UtshovChapter 84
84.1
संजय उवाच
भीष्मं तु समरे क्रुद्धं प्रतपन्तं समन्ततः
न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं तपन्तमिव भास्करम्
Sanjaya uvacha
Bhishmam tu samare kruddham pratapantam samantatah
Na shekuh pandava drashtum tapantamiva bhaskaram
84.2
ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात्
अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मर्दयन्तं शितैः शरैः
Tatah sarvani sainyani dharmaputrasya shasanat
Abhyadravanta gangeyam mardayantam shitaih sharaih
84.3
स तु भीष्मो रणश्लाघी सोमकान्सहसृञ्जयान्
पाञ्चालांश्च महेष्वासान्पातयामास सायकैः
Sa tu bhishmo ranashlaghi somakansahasrinjayan
Panchalanshcha maheshvasanpatayamasa sayakaih
84.4
ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सोमकैः सह
भीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्णं त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम्
Te vadhyamana bhishmena panchalah somakaih saha
Bhishmamevabhyayusturnam tyaktva mrityukritam bhayam
84.5
स तेषां रथिनां वीरो भीष्मः शांतनवो युधि
चिच्छेद सहसा राजन्बाहूनथ शिरांसि च
Sa tesham rathinam viro bhishmah shantanavo yudhi
Chichchheda sahasa rajanbahunatha shiransi cha
84.6
विरथान्रथिनश्चक्रे पिता देवव्रतस्तव
पतितान्युत्तमाङ्गानि हयेभ्यो हयसादिनाम्
Virathanrathinashchakre pita devavratastava
Patitanyuttamangani hayebhyo hayasadinam
84.7
निर्मनुष्यांश्च मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान्
अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमोहितान्
Nirmanushyanshcha matanganshayananparvatopaman
Apashyama maharaja bhishmastrena pramohitan
84.8
न तत्रासीत्पुमान्कश्चित्पाण्डवानां विशां पते
अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठाद्भीमसेनान्महाबलात्
Na tatrasitpumankashchitpandavanam visham pate
Anyatra rathinam shreshthadbhimasenanmahabalat
84.9
स हि भीष्मं समासाद्य ताडयामास संयुगे
ततो निष्टानको घोरो भीष्मभीमसमागमे
Sa hi bhishmam samasadya tadayamasa sanyuge
Tato nishtanako ghoro bhishmabhimasamagame
84.10
बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानकः
तथैव पाण्डवा हृष्टाः सिंहनादमथानदन्
Babhuva sarvasainyanam ghorarupo bhayanakah
Tathaiva pandava hrishtah sinhanadamathanadan
84.11
ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः
भीष्मं जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये
Tato duryodhano raja sodaryaih parivaritah
Bhishmam jugopa samare vartamane janakshaye
84.12
भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वरः
विद्रुताश्वे रथे तस्मिन्द्रवमाणे समन्ततः
सुनाभस्य शरेणाशु शिरश्चिच्छेद चारिहा
Bhimastu sarathim hatva bhishmasya rathinam varah
Vidrutashve rathe tasmindravamane samantatah
Sunabhasya sharenashu shirashchichchheda chariha
84.13
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद्भुवि
हते तस्मिन्महाराज तव पुत्रे महारथे
नामृष्यन्त रणे शूराः सोदर्याः सप्त संयुगे
Kshuraprena sutikshnena sa hato nyapatadbhuvi
Hate tasminmaharaja tava putre maharathe
Namrishyanta rane shurah sodaryah sapta sanyuge
84.14
आदित्यकेतुर्बह्वाशी कुण्डधारो महोदरः
अपराजितः पण्डितको विशालाक्षः सुदुर्जयः
Adityaketurbahvashi kundadharo mahodarah
Aparajitah panditako vishalakshah sudurjayah
84.15
पाण्डवं चित्रसंनाहा विचित्रकवचध्वजाः
अभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दनाः
Pandavam chitrasannaha vichitrakavachadhvajah
Abhyadravanta sangrame yoddhukamarimardanah
84.16
महोदरस्तु समरे भीमं विव्याध पत्रिभिः
नवभिर्वज्रसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा
Mahodarastu samare bhimam vivyadha patribhih
Navabhirvajrasankashairnamuchim vritraha yatha
84.17
आदित्यकेतुः सप्तत्या बह्वाशी चापि पञ्चभिः
नवत्या कुण्डधारस्तु विशालाक्षश्च सप्तभिः
Adityaketuh saptatya bahvashi chapi panchabhih
Navatya kundadharastu vishalakshashcha saptabhih
84.18
अपराजितो महाराज पराजिष्णुर्महारथः
शरैर्बहुभिरानर्छद्भीमसेनं महाबलम्
Aparajito maharaja parajishnurmaharathah
Sharairbahubhiranarchhadbhimasenam mahabalam
84.19
रणे पण्डितकश्चैनं त्रिभिर्बाणैः समर्दयत्
स तन्न ममृषे भीमः शत्रुभिर्वधमाहवे
Rane panditakashchainam tribhirbanaih samardayat
Sa tanna mamrishe bhimah shatrubhirvadhamahave
84.20
धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः
शिरश्चिच्छेद समरे शरेण नतपर्वणा
Dhanuh prapidya vamena karenamitrakarshanah
Shirashchichchheda samare sharena nataparvana
84.21
अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे
पराजितस्य भीमेन निपपात शिरो महीम्
Aparajitasya sunasam tava putrasya sanyuge
Parajitasya bhimena nipapata shiro mahim
84.22
