UtshovChapter 91
91.1
संजय उवाच
तस्मिन्महति संक्रन्दे राजा दुर्योधनस्तदा
गाङ्गेयमुपसंगम्य विनयेनाभिवाद्य च
Sanjaya uvacha
Tasminmahati sankrande raja duryodhanastada
Gangeyamupasangamya vinayenabhivadya cha
91.2
तस्य सर्वं यथावृत्तमाख्यातुमुपचक्रमे
घटोत्कचस्य विजयमात्मनश्च पराजयम्
Tasya sarvam yathavrittamakhyatumupachakrame
Ghatotkachasya vijayamatmanashcha parajayam
91.3
कथयामास दुर्धर्षो विनिःश्वस्य पुनः पुनः
अब्रवीच्च तदा राजन्भीष्मं कुरुपितामहम्
Kathayamasa durdharsho vinihshvasya punah punah
Abravichcha tada rajanbhishmam kurupitamaham
91.4
भवन्तं समुपाश्रित्य वासुदेवं यथा परैः
पाण्डवैर्विग्रहो घोरः समारब्धो मया प्रभो
Bhavantam samupashritya vasudevam yatha paraih
Pandavairvigraho ghorah samarabdho maya prabho
91.5
एकादश समाख्याता अक्षौहिण्यश्च या मम
निदेशे तव तिष्ठन्ति मया सार्धं परंतप
Ekadasha samakhyata akshauhinyashcha ya mama
Nideshe tava tishthanti maya sardham parantapa
91.6
सोऽहं भरतशार्दूल भीमसेनपुरोगमैः
घटोत्कचं समाश्रित्य पाण्डवैर्युधि निर्जितः
Soham bharatashardula bhimasenapurogamaih
Ghatotkacham samashritya pandavairyudhi nirjitah
91.7
तन्मे दहति गात्राणि शुष्कवृक्षमिवानलः
तदिच्छामि महाभाग त्वत्प्रसादात्परंतप
Tanme dahati gatrani shushkavrikshamivanalah
Tadichchhami mahabhaga tvatprasadatparantapa
91.8
राक्षसापसदं हन्तुं स्वयमेव पितामह
त्वां समाश्रित्य दुर्धर्षं तन्मे कर्तुं त्वमर्हसि
Rakshasapasadam hantum svayameva pitamaha
Tvam samashritya durdharsham tanme kartum tvamarhasi
91.9
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञो भरतसत्तम
दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत्
Etachchhrutva tu vachanam ragyo bharatasattama
Duryodhanamidam vakyam bhishmah shantanavobravit
91.10
शृणु राजन्मम वचो यत्त्वा वक्ष्यामि कौरव
यथा त्वया महाराज वर्तितव्यं परंतप
Shrinu rajanmama vacho yattva vakshyami kaurava
Yatha tvaya maharaja vartitavyam parantapa
91.11
आत्मा रक्ष्यो रणे तात सर्वावस्थास्वरिंदम
धर्मराजेन संग्रामस्त्वया कार्यः सदानघ
Atma rakshyo rane tata sarvavasthasvarindama
Dharmarajena sangramastvaya karyah sadanagha
91.12
अर्जुनेन यमाभ्यां वा भीमसेनेन वा पुनः
राजधर्मं पुरस्कृत्य राजा राजानमृच्छति
Arjunena yamabhyam va bhimasenena va punah
Rajadharmam puraskritya raja rajanamrichchhati
91.13
अहं द्रोणः कृपो द्रौणिः कृतवर्मा च सात्वतः
शल्यश्च सौमदत्तिश्च विकर्णश्च महारथः
Aham dronah kripo draunih kritavarma cha satvatah
Shalyashcha saumadattishcha vikarnashcha maharathah
91.14
तव च भ्रातरः शूरा दुःशासनपुरोगमाः
त्वदर्थं प्रतियोत्स्यामो राक्षसं तं महाबलम्
Tava cha bhratarah shura duhshasanapurogamah
Tvadartham pratiyotsyamo rakshasam tam mahabalam
91.15
तस्मिन्रौद्रे राक्षसेन्द्रे यदि ते हृच्छयो महान्
