद्व्यंसयामास सौभद्रः परवीरहा
Apatantam tu nistrinsham yuddhamargavisharadah
Laghavadvyansayamasa saubhadrah paraviraha
92.41
व्यंसितं वीक्ष्य निस्त्रिंशं सौभद्रेण रणे तदा
साधु साध्विति सैन्यानां प्रणादोऽभूद्विशां पते
Vyansitam vikshya nistrinsham saubhadrena rane tada
Sadhu sadhviti sainyanam pranadobhudvisham pate
92.42
धृष्टद्युम्नमुखास्त्वन्ये तव सैन्यमयोधयन्
तथैव तावकाः सर्वे पाण्डुसैन्यमयोधयन्
Dhrishtadyumnamukhastvanye tava sainyamayodhayan
Tathaiva tavakah sarve pandusainyamayodhayan
92.43
तत्राक्रन्दो महानासीत्तव तेषां च भारत
निघ्नतां भृशमन्योन्यं कुर्वतां कर्म दुष्करम्
Tatrakrando mahanasittava tesham cha bharata
Nighnatam bhrishamanyonyam kurvatam karma dushkaram
92.44
अन्योन्यं हि रणे शूराः केशेष्वाक्षिप्य मारिष
नखैर्दन्तैरयुध्यन्त मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा
Anyonyam hi rane shurah kesheshvakshipya marisha
Nakhairdantairayudhyanta mushtibhirjanubhistatha
92.45
बाहुभिश्च तलैश्चैव निस्त्रिंशैश्च सुसंशितैः
विवरं प्राप्य चान्योन्यमनयन्यमसादनम्
Bahubhishcha talaishchaiva nistrinshaishcha susanshitaih
Vivaram prapya chanyonyamanayanyamasadanam
92.46
न्यहनच्च पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे
व्याकुलीकृतसंकल्पा युयुधुस्तत्र मानवाः
Nyahanachcha pita putram putrashcha pitaram rane
Vyakulikritasankalpa yuyudhustatra manavah
92.47
रणे चारूणि चापानि हेमपृष्ठानि भारत
हतानामपविद्धानि कलापाश्च महाधनाः
Rane charuni chapani hemaprishthani bharata
Hatanamapaviddhani kalapashcha mahadhanah
92.48
जातरूपमयैः पुङ्खै राजतैश्च शिताः शराः
तैलधौता व्यराजन्त निर्मुक्तभुजगोपमाः
Jatarupamayaih punkhai rajataishcha shitah sharah
Tailadhauta vyarajanta nirmuktabhujagopamah
92.49
हस्तिदन्तत्सरून्खड्गाञ्जातरूपपरिष्कृतान्
चर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम्
Hastidantatsarunkhadganjatarupaparishkritan
Charmani chapaviddhani rukmaprishthani dhanvinam
92.50
सुवर्णविकृतप्रासान्पट्टिशान्हेमभूषितान्
जातरूपमयाश्चर्ष्टीः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः
Suvarnavikritaprasanpattishanhemabhushitan
Jatarupamayashcharshtih shaktyashcha kanakojjvalah
92.51
अपकृत्ताश्च पतिता मुसलानि गुरूणि च
परिघान्पट्टिशांश्चैव भिण्डिपालांश्च मारिष
Apakrittashcha patita musalani guruni cha
Parighanpattishanshchaiva bhindipalanshcha marisha
92.52
पतितांस्तोमरांश्चापि चित्रा हेमपरिष्कृताः
कुथाश्च बहुधाकाराश्चामरव्यजनानि च
Patitanstomaranshchapi chitra hemaparishkritah
Kuthashcha bahudhakarashchamaravyajanani cha
92.53
नानाविधानि शस्त्राणि विसृज्य पतिता नराः
जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्त्वा महारथाः
Nanavidhani shastrani visrijya patita narah
