UtshovChapter 89
89.1
संजय उवाच
विमुखीकृत्य तान्सर्वांस्तावकान्युधि राक्षसः
जिघांसुर्भरतश्रेष्ठ दुर्योधनमुपाद्रवत्
Sanjaya uvacha
Vimukhikritya tansarvanstavakanyudhi rakshasah
Jighansurbharatashreshtha duryodhanamupadravat
89.2
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राजानं प्रति वेगितम्
अभ्यधावञ्जिघांसन्तस्तावका युद्धदुर्मदाः
Tamapatantam samprekshya rajanam prati vegitam
Abhyadhavanjighansantastavaka yuddhadurmadah
89.3
तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबलाः
तमेकमभ्यधावन्त नदन्तः सिंहसंघवत्
Talamatrani chapani vikarshanto mahabalah
Tamekamabhyadhavanta nadantah sinhasanghavat
89.4
अथैनं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन्
पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव बलाहकाः
Athainam sharavarshena samantatparyavarayan
Parvatam varidharabhih sharadiva balahakah
89.5
स गाढविद्धो व्यथितस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः
उत्पपात तदाकाशं समन्ताद्वैनतेयवत्
Sa gadhaviddho vyathitastottrardita iva dvipah
Utpapata tadakasham samantadvainateyavat
89.6
व्यनदत्सुमहानादं जीमूत इव शारदः
दिशः खं प्रदिशश्चैव नादयन्भैरवस्वनः
Vyanadatsumahanadam jimuta iva sharadah
Dishah kham pradishashchaiva nadayanbhairavasvanah
89.7
राक्षसस्य तु तं शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः
उवाच भरतश्रेष्ठो भीमसेनमिदं वचः
Rakshasasya tu tam shabdam shrutva raja yudhishthirah
Uvacha bharatashreshtho bhimasenamidam vachah
89.8
युध्यते राक्षसो नूनं धार्तराष्ट्रैर्महारथैः
यथास्य श्रूयते शब्दो नदतो भैरवं स्वनम्
अतिभारं च पश्यामि तत्र तात समाहितम्
Yudhyate rakshaso nunam dhartarashtrairmaharathaih
Yathasya shruyate shabdo nadato bhairavam svanam
Atibharam cha pashyami tatra tata samahitam
89.9
पितामहश्च संक्रुद्धः पाञ्चालान्हन्तुमुद्यतः
तेषां च रक्षणार्थाय युध्यते फल्गुनः परैः
Pitamahashcha sankruddhah panchalanhantumudyatah
Tesham cha rakshanarthaya yudhyate phalgunah paraih
89.10
एतच्छ्रुत्वा महाबाहो कार्यद्वयमुपस्थितम्
गच्छ रक्षस्व हैडिम्बं संशयं परमं गतम्
Etachchhrutva mahabaho karyadvayamupasthitam
Gachchha rakshasva haidimbam sanshayam paramam gatam
89.11
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणो वृकोदरः
प्रययौ सिंहनादेन त्रासयन्सर्वपार्थिवान्
वेगेन महता राजन्पर्वकाले यथोदधिः
Bhraturvachanamagyaya tvaramano vrikodarah
Prayayau sinhanadena trasayansarvaparthivan
Vegena mahata rajanparvakale yathodadhih
89.12
तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः
श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः
Tamanvayatsatyadhritih sauchittiryuddhadurmadah
Shrenimanvasudanashcha putrah kashyasya chabhibhuh
89.13
अभिमन्युमुखाश्चैव द्रौपदेया महारथाः
क्षत्रदेवश्च विक्रान्तः क्षत्रधर्मा तथैव च
Abhimanyumukhashchaiva draupadeya maharathah