अयं वा गच्छतु रणे तस्य युद्धाय दुर्मतेः
भगदत्तो महीपालः पुरंदरसमो युधि
Tasminraudre rakshasendre yadi te hrichchhayo mahan
Ayam va gachchhatu rane tasya yuddhaya durmateh
Bhagadatto mahipalah purandarasamo yudhi
91.16
एतावदुक्त्वा राजानं भगदत्तमथाब्रवीत्
समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः
Etavaduktva rajanam bhagadattamathabravit
Samaksham parthivendrasya vakyam vakyavisharadah
91.17
गच्छ शीघ्रं महाराज हैडिम्बं युद्धदुर्मदम्
वारयस्व रणे यत्तो मिषतां सर्वधन्विनाम्
राक्षसं क्रूरकर्माणं यथेन्द्रस्तारकं पुरा
Gachchha shighram maharaja haidimbam yuddhadurmadam
Varayasva rane yatto mishatam sarvadhanvinam
Rakshasam krurakarmanam yathendrastarakam pura
91.18
तव दिव्यानि चास्त्राणि विक्रमश्च परंतप
समागमश्च बहुभिः पुराभूदसुरैः सह
Tava divyani chastrani vikramashcha parantapa
Samagamashcha bahubhih purabhudasuraih saha
91.19
त्वं तस्य राजशार्दूल प्रतियोद्धा महाहवे
स्वबलेन वृतो राजञ्जहि राक्षसपुंगवम्
Tvam tasya rajashardula pratiyoddha mahahave
Svabalena vrito rajanjahi rakshasapungavam
91.20
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भीष्मस्य पृतनापतेः
प्रययौ सिंहनादेन परानभिमुखो द्रुतम्
Etachchhrutva tu vachanam bhishmasya pritanapateh
Prayayau sinhanadena paranabhimukho drutam
91.21
तमाद्रवन्तं संप्रेक्ष्य गर्जन्तमिव तोयदम्
अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पाण्डवानां महारथाः
Tamadravantam samprekshya garjantamiva toyadam
Abhyavartanta sankruddhah pandavanam maharathah
91.22
भीमसेनोऽभिमन्युश्च राक्षसश्च घटोत्कचः
द्रौपदेयाः सत्यधृतिः क्षत्रदेवश्च मारिष
Bhimasenobhimanyushcha rakshasashcha ghatotkachah
Draupadeyah satyadhritih kshatradevashcha marisha
91.23
चेदिपो वसुदानश्च दशार्णाधिपतिस्तथा
सुप्रतीकेन तांश्चापि भगदत्तोऽप्युपाद्रवत्
Chedipo vasudanashcha dasharnadhipatistatha
Supratikena tanshchapi bhagadattopyupadravat
91.24
ततः समभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम्
पाण्डूनां भगदत्तेन यमराष्ट्रविवर्धनम्
Tatah samabhavadyuddham ghorarupam bhayanakam
Pandunam bhagadattena yamarashtravivardhanam
91.25
प्रमुक्ता रथिभिर्बाणा भीमवेगाः सुतेजनाः
ते निपेतुर्महाराज नागेषु च रथेषु च
Pramukta rathibhirbana bhimavegah sutejanah
Te nipeturmaharaja nageshu cha ratheshu cha
91.26
प्रभिन्नाश्च महानागा विनीता हस्तिसादिभिः
परस्परं समासाद्य संनिपेतुरभीतवत्
Prabhinnashcha mahanaga vinita hastisadibhih
Parasparam samasadya sannipeturabhitavat
91.27
मदान्धा रोषसंरब्धा विषाणाग्रैर्महाहवे
बिभिदुर्दन्तमुसलैः समासाद्य परस्परम्
Madandha roshasanrabdha vishanagrairmahahave
Bibhidurdantamusalaih samasadya parasparam
91.28
हयाश्च चामरापीडाः प्रासपाणिभिरास्थिताः
चोदिताः सादिभिः क्षिप्रं निपेतुरितरेतरम्