Jivanta iva drishyante gatasattva maharathah
92.54
गदाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकाः
गजवाजिरथक्षुण्णाः शेरते स्म नराः क्षितौ
Gadavimathitairgatrairmusalairbhinnamastakah
Gajavajirathakshunnah sherate sma narah kshitau
92.55
तथैवाश्वनृनागानां शरीरैराबभौ तदा
संछन्ना वसुधा राजन्पर्वतैरिव सर्वतः
Tathaivashvanrinaganam sharirairababhau tada
Sanchhanna vasudha rajanparvatairiva sarvatah
92.56
समरे पतितैश्चैव शक्त्यृष्टिशरतोमरैः
निस्त्रिंशैः पट्टिशैः प्रासैरयस्कुन्तैः परश्वधैः
Samare patitaishchaiva shaktyrishtisharatomaraih
Nistrinshaih pattishaih prasairayaskuntaih parashvadhaih
92.57
परिघैर्भिण्डिपालैश्च शतघ्नीभिस्तथैव च
शरीरैः शस्त्रभिन्नैश्च समास्तीर्यत मेदिनी
Parighairbhindipalaishcha shataghnibhistathaiva cha
Shariraih shastrabhinnaishcha samastiryata medini
92.58
निःशब्दैरल्पशब्दैश्च शोणितौघपरिप्लुतैः
गतासुभिरमित्रघ्न विबभौ संवृता मही
Nihshabdairalpashabdaishcha shonitaughapariplutaih
Gatasubhiramitraghna vibabhau sanvrita mahi
92.59
सतलत्रैः सकेयूरैर्बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः
हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम्
Satalatraih sakeyurairbahubhishchandanokshitaih
Hastihastopamaishchhinnairurubhishcha tarasvinam
92.60
बद्धचूडामणिधरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः
पतितैर्वृषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी
Baddhachudamanidharaih shirobhishcha sakundalaih
Patitairvrishabhakshanam babhau bharata medini
92.61
कवचैः शोणितादिग्धैर्विप्रकीर्णैश्च काञ्चनैः
रराज सुभृशं भूमिः शान्तार्चिभिरिवानलैः
Kavachaih shonitadigdhairviprakirnaishcha kanchanaih
Raraja subhrisham bhumih shantarchibhirivanalaih
92.62
विप्रविद्धैः कलापैश्च पतितैश्च शरासनैः
विप्रकीर्णैः शरैश्चापि रुक्मपुङ्खैः समन्ततः
Vipraviddhaih kalapaishcha patitaishcha sharasanaih
Viprakirnaih sharaishchapi rukmapunkhaih samantatah
92.63
रथैश्च बहुभिर्भग्नैः किङ्किणीजालमालिभिः
वाजिभिश्च हतैः कीर्णैः स्रस्तजिह्वैः सशोणितैः
Rathaishcha bahubhirbhagnaih kinkinijalamalibhih
Vajibhishcha hataih kirnaih srastajihvaih sashonitaih
92.64
अनुकर्षैः पताकाभिरुपासङ्गैर्ध्वजैरपि
प्रवीराणां महाशङ्खैर्विप्रकीर्णैश्च पाण्डुरैः
Anukarshaih patakabhirupasangairdhvajairapi
Praviranam mahashankhairviprakirnaishcha panduraih
92.65
स्रस्तहस्तैश्च मातङ्गैः शयानैर्विबभौ मही
नानारूपैरलंकारैः प्रमदेवाभ्यलंकृता
Srastahastaishcha matangaih shayanairvibabhau mahi
Nanarupairalankaraih pramadevabhyalankrita
92.66
दन्तिभिश्चापरैस्तत्र सप्रासैर्गाढवेदनैः
करैः शब्दं विमुञ्चद्भिः शीकरं च मुहुर्मुहुः
विबभौ तद्रणस्थानं धम्यमानैरिवाचलैः
Dantibhishchaparaistatra saprasairgadhavedanaih
