UtshovChapter 88
88.1
संजय उवाच
ततस्तद्बाणवर्षं तु दुःसहं दानवैरपि
दधार युधि राजेन्द्रो यथा वर्षं महाद्विपः
Sanjaya uvacha
Tatastadbanavarsham tu duhsaham danavairapi
Dadhara yudhi rajendro yatha varsham mahadvipah
88.2
ततः क्रोधसमाविष्टो निःश्वसन्निव पन्नगः
संशयं परमं प्राप्तः पुत्रस्ते भरतर्षभ
Tatah krodhasamavishto nihshvasanniva pannagah
Sanshayam paramam praptah putraste bharatarshabha
88.3
मुमोच निशितांस्तीक्ष्णान्नाराचान्पञ्चविंशतिम्
तेऽपतन्सहसा राजंस्तस्मिन्राक्षसपुंगवे
आशीविषा इव क्रुद्धाः पर्वते गन्धमादने
Mumocha nishitanstikshnannarachanpanchavinshatim
Tepatansahasa rajanstasminrakshasapungave
Ashivisha iva kruddhah parvate gandhamadane
88.4
स तैर्विद्धः स्रवन्रक्तं प्रभिन्न इव कुञ्जरः
दध्रे मतिं विनाशाय राज्ञः स पिशिताशनः
जग्राह च महाशक्तिं गिरीणामपि दारणीम्
Sa tairviddhah sravanraktam prabhinna iva kunjarah
Dadhre matim vinashaya ragyah sa pishitashanah
Jagraha cha mahashaktim girinamapi daranim
88.5
संप्रदीप्तां महोल्काभामशनीं मघवानिव
समुद्यच्छन्महाबाहुर्जिघांसुस्तनयं तव
Sampradiptam maholkabhamashanim maghavaniva
Samudyachchhanmahabahurjighansustanayam tava
88.6
तामुद्यतामभिप्रेक्ष्य वङ्गानामधिपस्त्वरन्
कुञ्जरं गिरिसंकाशं राक्षसं प्रत्यचोदयत्
Tamudyatamabhiprekshya vanganamadhipastvaran
Kunjaram girisankasham rakshasam pratyachodayat
88.7
स नागप्रवरेणाजौ बलिना शीघ्रगामिना
यतो दुर्योधनरथस्तं मार्गं प्रत्यपद्यत
रथं च वारयामास कुञ्जरेण सुतस्य ते
Sa nagapravarenajau balina shighragamina
Yato duryodhanarathastam margam pratyapadyata
Ratham cha varayamasa kunjarena sutasya te
88.8
मार्गमावारितं दृष्ट्वा राज्ञा वङ्गेन धीमता
घटोत्कचो महाराज क्रोधसंरक्तलोचनः
उद्यतां तां महाशक्तिं तस्मिंश्चिक्षेप वारणे
Margamavaritam drishtva ragya vangena dhimata
Ghatotkacho maharaja krodhasanraktalochanah
Udyatam tam mahashaktim tasminshchikshepa varane
88.9
स तयाभिहतो राजंस्तेन बाहुविमुक्तया
संजातरुधिरोत्पीडः पपात च ममार च
Sa tayabhihato rajanstena bahuvimuktaya
Sanjatarudhirotpidah papata cha mamara cha
88.10
पतत्यथ गजे चापि वङ्गानामीश्वरो बली
जवेन समभिद्रुत्य जगाम धरणीतलम्
Patatyatha gaje chapi vanganamishvaro bali
Javena samabhidrutya jagama dharanitalam
88.11
दुर्योधनोऽपि संप्रेक्ष्य पातितं वरवारणम्
प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा जगाम परमां व्यथाम्
Duryodhanopi samprekshya patitam varavaranam
Prabhagnam cha balam drishtva jagama paramam vyatham
88.12
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य आत्मनश्चाभिमानिताम्
प्राप्तेऽपक्रमणे राजा तस्थौ गिरिरिवाचलः
Kshatradharmam puraskritya atmanashchabhimanitam
Praptepakramane raja tasthau giririvachalah
88.13
संधाय च शितं बाणं कालाग्निसमतेजसम्
मुमोच परमक्रुद्धस्तस्मिन्घोरे निशाचरे
Sandhaya cha shitam banam kalagnisamatejasam
