UtshovChapter 90
90.1
संजय उवाच
स्वसैन्यं निहतं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः स्वयम्
अभ्यधावत संक्रुद्धो भीमसेनमरिंदमम्
Sanjaya uvacha
Svasainyam nihatam drishtva raja duryodhanah svayam
Abhyadhavata sankruddho bhimasenamarindamam
90.2
प्रगृह्य सुमहच्चापमिन्द्राशनिसमस्वनम्
महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत्
Pragrihya sumahachchapamindrashanisamasvanam
Mahata sharavarshena pandavam samavakirat
90.3
अर्धचन्द्रं च संधाय सुतीक्ष्णं लोमवाहिनम्
भीमसेनस्य चिच्छेद चापं क्रोधसमन्वितः
Ardhachandram cha sandhaya sutikshnam lomavahinam
Bhimasenasya chichchheda chapam krodhasamanvitah
90.4
तदन्तरं च संप्रेक्ष्य त्वरमाणो महारथः
संदधे निशितं बाणं गिरीणामपि दारणम्
तेनोरसि महाबाहुर्भीमसेनमताडयत्
Tadantaram cha samprekshya tvaramano maharathah
Sandadhe nishitam banam girinamapi daranam
Tenorasi mahabahurbhimasenamatadayat
90.5
स गाढविद्धो व्यथितः सृक्किणी परिसंलिहन्
समाललम्बे तेजस्वी ध्वजं हेमपरिष्कृतम्
Sa gadhaviddho vyathitah srikkini parisanlihan
Samalalambe tejasvi dhvajam hemaparishkritam
90.6
तथा विमनसं दृष्ट्वा भीमसेनं घटोत्कचः
क्रोधेनाभिप्रजज्वाल दिधक्षन्निव पावकः
Tatha vimanasam drishtva bhimasenam ghatotkachah
Krodhenabhiprajajvala didhakshanniva pavakah
90.7
अभिमन्युमुखाश्चैव पाण्डवानां महारथाः
समभ्यधावन्क्रोशन्तो राजानं जातसंभ्रमाः
Abhimanyumukhashchaiva pandavanam maharathah
Samabhyadhavankroshanto rajanam jatasambhramah
90.8
संप्रेक्ष्य तानापततः संक्रुद्धाञ्जातसंभ्रमान्
भारद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं तावकानां महारथान्
Samprekshya tanapatatah sankruddhanjatasambhraman
Bharadvajobravidvakyam tavakanam maharathan
90.9
क्षिप्रं गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षत
संशयं परमं प्राप्तं मज्जन्तं व्यसनार्णवे
Kshipram gachchhata bhadram vo rajanam parirakshata
Sanshayam paramam praptam majjantam vyasanarnave
90.10
एते क्रुद्धा महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः
भीमसेनं पुरस्कृत्य दुर्योधनमुपद्रुताः
Ete kruddha maheshvasah pandavanam maharathah
Bhimasenam puraskritya duryodhanamupadrutah
90.11
नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो जये रताः
नदन्तो भैरवान्नादांस्त्रासयन्तश्च भूमिमाम्
Nanavidhani shastrani visrijanto jaye ratah
Nadanto bhairavannadanstrasayantashcha bhumimam
90.12
तदाचार्यवचः श्रुत्वा सोमदत्तपुरोगमाः
तावकाः समवर्तन्त पाण्डवानामनीकिनीम्
Tadacharyavachah shrutva somadattapurogamah
Tavakah samavartanta pandavanamanikinim
90.13
कृपो भूरिश्रवाः शल्यो द्रोणपुत्रो विविंशतिः
चित्रसेनो विकर्णश्च सैन्धवोऽथ बृहद्बलः
आवन्त्यौ च महेष्वासौ कौरवं पर्यवारयन्
Kripo bhurishravah shalyo dronaputro vivinshatih
Chitraseno vikarnashcha saindhavotha brihadbalah
Avantyau cha maheshvasau kauravam paryavarayan
90.14
ते विंशतिपदं गत्वा संप्रहारं प्रचक्रिरे
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च परस्परजिघांसवः
Te vinshatipadam gatva sampraharam prachakrire
Pandava dhartarashtrashcha parasparajighansavah
90.15
एवमुक्त्वा महाबाहुर्महद्विस्फार्य कार्मुकम्
भारद्वाजस्ततो भीमं षड्विंशत्या समार्पयत्
Evamuktva mahabahurmahadvispharya karmukam
Bharadvajastato bhimam shadvinshatya samarpayat
90.16
भूयश्चैनं महाबाहुः शरैः शीघ्रमवाकिरत्
पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव बलाहकः
Bhuyashchainam mahabahuh sharaih shighramavakirat
Parvatam varidharabhih sharadiva balahakah
90.17
तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीमसेनः शिलीमुखैः
त्वरमाणो महेष्वासः सव्ये पार्श्वे महाबलः
Tam pratyavidhyaddashabhirbhimasenah shilimukhaih
Tvaramano maheshvasah savye parshve mahabalah
90.18
स गाढविद्धो व्यथितो वयोवृद्धश्च भारत
प्रनष्टसंज्ञः सहसा रथोपस्थ उपाविशत्
Sa gadhaviddho vyathito vayovriddhashcha bharata
Pranashtasangyah sahasa rathopastha upavishat
90.19
गुरुं प्रव्यथितं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः स्वयम्
द्रौणायनिश्च संक्रुद्धौ भीमसेनमभिद्रुतौ
Gurum pravyathitam drishtva raja duryodhanah svayam
Draunayanishcha sankruddhau bhimasenamabhidrutau
90.20
तावापतन्तौ संप्रेक्ष्य कालान्तकयमोपमौ
भीमसेनो महाबाहुर्गदामादाय सत्वरः
Tavapatantau samprekshya kalantakayamopamau
Bhimaseno mahabahurgadamadaya satvarah
90.21
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं तस्थौ गिरिरिवाचलः
समुद्यम्य गदां गुर्वीं यमदण्डोपमां रणे
Avaplutya rathatturnam tasthau giririvachalah
Samudyamya gadam gurvim yamadandopamam rane
90.22
तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम्
कौरवो द्रोणपुत्रश्च सहितावभ्यधावताम्
Tamudyatagadam drishtva kailasamiva shringinam
Kauravo dronaputrashcha sahitavabhyadhavatam
90.23
तावापतन्तौ सहितौ त्वरितौ बलिनां वरौ
अभ्यधावत वेगेन त्वरमाणो वृकोदरः
Tavapatantau sahitau tvaritau balinam varau
Abhyadhavata vegena tvaramano vrikodarah
90.24
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम्
समभ्यधावंस्त्वरिताः कौरवाणां महारथाः
Tamapatantam samprekshya sankruddham bhimadarshanam
Samabhyadhavanstvaritah kauravanam maharathah
90.25
भारद्वाजमुखाः सर्वे भीमसेनजिघांसया
नानाविधानि शस्त्राणि भीमस्योरस्यपातयन्
सहिताः पाण्डवं सर्वे पीडयन्तः समन्ततः
Bharadvajamukhah sarve bhimasenajighansaya
Nanavidhani shastrani bhimasyorasyapatayan
Sahitah pandavam sarve pidayantah samantatah
90.26
तं दृष्ट्वा संशयं प्राप्तं पीड्यमानं महारथम्
अभिमन्युप्रभृतयः पाण्डवानां महारथाः
अभ्यधावन्परीप्सन्तः प्राणांस्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान्
Tam drishtva sanshayam praptam pidyamanam maharatham
Abhimanyuprabhritayah pandavanam maharathah
Abhyadhavanparipsantah prananstyaktva sudustyajan
90.27
अनूपाधिपतिः शूरो भीमस्य दयितः सखा
नीलो नीलाम्बुदप्रख्यः संक्रुद्धो द्रौणिमभ्ययात्
स्पर्धते हि महेष्वासो नित्यं द्रोणसुतेन यः
Anupadhipatih shuro bhimasya dayitah sakha
Nilo nilambudaprakhyah sankruddho draunimabhyayat
Spardhate hi maheshvaso nityam dronasutena yah
90.28
स विस्फार्य महच्चापं द्रौणिं विव्याध पत्रिणा
यथा शक्रो महाराज पुरा विव्याध दानवम्
Sa vispharya mahachchapam draunim vivyadha patrina
Yatha shakro maharaja pura vivyadha danavam
90.29
विप्रचित्तिं दुराधर्षं देवतानां भयंकरम्
येन लोकत्रयं क्रोधात्त्रासितं स्वेन तेजसा
Viprachittim duradharsham devatanam bhayankaram
Yena lokatrayam krodhattrasitam svena tejasa
90.30
तथा नीलेन निर्भिन्नः सुमुखेन पतत्रिणा
संजातरुधिरोत्पीडो द्रौणिः क्रोधसमन्वितः
Tatha nilena nirbhinnah sumukhena patatrina
Sanjatarudhirotpido draunih krodhasamanvitah
90.31
स विस्फार्य धनुश्चित्रमिन्द्राशनिसमस्वनम्
दध्रे नीलविनाशाय मतिं मतिमतां वरः
