UtshovChapter 83
83.1
संजय उवाच
परिणाम्य निशां तां तु सुखसुप्ता जनेश्वराः
कुरवः पाण्डवाश्चैव पुनर्युद्धाय निर्ययुः
Sanjaya uvacha
Parinamya nisham tam tu sukhasupta janeshvarah
Kuravah pandavashchaiva punaryuddhaya niryayuh
83.2
ततः शब्दो महानासीत्सेनयोरुभयोरपि
निर्गच्छमानयोः संख्ये सागरप्रतिमो महान्
Tatah shabdo mahanasitsenayorubhayorapi
Nirgachchhamanayoh sankhye sagarapratimo mahan
83.3
ततो दुर्योधनो राजा चित्रसेनो विविंशतिः
भीष्मश्च रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजश्च वै द्विजः
Tato duryodhano raja chitraseno vivinshatih
Bhishmashcha rathinam shreshtho bharadvajashcha vai dvijah
83.4
एकीभूताः सुसंयत्ताः कौरवाणां महाचमूः
व्यूहाय विदधू राजन्पाण्डवान्प्रति दंशिताः
Ekibhutah susanyattah kauravanam mahachamuh
Vyuhaya vidadhu rajanpandavanprati danshitah
83.5
भीष्मः कृत्वा महाव्यूहं पिता तव विशां पते
सागरप्रतिमं घोरं वाहनोर्मितरङ्गिणम्
Bhishmah kritva mahavyuham pita tava visham pate
Sagarapratimam ghoram vahanormitaranginam
83.6
अग्रतः सर्वसैन्यानां भीष्मः शांतनवो ययौ
मालवैर्दाक्षिणात्यैश्च आवन्त्यैश्च समन्वितः
Agratah sarvasainyanam bhishmah shantanavo yayau
Malavairdakshinatyaishcha avantyaishcha samanvitah
83.7
ततोऽनन्तरमेवासीद्भारद्वाजः प्रतापवान्
पुलिन्दैः पारदैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः
Tatonantaramevasidbharadvajah pratapavan
Pulindaih paradaishchaiva tatha kshudrakamalavaih
83.8
द्रोणादनन्तरं यत्तो भगदत्तः प्रतापवान्
मागधैश्च कलिङ्गैश्च पिशाचैश्च विशां पते
Dronadanantaram yatto bhagadattah pratapavan
Magadhaishcha kalingaishcha pishachaishcha visham pate
83.9
प्राग्ज्योतिषादनु नृपः कौसल्योऽथ बृहद्बलः
मेकलैस्त्रैपुरैश्चैव चिच्छिलैश्च समन्वितः
Pragjyotishadanu nripah kausalyotha brihadbalah
Mekalaistraipuraishchaiva chichchhilaishcha samanvitah
83.10
बृहद्बलात्ततः शूरस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः
काम्बोजैर्बहुभिः सार्धं यवनैश्च सहस्रशः
Brihadbalattatah shurastrigartah prasthaladhipah
Kambojairbahubhih sardham yavanaishcha sahasrashah
83.11
द्रौणिस्तु रभसः शूरस्त्रिगर्तादनु भारत
प्रययौ सिंहनादेन नादयानो धरातलम्
Draunistu rabhasah shurastrigartadanu bharata
Prayayau sinhanadena nadayano dharatalam
83.12
तथा सर्वेण सैन्येन राजा दुर्योधनस्तदा
द्रौणेरनन्तरं प्रायात्सोदर्यैः परिवारितः
Tatha sarvena sainyena raja duryodhanastada
Drauneranantaram prayatsodaryaih parivaritah
83.13
दुर्योधनादनु कृपस्ततः शारद्वतो ययौ
एवमेष महाव्यूहः प्रययौ सागरोपमः
Duryodhanadanu kripastatah sharadvato yayau
Evamesha mahavyuhah prayayau sagaropamah
83.14
रेजुस्तत्र पताकाश्च श्वेतच्छत्राणि चाभिभो
अङ्गदान्यथ चित्राणि महार्हाणि धनूंषि च
Rejustatra patakashcha shvetachchhatrani chabhibho
Angadanyatha chitrani maharhani dhanunshi cha
83.15
तं तु दृष्ट्वा महाव्यूहं तावकानां महारथः
युधिष्ठिरोऽब्रवीत्तूर्णं पार्षतं पृतनापतिम्
Tam tu drishtva mahavyuham tavakanam maharathah
Yudhishthirobravitturnam parshatam pritanapatim
83.16
पश्य व्यूहं महेष्वास निर्मितं सागरोपमम्
प्रतिव्यूहं त्वमपि हि कुरु पार्षत माचिरम्
Pashya vyuham maheshvasa nirmitam sagaropamam
Prativyuham tvamapi hi kuru parshata machiram
83.17
ततः स पार्षतः शूरो व्यूहं चक्रे सुदारुणम्
शृङ्गाटकं महाराज परव्यूहविनाशनम्
Tatah sa parshatah shuro vyuham chakre sudarunam
Shringatakam maharaja paravyuhavinashanam
83.18
शृङ्गेभ्यो भीमसेनश्च सात्यकिश्च महारथः
रथैरनेकसाहस्रैस्तथा हयपदातिभिः
Shringebhyo bhimasenashcha satyakishcha maharathah
Rathairanekasahasraistatha hayapadatibhih
83.19
नाभ्यामभून्नरश्रेष्ठः श्वेताश्वो वानरध्वजः
मध्ये युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
Nabhyamabhunnarashreshthah shvetashvo vanaradhvajah
Madhye yudhishthiro raja madriputrau cha pandavau
83.20
अथेतरे महेष्वासाः सहसैन्या नराधिपाः
व्यूहं तं पूरयामासुर्व्यूहशास्त्रविशारदाः
Athetare maheshvasah sahasainya naradhipah
Vyuham tam purayamasurvyuhashastravisharadah