Mumocha paramakruddhastasminghore nishachare
88.14
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य बाणमिन्द्राशनिप्रभम्
लाघवाद्वञ्चयामास महाकायो घटोत्कचः
Tamapatantam samprekshya banamindrashaniprabham
Laghavadvanchayamasa mahakayo ghatotkachah
88.15
भूय एव ननादोग्रः क्रोधसंरक्तलोचनः
त्रासयन्सर्वभूतानि युगान्ते जलदो यथा
Bhuya eva nanadograh krodhasanraktalochanah
Trasayansarvabhutani yugante jalado yatha
88.16
तं श्रुत्वा निनदं घोरं तस्य भीष्मस्य रक्षसः
आचार्यमुपसंगम्य भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत्
Tam shrutva ninadam ghoram tasya bhishmasya rakshasah
Acharyamupasangamya bhishmah shantanavobravit
88.17
यथैष निनदो घोरः श्रूयते राक्षसेरितः
हैडिम्बो युध्यते नूनं राज्ञा दुर्योधनेन ह
Yathaisha ninado ghorah shruyate rakshaseritah
Haidimbo yudhyate nunam ragya duryodhanena ha
88.18
नैष शक्यो हि संग्रामे जेतुं भूतेन केनचित्
तत्र गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षत
Naisha shakyo hi sangrame jetum bhutena kenachit
Tatra gachchhata bhadram vo rajanam parirakshata
88.19
अभिद्रुतं महाभागं राक्षसेन दुरात्मना
एतद्धि परमं कृत्यं सर्वेषां नः परंतपाः
Abhidrutam mahabhagam rakshasena duratmana
Etaddhi paramam krityam sarvesham nah parantapah
88.20
पितामहवचः श्रुत्वा त्वरमाणा महारथाः
उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र कौरवः
Pitamahavachah shrutva tvaramana maharathah
Uttamam javamasthaya prayayuryatra kauravah
88.21
द्रोणश्च सोमदत्तश्च बाह्लिकश्च जयद्रथः
कृपो भूरिश्रवाः शल्यश्चित्रसेनो विविंशतिः
Dronashcha somadattashcha bahlikashcha jayadrathah
Kripo bhurishravah shalyashchitraseno vivinshatih
88.22
अश्वत्थामा विकर्णश्च आवन्त्यश्च बृहद्बलः
रथाश्चानेकसाहस्रा ये तेषामनुयायिनः
अभिद्रुतं परीप्सन्तः पुत्रं दुर्योधनं तव
Ashvatthama vikarnashcha avantyashcha brihadbalah
Rathashchanekasahasra ye teshamanuyayinah
Abhidrutam paripsantah putram duryodhanam tava
88.23
तदनीकमनाधृष्यं पालितं लोकसत्तमैः
आततायिनमायान्तं प्रेक्ष्य राक्षससत्तमः
नाकम्पत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतः
Tadanikamanadhrishyam palitam lokasattamaih
Atatayinamayantam prekshya rakshasasattamah
Nakampata mahabahurmainaka iva parvatah
88.24
प्रगृह्य विपुलं चापं ज्ञातिभिः परिवारितः
शूलमुद्गरहस्तैश्च नानाप्रहरणैरपि
Pragrihya vipulam chapam gyatibhih parivaritah
Shulamudgarahastaishcha nanapraharanairapi
88.25
ततः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
राक्षसानां च मुख्यस्य दुर्योधनबलस्य च
Tatah samabhavadyuddham tumulam lomaharshanam
Rakshasanam cha mukhyasya duryodhanabalasya cha
88.26
धनुषां कूजतां शब्दः सर्वतस्तुमुलोऽभवत्
अश्रूयत महाराज वंशानां दह्यतामिव
Dhanusham kujatam shabdah sarvatastumulobhavat