अथापरेण भल्लेन कुण्डधारं महारथम्
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यतः
Athaparena bhallena kundadharam maharatham
Prahinonmrityulokaya sarvalokasya pashyatah
84.23
ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम्
प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत
Tatah punarameyatma prasandhaya shilimukham
Preshayamasa samare panditam prati bharata
84.24
स शरः पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम्
यथा नरं निहत्याशु भुजगः कालचोदितः
Sa sharah panditam hatva vivesha dharanitalam
Yatha naram nihatyashu bhujagah kalachoditah
84.25
विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतले
त्रिभिः शरैरदीनात्मा स्मरन्क्लेशं पुरातनम्
Vishalakshashirashchhittva patayamasa bhutale
Tribhih sharairadinatma smaranklesham puratanam
84.26
महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरे
विव्याध समरे राजन्स हतो न्यपतद्भुवि
Mahodaram maheshvasam narachena stanantare
Vivyadha samare rajansa hato nyapatadbhuvi
84.27
आदित्यकेतोः केतुं च छित्त्वा बाणेन संयुगे
भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्चिच्छेद चारिहा
Adityaketoh ketum cha chhittva banena sanyuge
Bhallena bhrishatikshnena shirashchichchheda chariha
84.28
बह्वाशिनं ततो भीमः शरेण नतपर्वणा
प्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति
Bahvashinam tato bhimah sharena nataparvana
Preshayamasa sankruddho yamasya sadanam prati
84.29
प्रदुद्रुवुस्ततस्तेऽन्ये पुत्रास्तव विशां पते
मन्यमाना हि तत्सत्यं सभायां तस्य भाषितम्
Pradudruvustatastenye putrastava visham pate
Manyamana hi tatsatyam sabhayam tasya bhashitam
84.30
ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शितः
अब्रवीत्तावकान्योधान्भीमोऽयं युधि वध्यताम्
Tato duryodhano raja bhratrivyasanakarshitah
Abravittavakanyodhanbhimoyam yudhi vadhyatam
84.31
एवमेते महेष्वासाः पुत्रास्तव विशां पते
भ्रातॄन्संदृश्य निहतान्प्रास्मरंस्ते हि तद्वचः
Evamete maheshvasah putrastava visham pate
Bhratrinsandrishya nihatanprasmaranste hi tadvachah
84.32
यदुक्तवान्महाप्राज्ञः क्षत्ता हितमनामयम्
तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दिव्यदर्शिनः
Yaduktavanmahapragyah kshatta hitamanamayam
Tadidam samanupraptam vachanam divyadarshinah
84.33
लोभमोहसमाविष्टः पुत्रप्रीत्या जनाधिप
न बुध्यसे पुरा यत्तत्तथ्यमुक्तं वचो महत्
Lobhamohasamavishtah putrapritya janadhipa
Na budhyase pura yattattathyamuktam vacho mahat
84.34
तथैव हि वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बली
नूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति स्म कौरवान्
Tathaiva hi vadharthaya putranam pandavo bali
Nunam jato mahabahuryatha hanti sma kauravan
84.35
ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममासाद्य मारिष
दुःखेन महताविष्टो विललापातिकर्शितः
Tato duryodhano raja bhishmamasadya marisha
Duhkhena mahatavishto vilalapatikarshitah
84.36
निहता भ्रातरः शूरा भीमसेनेन मे युधि
यतमानास्तथान्येऽपि हन्यन्ते सर्वसैनिकाः
Nihata bhratarah shura bhimasenena me yudhi
Yatamanastathanyepi hanyante sarvasainikah
84.37
भवांश्च मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षते
सोऽहं कापथमारूढः पश्य दैवमिदं मम
Bhavanshcha madhyasthataya nityamasmanupekshate
Soham kapathamarudhah pashya daivamidam mama
84.38
एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तव
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्साश्रुलोचनम्
Etachchhrutva vachah kruram pita devavratastava
Duryodhanamidam vakyamabravitsashrulochanam
84.39
उक्तमेतन्मया पूर्वं द्रोणेन विदुरेण च
गान्धार्या च यशस्विन्या तत्त्वं तात न बुद्धवान्
Uktametanmaya purvam dronena vidurena cha
Gandharya cha yashasvinya tattvam tata na buddhavan
84.40
समयश्च मया पूर्वं कृतो वः शत्रुकर्शन
नाहं युधि विमोक्तव्यो नाप्याचार्यः कथंचन
Samayashcha maya purvam krito vah shatrukarshana
Naham yudhi vimoktavyo napyacharyah kathanchana
84.41
यं यं हि धार्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगे
हनिष्यति रणे तं तं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Yam yam hi dhartarashtranam bhimo drakshyati sanyuge
Hanishyati rane tam tam satyametadbravimi te
84.42
स त्वं राजन्स्थिरो भूत्वा दृढां कृत्वा रणे मतिम्
योधयस्व रणे पार्थान्स्वर्गं कृत्वा परायणम्
Sa tvam rajansthiro bhutva dridham kritva rane matim
Yodhayasva rane parthansvargam kritva parayanam
84.43
न शक्याः पाण्डवा जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः
तस्माद्युद्धे मतिं कृत्वा स्थिरां युध्यस्व भारत
Na shakyah pandava jetum sendrairapi surasuraih
Tasmadyuddhe matim kritva sthiram yudhyasva bharata