Hayashcha chamarapidah prasapanibhirasthitah
Choditah sadibhih kshipram nipeturitaretaram
91.29
पादाताश्च पदात्योघैस्ताडिताः शक्तितोमरैः
न्यपतन्त तदा भूमौ शतशोऽथ सहस्रशः
Padatashcha padatyoghaistaditah shaktitomaraih
Nyapatanta tada bhumau shatashotha sahasrashah
91.30
रथिनश्च तथा राजन्कर्णिनालीकसायकैः
निहत्य समरे वीरान्सिंहनादान्विनेदिरे
Rathinashcha tatha rajankarninalikasayakaih
Nihatya samare viransinhanadanvinedire
91.31
तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे लोमहर्षणे
भगदत्तो महेष्वासो भीमसेनमथाद्रवत्
Tasminstatha vartamane sangrame lomaharshane
Bhagadatto maheshvaso bhimasenamathadravat
91.32
कुञ्जरेण प्रभिन्नेन सप्तधा स्रवता मदम्
पर्वतेन यथा तोयं स्रवमाणेन सर्वतः
Kunjarena prabhinnena saptadha sravata madam
Parvatena yatha toyam sravamanena sarvatah
91.33
किरञ्शरसहस्राणि सुप्रतीकशिरोगतः
ऐरावतस्थो मघवान्वारिधारा इवानघ
Kiransharasahasrani supratikashirogatah
Airavatastho maghavanvaridhara ivanagha
91.34
स भीमं शरधाराभिस्ताडयामास पार्थिवः
पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः
Sa bhimam sharadharabhistadayamasa parthivah
Parvatam varidharabhih pravrishiva balahakah
91.35
भीमसेनस्तु संक्रुद्धः पादरक्षान्परःशतान्
निजघान महेष्वासः संक्रुद्धः शरवृष्टिभिः
Bhimasenastu sankruddhah padarakshanparahshatan
Nijaghana maheshvasah sankruddhah sharavrishtibhih
91.36
तान्दृष्ट्वा निहतान्क्रुद्धो भगदत्तः प्रतापवान्
चोदयामास नागेन्द्रं भीमसेनरथं प्रति
Tandrishtva nihatankruddho bhagadattah pratapavan
Chodayamasa nagendram bhimasenaratham prati
91.37
स नागः प्रेषितस्तेन बाणो ज्याचोदितो यथा
अभ्यधावत वेगेन भीमसेनमरिंदमम्
Sa nagah preshitastena bano jyachodito yatha
Abhyadhavata vegena bhimasenamarindamam
91.38
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथाः
अभ्यवर्तन्त वेगेन भीमसेनपुरोगमाः
Tamapatantam samprekshya pandavanam maharathah
Abhyavartanta vegena bhimasenapurogamah
91.39
केकयाश्चाभिमन्युश्च द्रौपदेयाश्च सर्वशः
दशार्णाधिपतिः शूरः क्षत्रदेवश्च मारिष
चेदिपश्चित्रकेतुश्च संक्रुद्धाः सर्व एव ते
Kekayashchabhimanyushcha draupadeyashcha sarvashah
Dasharnadhipatih shurah kshatradevashcha marisha
Chedipashchitraketushcha sankruddhah sarva eva te
91.40
उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महाबलाः
तमेकं कुञ्जरं क्रुद्धाः समन्तात्पर्यवारयन्
Uttamastrani divyani darshayanto mahabalah
Tamekam kunjaram kruddhah samantatparyavarayan
91.41
स विद्धो बहुभिर्बाणैर्व्यरोचत महाद्विपः
संजातरुधिरोत्पीडो धातुचित्र इवाद्रिराट्
Sa viddho bahubhirbanairvyarochata mahadvipah
Sanjatarudhirotpido dhatuchitra ivadrirat
91.42
दशार्णाधिपतिश्चापि गजं भूमिधरोपमम्
समास्थितोऽभिदुद्राव भगदत्तस्य वारणम्