Karaih shabdam vimunchadbhih shikaram cha muhurmuhuh
Vibabhau tadranasthanam dhamyamanairivachalaih
92.67
नानारागैः कम्बलैश्च परिस्तोमैश्च दन्तिनाम्
वैडूर्यमणिदण्डैश्च पतितैरङ्कुशैः शुभैः
Nanaragaih kambalaishcha paristomaishcha dantinam
Vaiduryamanidandaishcha patitairankushaih shubhaih
92.68
घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां पतिताभिः समन्ततः
विघाटितविचित्राभिः कुथाभी राङ्कवैस्तथा
Ghantabhishcha gajendranam patitabhih samantatah
Vighatitavichitrabhih kuthabhi rankavaistatha
92.69
ग्रैवेयैश्चित्ररूपैश्च रुक्मकक्ष्याभिरेव च
यन्त्रैश्च बहुधा छिन्नैस्तोमरैश्च सकम्पनैः
Graiveyaishchitrarupaishcha rukmakakshyabhireva cha
Yantraishcha bahudha chhinnaistomaraishcha sakampanaih
92.70
अश्वानां रेणुकपिलै रुक्मच्छन्नैरुरश्छदैः
सादिनां च भुजैश्छिन्नैः पतितैः साङ्गदैस्तथा
Ashvanam renukapilai rukmachchhannairurashchhadaih
Sadinam cha bhujaishchhinnaih patitaih sangadaistatha
92.71
प्रासैश्च विमलैस्तीक्ष्णैर्विमलाभिस्तथर्ष्टिभिः
उष्णीषैश्च तथा छिन्नैः प्रविद्धैश्च ततस्ततः
Prasaishcha vimalaistikshnairvimalabhistatharshtibhih
Ushnishaishcha tatha chhinnaih praviddhaishcha tatastatah
92.72
विचित्रैरर्धचन्द्रैश्च जातरूपपरिष्कृतैः
अश्वास्तरपरिस्तोमै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा
Vichitrairardhachandraishcha jatarupaparishkritaih
Ashvastaraparistomai rankavairmriditaistatha
92.73
नरेन्द्रचूडामणिभिर्विचित्रैश्च महाधनैः
छत्रैस्तथापविद्धैश्च चामरव्यजनैरपि
Narendrachudamanibhirvichitraishcha mahadhanaih
Chhatraistathapaviddhaishcha chamaravyajanairapi
92.74
पद्मेन्दुद्युतिभिश्चैव वदनैश्चारुकुण्डलैः
कॢप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलंकृतैः
Padmendudyutibhishchaiva vadanaishcharukundalaih
Kliptashmashrubhiratyartham viranam samalankritaih
92.75
अपविद्धैर्महाराज सुवर्णोज्ज्वलकुण्डलैः
ग्रहनक्षत्रशबला द्यौरिवासीद्वसुंधरा
Apaviddhairmaharaja suvarnojjvalakundalaih
Grahanakshatrashabala dyaurivasidvasundhara
92.76
एवमेते महासेने मृदिते तत्र भारत
परस्परं समासाद्य तव तेषां च संयुगे
Evamete mahasene mridite tatra bharata
Parasparam samasadya tava tesham cha sanyuge
92.77
तेषु श्रान्तेषु भग्नेषु मृदितेषु च भारत
रात्रिः समभवद्घोरा नापश्याम ततो रणम्
Teshu shranteshu bhagneshu mriditeshu cha bharata
Ratrih samabhavadghora napashyama tato ranam
92.78
ततोऽवहारं सैन्यानां प्रचक्रुः कुरुपाण्डवाः
घोरे निशामुखे रौद्रे वर्तमाने सुदारुणे
Tatovaharam sainyanam prachakruh kurupandavah
Ghore nishamukhe raudre vartamane sudarune
92.79
अवहारं ततः कृत्वा सहिताः कुरुपाण्डवाः
न्यविशन्त यथाकालं गत्वा स्वशिबिरं तदा
Avaharam tatah kritva sahitah kurupandavah
Nyavishanta yathakalam gatva svashibiram tada