83.21
अभिमन्युस्ततः पश्चाद्विराटश्च महारथः
द्रौपदेयाश्च संहृष्टा राक्षसश्च घटोत्कचः
Abhimanyustatah pashchadviratashcha maharathah
Draupadeyashcha sanhrishta rakshasashcha ghatotkachah
83.22
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः
अतिष्ठन्समरे शूरा योद्धुकामा जयैषिणः
Evametam mahavyuham vyuhya bharata pandavah
Atishthansamare shura yoddhukama jayaishinah
83.23
भेरीशब्दाश्च तुमुला विमिश्राः शङ्खनिस्वनैः
क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैः सुभीमाः सर्वतोदिशम्
Bherishabdashcha tumula vimishrah shankhanisvanaih
Kshveditasphotitotkrushtaih subhimah sarvatodisham
83.24
ततः शूराः समासाद्य समरे ते परस्परम्
नेत्रैरनिमिषै राजन्नवैक्षन्त प्रकोपिताः
Tatah shurah samasadya samare te parasparam
Netrairanimishai rajannavaikshanta prakopitah
83.25
मनोभिस्ते मनुष्येन्द्र पूर्वं योधाः परस्परम्
युद्धाय समवर्तन्त समाहूयेतरेतरम्
Manobhiste manushyendra purvam yodhah parasparam
Yuddhaya samavartanta samahuyetaretaram
83.26
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम्
तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम्
Tatah pravavrite yuddham ghorarupam bhayavaham
Tavakanam paresham cha nighnatamitaretaram
83.27
नाराचा निशिताः संख्ये संपतन्ति स्म भारत
व्यात्तानना भयकरा उरगा इव संघशः
Naracha nishitah sankhye sampatanti sma bharata
Vyattanana bhayakara uraga iva sanghashah
83.28
निष्पेतुर्विमलाः शक्त्यस्तैलधौताः सुतेजनाः
अम्बुदेभ्यो यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः
Nishpeturvimalah shaktyastailadhautah sutejanah
Ambudebhyo yatha rajanbhrajamanah shatahradah
83.29
गदाश्च विमलैः पट्टैः पिनद्धाः स्वर्णभूषिताः
पतन्त्यस्तत्र दृश्यन्ते गिरिशृङ्गोपमाः शुभाः
निस्त्रिंशाश्च व्यराजन्त विमलाम्बरसंनिभाः
Gadashcha vimalaih pattaih pinaddhah svarnabhushitah
Patantyastatra drishyante girishringopamah shubhah
Nistrinshashcha vyarajanta vimalambarasannibhah
83.30
आर्षभाणि च चर्माणि शतचन्द्राणि भारत
अशोभन्त रणे राजन्पतमानानि सर्वशः
Arshabhani cha charmani shatachandrani bharata
Ashobhanta rane rajanpatamanani sarvashah
83.31
तेऽन्योन्यं समरे सेने युध्यमाने नराधिप
अशोभेतां यथा दैत्यदेवसेने समुद्यते
अभ्यद्रवन्त समरे तेऽन्योन्यं वै समन्ततः
Tenyonyam samare sene yudhyamane naradhipa
Ashobhetam yatha daityadevasene samudyate
Abhyadravanta samare tenyonyam vai samantatah
83.32
रथास्तु रथिभिस्तूर्णं प्रेषिताः परमाहवे
युगैर्युगानि संश्लिष्य युयुधुः पार्थिवर्षभाः
Rathastu rathibhisturnam preshitah paramahave
Yugairyugani sanshlishya yuyudhuh parthivarshabhah
83.33
दन्तिनां युध्यमानानां संघर्षात्पावकोऽभवत्
दन्तेषु भरतश्रेष्ठ सधूमः सर्वतोदिशम्
Dantinam yudhyamananam sangharshatpavakobhavat
Danteshu bharatashreshtha sadhumah sarvatodisham
83.34
प्रासैरभिहताः केचिद्गजयोधाः समन्ततः
पतमानाः स्म दृश्यन्ते गिरिशृङ्गान्नगा इव
Prasairabhihatah kechidgajayodhah samantatah
Patamanah sma drishyante girishringannaga iva
83.35
पादाताश्चाप्यदृश्यन्त निघ्नन्तो हि परस्परम्
चित्ररूपधराः शूरा नखरप्रासयोधिनः
Padatashchapyadrishyanta nighnanto hi parasparam
Chitrarupadharah shura nakharaprasayodhinah
83.36
अन्योन्यं ते समासाद्य कुरुपाण्डवसैनिकाः
शस्त्रैर्नानाविधैर्घोरै रणे निन्युर्यमक्षयम्
Anyonyam te samasadya kurupandavasainikah
Shastrairnanavidhairghorai rane ninyuryamakshayam
83.37
ततः शांतनवो भीष्मो रथघोषेण नादयन्
अभ्यागमद्रणे पाण्डून्धनुःशब्देन मोहयन्
Tatah shantanavo bhishmo rathaghoshena nadayan
Abhyagamadrane pandundhanuhshabdena mohayan
83.38
पाण्डवानां रथाश्चापि नदन्तो भैरवस्वनम्
अभ्यद्रवन्त संयत्ता धृष्टद्युम्नपुरोगमाः
Pandavanam rathashchapi nadanto bhairavasvanam
Abhyadravanta sanyatta dhrishtadyumnapurogamah
83.39
ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत
नराश्वरथनागानां व्यतिषक्तं परस्परम्
Tatah pravavrite yuddham tava tesham cha bharata
Narashvarathanaganam vyatishaktam parasparam