Ashruyata maharaja vanshanam dahyatamiva
88.27
शस्त्राणां पात्यमानानां कवचेषु शरीरिणाम्
शब्दः समभवद्राजन्नद्रीणामिव दीर्यताम्
Shastranam patyamananam kavacheshu sharirinam
Shabdah samabhavadrajannadrinamiva diryatam
88.28
वीरबाहुविसृष्टानां तोमराणां विशां पते
रूपमासीद्वियत्स्थानां सर्पाणां सर्पतामिव
Virabahuvisrishtanam tomaranam visham pate
Rupamasidviyatsthanam sarpanam sarpatamiva
88.29
ततः परमसंक्रुद्धो विस्फार्य सुमहद्धनुः
राक्षसेन्द्रो महाबाहुर्विनदन्भैरवं रवम्
Tatah paramasankruddho vispharya sumahaddhanuh
Rakshasendro mahabahurvinadanbhairavam ravam
88.30
आचार्यस्यार्धचन्द्रेण क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम्
सोमदत्तस्य भल्लेन ध्वजमुन्मथ्य चानदत्
Acharyasyardhachandrena kruddhashchichchheda karmukam
Somadattasya bhallena dhvajamunmathya chanadat
88.31
बाह्लिकं च त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे
कृपमेकेन विव्याध चित्रसेनं त्रिभिः शरैः
Bahlikam cha tribhirbanairabhyavidhyatstanantare
Kripamekena vivyadha chitrasenam tribhih sharaih
88.32
पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन च
जत्रुदेशे समासाद्य विकर्णं समताडयत्
न्यषीदत्स रथोपस्थे शोणितेन परिप्लुतः
Purnayatavisrishtena samyakpranihitena cha
Jatrudeshe samasadya vikarnam samatadayat
Nyashidatsa rathopasthe shonitena pariplutah
88.33
ततः पुनरमेयात्मा नाराचान्दश पञ्च च
भूरिश्रवसि संक्रुद्धः प्राहिणोद्भरतर्षभ
ते वर्म भित्त्वा तस्याशु प्राविशन्मेदिनीतलम्
Tatah punarameyatma narachandasha pancha cha
Bhurishravasi sankruddhah prahinodbharatarshabha
Te varma bhittva tasyashu pravishanmedinitalam
88.34
विविंशतेश्च द्रौणेश्च यन्तारौ समताडयत्
तौ पेततू रथोपस्थे रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम्
Vivinshateshcha drauneshcha yantarau samatadayat
Tau petatu rathopasthe rashminutsrijya vajinam
88.35
सिन्धुराज्ञोऽर्धचन्द्रेण वाराहं स्वर्णभूषितम्
उन्ममाथ महाराज द्वितीयेनाच्छिनद्धनुः
Sindhuragyordhachandrena varaham svarnabhushitam
Unmamatha maharaja dvitiyenachchhinaddhanuh
88.36
चतुर्भिरथ नाराचैरावन्त्यस्य महात्मनः
जघान चतुरो वाहान्क्रोधसंरक्तलोचनः
Chaturbhiratha narachairavantyasya mahatmanah
Jaghana chaturo vahankrodhasanraktalochanah
88.37
पूर्णायतविसृष्टेन पीतेन निशितेन च
निर्बिभेद महाराज राजपुत्रं बृहद्बलम्
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्
Purnayatavisrishtena pitena nishitena cha
Nirbibheda maharaja rajaputram brihadbalam
Sa gadhaviddho vyathito rathopastha upavishat
88.38
भृशं क्रोधेन चाविष्टो रथस्थो राक्षसाधिपः
चिक्षेप निशितांस्तीक्ष्णाञ्शरानाशीविषोपमान्
बिभिदुस्ते महाराज शल्यं युद्धविशारदम्
Bhrisham krodhena chavishto rathastho rakshasadhipah
Chikshepa nishitanstikshnansharanashivishopaman
Bibhiduste maharaja shalyam yuddhavisharadam