Dasharnadhipatishchapi gajam bhumidharopamam
Samasthitobhidudrava bhagadattasya varanam
91.43
तमापतन्तं समरे गजं गजपतिः स च
दधार सुप्रतीकोऽपि वेलेव मकरालयम्
Tamapatantam samare gajam gajapatih sa cha
Dadhara supratikopi veleva makaralayam
91.44
वारितं प्रेक्ष्य नागेन्द्रं दशार्णस्य महात्मनः
साधु साध्विति सैन्यानि पाण्डवेयान्यपूजयन्
Varitam prekshya nagendram dasharnasya mahatmanah
Sadhu sadhviti sainyani pandaveyanyapujayan
91.45
ततः प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान्वै चतुर्दश
प्राहिणोत्तस्य नागस्य प्रमुखे नृपसत्तम
Tatah pragjyotishah kruddhastomaranvai chaturdasha
Prahinottasya nagasya pramukhe nripasattama
91.46
तस्य वर्म मुखत्राणं शातकुम्भपरिष्कृतम्
विदार्य प्राविशन्क्षिप्रं वल्मीकमिव पन्नगाः
Tasya varma mukhatranam shatakumbhaparishkritam
Vidarya pravishankshipram valmikamiva pannagah
91.47
स गाढविद्धो व्यथितो नागो भरतसत्तम
उपावृत्तमदः क्षिप्रं स न्यवर्तत वेगतः
Sa gadhaviddho vyathito nago bharatasattama
Upavrittamadah kshipram sa nyavartata vegatah
91.48
प्रदुद्राव च वेगेन प्रणदन्भैरवं स्वनम्
स मर्दमानः स्वबलं वायुर्वृक्षानिवौजसा
Pradudrava cha vegena pranadanbhairavam svanam
Sa mardamanah svabalam vayurvrikshanivaujasa
91.49
तस्मिन्पराजिते नागे पाण्डवानां महारथाः
सिंहनादं विनद्योच्चैर्युद्धायैवोपतस्थिरे
Tasminparajite nage pandavanam maharathah
Sinhanadam vinadyochchairyuddhayaivopatasthire
91.50
ततो भीमं पुरस्कृत्य भगदत्तमुपाद्रवन्
किरन्तो विविधान्बाणाञ्शस्त्राणि विविधानि च
Tato bhimam puraskritya bhagadattamupadravan
Kiranto vividhanbananshastrani vividhani cha
91.51
तेषामापततां राजन्संक्रुद्धानाममर्षिणाम्
श्रुत्वा स निनदं घोरममर्षाद्गतसाध्वसः
भगदत्तो महेष्वासः स्वनागं प्रत्यचोदयत्
Teshamapatatam rajansankruddhanamamarshinam
Shrutva sa ninadam ghoramamarshadgatasadhvasah
Bhagadatto maheshvasah svanagam pratyachodayat
91.52
अङ्कुशाङ्गुष्ठनुदितः स गजप्रवरो युधि
तस्मिन्क्षणे समभवत्संवर्तक इवानलः
Ankushangushthanuditah sa gajapravaro yudhi
Tasminkshane samabhavatsanvartaka ivanalah
91.53
रथसंघांस्तथा नागान्हयांश्च सह सादिभिः
पादातांश्च सुसंक्रुद्धः शतशोऽथ सहस्रशः
अमृद्नात्समरे राजन्संप्रधावंस्ततस्ततः
Rathasanghanstatha naganhayanshcha saha sadibhih
Padatanshcha susankruddhah shatashotha sahasrashah
Amridnatsamare rajansampradhavanstatastatah
91.54
तेन संलोड्यमानं तु पाण्डूनां तद्बलं महत्
संचुकोच महाराज चर्मेवाग्नौ समाहितम्
Tena sanlodyamanam tu pandunam tadbalam mahat
Sanchukocha maharaja charmevagnau samahitam
91.55
भग्नं तु स्वबलं दृष्ट्वा भगदत्तेन धीमता
घटोत्कचोऽथ संक्रुद्धो भगदत्तमुपाद्रवत्
Bhagnam tu svabalam drishtva bhagadattena dhimata
Ghatotkachotha sankruddho bhagadattamupadravat
91.56