Kshatradevashcha vikrantah kshatradharma tathaiva cha
89.14
अनूपाधिपतिश्चैव नीलः स्वबलमास्थितः
महता रथवंशेन हैडिम्बं पर्यवारयन्
Anupadhipatishchaiva nilah svabalamasthitah
Mahata rathavanshena haidimbam paryavarayan
89.15
कुञ्जरैश्च सदा मत्तैः षट्सहस्रैः प्रहारिभिः
अभ्यरक्षन्त सहिता राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम्
Kunjaraishcha sada mattaih shatsahasraih praharibhih
Abhyarakshanta sahita rakshasendram ghatotkacham
89.16
सिंहनादेन महता नेमिघोषेण चैव हि
खुरशब्दनिनादैश्च कम्पयन्तो वसुंधराम्
Sinhanadena mahata nemighoshena chaiva hi
Khurashabdaninadaishcha kampayanto vasundharam
89.17
तेषामापततां श्रुत्वा शब्दं तं तावकं बलम्
भीमसेनभयोद्विग्नं विवर्णवदनं तथा
परिवृत्तं महाराज परित्यज्य घटोत्कचम्
Teshamapatatam shrutva shabdam tam tavakam balam
Bhimasenabhayodvignam vivarnavadanam tatha
Parivrittam maharaja parityajya ghatotkacham
89.18
ततः प्रववृते युद्धं तत्र तत्र महात्मनाम्
तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम्
Tatah pravavrite yuddham tatra tatra mahatmanam
Tavakanam paresham cha sangrameshvanivartinam
89.19
नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः
अन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे
व्यतिषक्तं महारौद्रं युद्धं भीरुभयावहम्
Nanarupani shastrani visrijanto maharathah
Anyonyamabhidhavantah sampraharam prachakrire
Vyatishaktam maharaudram yuddham bhirubhayavaham
89.20
हया गजैः समाजग्मुः पादाता रथिभिः सह
अन्योन्यं समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः
Haya gajaih samajagmuh padata rathibhih saha
Anyonyam samare rajanprarthayana mahadyashah
89.21
सहसा चाभवत्तीव्रं संनिपातान्महद्रजः
रथाश्वगजपत्तीनां पदनेमिसमुद्धतम्
Sahasa chabhavattivram sannipatanmahadrajah
Rathashvagajapattinam padanemisamuddhatam
89.22
धूम्रारुणं रजस्तीव्रं रणभूमिं समावृणोत्
नैव स्वे न परे राजन्समजानन्परस्परम्
Dhumrarunam rajastivram ranabhumim samavrinot
Naiva sve na pare rajansamajananparasparam
89.23
पिता पुत्रं न जानीते पुत्रो वा पितरं तथा
निर्मर्यादे तथा भूते वैशसे लोमहर्षणे
Pita putram na janite putro va pitaram tatha
Nirmaryade tatha bhute vaishase lomaharshane
89.24
शस्त्राणां भरतश्रेष्ठ मनुष्याणां च गर्जताम्
सुमहानभवच्छब्दो वंशानामिव दह्यताम्
Shastranam bharatashreshtha manushyanam cha garjatam
Sumahanabhavachchhabdo vanshanamiva dahyatam
89.25
गजवाजिमनुष्याणां शोणितान्त्रतरङ्गिणी
प्रावर्तत नदी तत्र केशशैवलशाद्वला
Gajavajimanushyanam shonitantratarangini
Pravartata nadi tatra keshashaivalashadvala
89.26
नराणां चैव कायेभ्यः शिरसां पततां रणे
शुश्रुवे सुमहाञ्शब्दः पततामश्मनामिव
Naranam chaiva kayebhyah shirasam patatam rane
Shushruve sumahanshabdah patatamashmanamiva
89.27
विशिरस्कैर्मनुष्यैश्च छिन्नगात्रैश्च वारणैः
अश्वैः संभिन्नदेहैश्च संकीर्णाभूद्वसुंधरा
Vishiraskairmanushyaishcha chhinnagatraishcha varanaih