Sa vispharya dhanushchitramindrashanisamasvanam
Dadhre nilavinashaya matim matimatam varah
90.32
ततः संधाय विमलान्भल्लान्कर्मारपायितान्
जघान चतुरो वाहान्पातयामास च ध्वजम्
Tatah sandhaya vimalanbhallankarmarapayitan
Jaghana chaturo vahanpatayamasa cha dhvajam
90.33
सप्तमेन च भल्लेन नीलं विव्याध वक्षसि
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्
Saptamena cha bhallena nilam vivyadha vakshasi
Sa gadhaviddho vyathito rathopastha upavishat
90.34
मोहितं वीक्ष्य राजानं नीलमभ्रचयोपमम्
घटोत्कचोऽपि संक्रुद्धो भ्रातृभिः परिवारितः
Mohitam vikshya rajanam nilamabhrachayopamam
Ghatotkachopi sankruddho bhratribhih parivaritah
90.35
अभिदुद्राव वेगेन द्रौणिमाहवशोभिनम्
तथेतरे अभ्यधावन्राक्षसा युद्धदुर्मदाः
Abhidudrava vegena draunimahavashobhinam
Tathetare abhyadhavanrakshasa yuddhadurmadah
90.36
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राक्षसं घोरदर्शनम्
अभ्यधावत तेजस्वी भारद्वाजात्मजस्त्वरन्
Tamapatantam samprekshya rakshasam ghoradarshanam
Abhyadhavata tejasvi bharadvajatmajastvaran
90.37
निजघान च संक्रुद्धो राक्षसान्भीमदर्शनान्
येऽभवन्नग्रतः क्रुद्धा राक्षसस्य पुरःसराः
Nijaghana cha sankruddho rakshasanbhimadarshanan
Yebhavannagratah kruddha rakshasasya purahsarah
90.38
विमुखांश्चैव तान्दृष्ट्वा द्रौणिचापच्युतैः शरैः
अक्रुध्यत महाकायो भैमसेनिर्घटोत्कचः
Vimukhanshchaiva tandrishtva draunichapachyutaih sharaih
Akrudhyata mahakayo bhaimasenirghatotkachah
90.39
प्रादुश्चक्रे महामायां घोररूपां सुदारुणाम्
मोहयन्समरे द्रौणिं मायावी राक्षसाधिपः
Pradushchakre mahamayam ghorarupam sudarunam
Mohayansamare draunim mayavi rakshasadhipah
90.40
ततस्ते तावकाः सर्वे मायया विमुखीकृताः
अन्योन्यं समपश्यन्त निकृत्तान्मेदिनीतले
विचेष्टमानान्कृपणाञ्शोणितेन समुक्षितान्
Tataste tavakah sarve mayaya vimukhikritah
Anyonyam samapashyanta nikrittanmedinitale
Vicheshtamanankripananshonitena samukshitan
90.41
द्रोणं दुर्योधनं शल्यमश्वत्थामानमेव च
प्रायशश्च महेष्वासा ये प्रधानाश्च कौरवाः
Dronam duryodhanam shalyamashvatthamanameva cha
Prayashashcha maheshvasa ye pradhanashcha kauravah
90.42
विध्वस्ता रथिनः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः
हयाश्च सहयारोहा विनिकृत्ताः सहस्रशः
Vidhvasta rathinah sarve gajashcha vinipatitah
Hayashcha sahayaroha vinikrittah sahasrashah
90.43
तद्दृष्ट्वा तावकं सैन्यं विद्रुतं शिबिरं प्रति
मम प्राक्रोशतो राजंस्तथा देवव्रतस्य च
Taddrishtva tavakam sainyam vidrutam shibiram prati
Mama prakroshato rajanstatha devavratasya cha
90.44
युध्यध्वं मा पलायध्वं मायैषा राक्षसी रणे
घटोत्कचप्रयुक्तेति नातिष्ठन्त विमोहिताः
नैव ते श्रद्दधुर्भीता वदतोरावयोर्वचः
Yudhyadhvam ma palayadhvam mayaisha rakshasi rane
Ghatotkachaprayukteti natishthanta vimohitah
Naiva te shraddadhurbhita vadatoravayorvachah
90.45
तांश्च प्रद्रवतो दृष्ट्वा जयं प्राप्ताश्च पाण्डवाः
घटोत्कचेन सहिताः सिंहनादान्प्रचक्रिरे
शङ्खदुन्दुभिघोषाश्च समन्तात्सस्वनुर्भृशम्
Tanshcha pradravato drishtva jayam praptashcha pandavah
Ghatotkachena sahitah sinhanadanprachakrire
Shankhadundubhighoshashcha samantatsasvanurbhrisham
90.46
एवं तव बलं सर्वं हैडिम्बेन दुरात्मना
सूर्यास्तमनवेलायां प्रभग्नं विद्रुतं दिशः
Evam tava balam sarvam haidimbena duratmana
Suryastamanavelayam prabhagnam vidrutam dishah