विकटः पुरुषो राजन्दीप्तास्यो दीप्तलोचनः
रूपं विभीषणं कृत्वा रोषेण प्रज्वलन्निव
Vikatah purusho rajandiptasyo diptalochanah
Rupam vibhishanam kritva roshena prajvalanniva
91.57
जग्राह विपुलं शूलं गिरीणामपि दारणम्
नागं जिघांसुः सहसा चिक्षेप च महाबलः
सविष्फुलिङ्गज्वालाभिः समन्तात्परिवेष्टितम्
Jagraha vipulam shulam girinamapi daranam
Nagam jighansuh sahasa chikshepa cha mahabalah
Savishphulingajvalabhih samantatpariveshtitam
91.58
तमापतन्तं सहसा दृष्ट्वा ज्वालाकुलं रणे
चिक्षेप रुचिरं तीक्ष्णमर्धचन्द्रं स पार्थिवः
चिच्छेद सुमहच्छूलं तेन बाणेन वेगवत्
Tamapatantam sahasa drishtva jvalakulam rane
Chikshepa ruchiram tikshnamardhachandram sa parthivah
Chichchheda sumahachchhulam tena banena vegavat
91.59
निपपात द्विधा छिन्नं शूलं हेमपरिष्कृतम्
महाशनिर्यथा भ्रष्टा शक्रमुक्ता नभोगता
Nipapata dvidha chhinnam shulam hemaparishkritam
Mahashaniryatha bhrashta shakramukta nabhogata
91.60
शूलं निपतितं दृष्ट्वा द्विधा कृत्तं स पार्थिवः
रुक्मदण्डां महाशक्तिं जग्राहाग्निशिखोपमाम्
चिक्षेप तां राक्षसस्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Shulam nipatitam drishtva dvidha krittam sa parthivah
Rukmadandam mahashaktim jagrahagnishikhopamam
Chikshepa tam rakshasasya tishtha tishtheti chabravit
91.61
तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य वियत्स्थामशनीमिव
उत्पत्य राक्षसस्तूर्णं जग्राह च ननाद च
Tamapatantim samprekshya viyatsthamashanimiva
Utpatya rakshasasturnam jagraha cha nanada cha
91.62
बभञ्ज चैनां त्वरितो जानुन्यारोप्य भारत
पश्यतः पार्थिवेन्द्रस्य तदद्भुतमिवाभवत्
Babhanja chainam tvarito janunyaropya bharata
Pashyatah parthivendrasya tadadbhutamivabhavat
91.63
तदवेक्ष्य कृतं कर्म राक्षसेन बलीयसा
दिवि देवाः सगन्धर्वा मुनयश्चापि विस्मिताः
Tadavekshya kritam karma rakshasena baliyasa
Divi devah sagandharva munayashchapi vismitah
91.64
पाण्डवाश्च महेष्वासा भीमसेनपुरोगमाः
साधु साध्विति नादेन पृथिवीमनुनादयन्
Pandavashcha maheshvasa bhimasenapurogamah
Sadhu sadhviti nadena prithivimanunadayan
91.65
तं तु श्रुत्वा महानादं प्रहृष्टानां महात्मनाम्
नामृष्यत महेष्वासो भगदत्तः प्रतापवान्
Tam tu shrutva mahanadam prahrishtanam mahatmanam
Namrishyata maheshvaso bhagadattah pratapavan
91.66
स विस्फार्य महच्चापमिन्द्राशनिसमस्वनम्
अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवानां महारथान्
विसृजन्विमलांस्तीक्ष्णान्नाराचाञ्ज्वलनप्रभान्
Sa vispharya mahachchapamindrashanisamasvanam
Abhidudrava vegena pandavanam maharathan
Visrijanvimalanstikshnannarachanjvalanaprabhan
91.67
भीममेकेन विव्याध राक्षसं नवभिः शरैः
अभिमन्युं त्रिभिश्चैव केकयान्पञ्चभिस्तथा
Bhimamekena vivyadha rakshasam navabhih sharaih
Abhimanyum tribhishchaiva kekayanpanchabhistatha