Ashvaih sambhinnadehaishcha sankirnabhudvasundhara
89.28
नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः
अन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे
Nanavidhani shastrani visrijanto maharathah
Anyonyamabhidhavantah sampraharam prachakrire
89.29
हया हयान्समासाद्य प्रेषिता हयसादिभिः
समाहत्य रणेऽन्योन्यं निपेतुर्गतजीविताः
Haya hayansamasadya preshita hayasadibhih
Samahatya ranenyonyam nipeturgatajivitah
89.30
नरा नरान्समासाद्य क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्
उरांस्युरोभिरन्योन्यं समाश्लिष्य निजघ्निरे
Nara naransamasadya krodharaktekshana bhrisham
Uransyurobhiranyonyam samashlishya nijaghnire
89.31
प्रेषिताश्च महामात्रैर्वारणाः परवारणाः
अभिघ्नन्ति विषाणाग्रैर्वारणानेव संयुगे
Preshitashcha mahamatrairvaranah paravaranah
Abhighnanti vishanagrairvarananeva sanyuge
89.32
ते जातरुधिरापीडाः पताकाभिरलंकृताः
संसक्ताः प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः
Te jatarudhirapidah patakabhiralankritah
Sansaktah pratyadrishyanta megha iva savidyutah
89.33
केचिद्भिन्ना विषाणाग्रैर्भिन्नकुम्भाश्च तोमरैः
विनदन्तोऽभ्यधावन्त गर्जन्तो जलदा इव
Kechidbhinna vishanagrairbhinnakumbhashcha tomaraih
Vinadantobhyadhavanta garjanto jalada iva
89.34
केचिद्धस्तैर्द्विधा छिन्नैश्छिन्नगात्रास्तथापरे
निपेतुस्तुमुले तस्मिंश्छिन्नपक्षा इवाद्रयः
Kechiddhastairdvidha chhinnaishchhinnagatrastathapare
Nipetustumule tasminshchhinnapaksha ivadrayah
89.35
पार्श्वैस्तु दारितैरन्ये वारणैर्वरवारणाः
मुमुचुः शोणितं भूरि धातूनिव महीधराः
Parshvaistu daritairanye varanairvaravaranah
Mumuchuh shonitam bhuri dhatuniva mahidharah
89.36
नाराचाभिहतास्त्वन्ये तथा विद्धाश्च तोमरैः
हतारोहा व्यदृश्यन्त विशृङ्गा इव पर्वताः
Narachabhihatastvanye tatha viddhashcha tomaraih
Hataroha vyadrishyanta vishringa iva parvatah
89.37
केचित्क्रोधसमाविष्टा मदान्धा निरवग्रहाः
रथान्हयान्पदातांश्च ममृदुः शतशो रणे
Kechitkrodhasamavishta madandha niravagrahah
Rathanhayanpadatanshcha mamriduh shatasho rane
89.38
तथा हया हयारोहैस्ताडिताः प्रासतोमरैः
तेन तेनाभ्यवर्तन्त कुर्वन्तो व्याकुला दिशः
Tatha haya hayarohaistaditah prasatomaraih
Tena tenabhyavartanta kurvanto vyakula dishah
89.39
रथिनो रथिभिः सार्धं कुलपुत्रास्तनुत्यजः
परां शक्तिं समास्थाय चक्रुः कर्माण्यभीतवत्
Rathino rathibhih sardham kulaputrastanutyajah
Param shaktim samasthaya chakruh karmanyabhitavat
89.40
स्वयंवर इवामर्दे प्रजह्रुरितरेतरम्
प्रार्थयाना यशो राजन्स्वर्गं वा युद्धशालिनः
Svayanvara ivamarde prajahruritaretaram
Prarthayana yasho rajansvargam va yuddhashalinah
89.41
तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे लोमहर्षणे
धार्तराष्ट्रं महत्सैन्यं प्रायशो विमुखीकृतम्
Tasminstatha vartamane sangrame lomaharshane
Dhartarashtram mahatsainyam prayasho vimukhikritam