91.68
पूर्णायतविसृष्टेन स्वर्णपुङ्खेन पत्रिणा
बिभेद दक्षिणं बाहुं क्षत्रदेवस्य चाहवे
पपात सहसा तस्य सशरं धनुरुत्तमम्
Purnayatavisrishtena svarnapunkhena patrina
Bibheda dakshinam bahum kshatradevasya chahave
Papata sahasa tasya sasharam dhanuruttamam
91.69
द्रौपदेयांस्ततः पञ्च पञ्चभिः समताडयत्
भीमसेनस्य च क्रोधान्निजघान तुरंगमान्
Draupadeyanstatah pancha panchabhih samatadayat
Bhimasenasya cha krodhannijaghana turangaman
91.70
ध्वजं केसरिणं चास्य चिच्छेद विशिखैस्त्रिभिः
निर्बिभेद त्रिभिश्चान्यैः सारथिं चास्य पत्रिभिः
Dhvajam kesarinam chasya chichchheda vishikhaistribhih
Nirbibheda tribhishchanyaih sarathim chasya patribhih
91.71
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्
विशोको भरतश्रेष्ठ भगदत्तेन संयुगे
Sa gadhaviddho vyathito rathopastha upavishat
Vishoko bharatashreshtha bhagadattena sanyuge
91.72
ततो भीमो महाराज विरथो रथिनां वरः
गदां प्रगृह्य वेगेन प्रचस्कन्द महारथात्
Tato bhimo maharaja viratho rathinam varah
Gadam pragrihya vegena prachaskanda maharathat
91.73
तमुद्यतगदं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम्
तावकानां भयं घोरं समपद्यत भारत
Tamudyatagadam drishtva sashringamiva parvatam
Tavakanam bhayam ghoram samapadyata bharata
91.74
एतस्मिन्नेव काले तु पाण्डवः कृष्णसारथिः
आजगाम महाराज निघ्नञ्शत्रून्सहस्रशः
Etasminneva kale tu pandavah krishnasarathih
Ajagama maharaja nighnanshatrunsahasrashah
91.75
यत्र तौ पुरुषव्याघ्रौ पितापुत्रौ परंतपौ
प्राग्ज्योतिषेण संसक्तौ भीमसेनघटोत्कचौ
Yatra tau purushavyaghrau pitaputrau parantapau
Pragjyotishena sansaktau bhimasenaghatotkachau
91.76
दृष्ट्वा तु पाण्डवो राजन्युध्यमानान्महारथान्
त्वरितो भरतश्रेष्ठ तत्रायाद्विकिरञ्शरान्
Drishtva tu pandavo rajanyudhyamananmaharathan
Tvarito bharatashreshtha tatrayadvikiransharan
91.77
ततो दुर्योधनो राजा त्वरमाणो महारथः
सेनामचोदयत्क्षिप्रं रथनागाश्वसंकुलाम्
Tato duryodhano raja tvaramano maharathah
Senamachodayatkshipram rathanagashvasankulam
91.78
तामापतन्तीं सहसा कौरवाणां महाचमूम्
अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवः श्वेतवाहनः
Tamapatantim sahasa kauravanam mahachamum
Abhidudrava vegena pandavah shvetavahanah
91.79
भगदत्तोऽपि समरे तेन नागेन भारत
विमृद्नन्पाण्डवबलं युधिष्ठिरमुपाद्रवत्
Bhagadattopi samare tena nagena bharata
Vimridnanpandavabalam yudhishthiramupadravat
91.80
तदासीत्तुमुलं युद्धं भगदत्तस्य मारिष
पाञ्चालैः सृञ्जयैश्चैव केकयैश्चोद्यतायुधैः
Tadasittumulam yuddham bhagadattasya marisha
Panchalaih srinjayaishchaiva kekayaishchodyatayudhaih
91.81
भीमसेनोऽपि समरे तावुभौ केशवार्जुनौ
आश्रावयद्यथावृत्तमिरावद्वधमुत्तमम्
Bhimasenopi samare tavubhau keshavarjunau
Ashravayadyathavrittamiravadvadhamuttamam