UtshovChapter 85
85.1
धृतराष्ट्र उवाच
दृष्ट्वा मम हतान्पुत्रान्बहूनेकेन संजय
भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव किमकुर्वत संयुगे
Dhritarashtra uvacha
Drishtva mama hatanputranbahunekena sanjaya
Bhishmo dronah kripashchaiva kimakurvata sanyuge
85.2
अहन्यहनि मे पुत्राः क्षयं गच्छन्ति संजय
मन्येऽहं सर्वथा सूत दैवेनोपहता भृशम्
Ahanyahani me putrah kshayam gachchhanti sanjaya
Manyeham sarvatha suta daivenopahata bhrisham
85.3
यत्र मे तनयाः सर्वे जीयन्ते न जयन्त्युत
यत्र भीष्मस्य द्रोणस्य कृपस्य च महात्मनः
Yatra me tanayah sarve jiyante na jayantyuta
Yatra bhishmasya dronasya kripasya cha mahatmanah
85.4
सौमदत्तेश्च वीरस्य भगदत्तस्य चोभयोः
अश्वत्थाम्नस्तथा तात शूराणां सुमहात्मनाम्
Saumadatteshcha virasya bhagadattasya chobhayoh
Ashvatthamnastatha tata shuranam sumahatmanam
85.5
अन्येषां चैव वीराणां मध्यगास्तनया मम
यदहन्यन्त संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः
Anyesham chaiva viranam madhyagastanaya mama
Yadahanyanta sangrame kimanyadbhagadheyatah
85.6
न हि दुर्योधनो मन्दः पुरा प्रोक्तमबुध्यत
वार्यमाणो मया तात भीष्मेण विदुरेण च
Na hi duryodhano mandah pura proktamabudhyata
Varyamano maya tata bhishmena vidurena cha
85.7
गान्धार्या चैव दुर्मेधाः सततं हितकाम्यया
नावबुध्यत्पुरा मोहात्तस्य प्राप्तमिदं फलम्
Gandharya chaiva durmedhah satatam hitakamyaya
Navabudhyatpura mohattasya praptamidam phalam
85.8
यद्भीमसेनः समरे पुत्रान्मम विचेतसः
अहन्यहनि संक्रुद्धो नयते यमसादनम्
Yadbhimasenah samare putranmama vichetasah
Ahanyahani sankruddho nayate yamasadanam
85.9
संजय उवाच
इदं तत्समनुप्राप्तं क्षत्तुर्वचनमुत्तमम्
न बुद्धवानसि विभो प्रोच्यमानं हितं तदा
Sanjaya uvacha
Idam tatsamanupraptam kshatturvachanamuttamam
Na buddhavanasi vibho prochyamanam hitam tada
85.10
निवारय सुतान्द्यूतात्पाण्डवान्मा द्रुहेति च
सुहृदां हितकामानां ब्रुवतां तत्तदेव च
Nivaraya sutandyutatpandavanma druheti cha
Suhridam hitakamanam bruvatam tattadeva cha
85.11
न शुश्रूषसि यद्वाक्यं मर्त्यः पथ्यमिवौषधम्
तदेव त्वामनुप्राप्तं वचनं साधु भाषितम्
Na shushrushasi yadvakyam martyah pathyamivaushadham
Tadeva tvamanupraptam vachanam sadhu bhashitam
85.12
विदुरद्रोणभीष्माणां तथान्येषां हितैषिणाम्
अकृत्वा वचनं पथ्यं क्षयं गच्छन्ति कौरवाः
Viduradronabhishmanam tathanyesham hitaishinam
Akritva vachanam pathyam kshayam gachchhanti kauravah
85.13
तदेतत्समतिक्रान्तं पूर्वमेव विशां पते
तस्मान्मे शृणु तत्त्वेन यथा युद्धमवर्तत
Tadetatsamatikrantam purvameva visham pate
Tasmanme shrinu tattvena yatha yuddhamavartata
85.14
मध्याह्ने सुमहारौद्रः संग्रामः समपद्यत
लोकक्षयकरो राजंस्तन्मे निगदतः शृणु
Madhyahne sumaharaudrah sangramah samapadyata
Lokakshayakaro rajanstanme nigadatah shrinu
85.15
ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात्
संरब्धान्यभ्यधावन्त भीष्ममेव जिघांसया
Tatah sarvani sainyani dharmaputrasya shasanat
Sanrabdhanyabhyadhavanta bhishmameva jighansaya
85.16
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः
युक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः
Dhrishtadyumnah shikhandi cha satyakishcha maharathah
Yuktanika maharaja bhishmameva samabhyayuh
85.17
अर्जुनो द्रौपदेयाश्च चेकितानश्च संयुगे
दुर्योधनसमादिष्टान्राज्ञः सर्वान्समभ्ययुः
Arjuno draupadeyashcha chekitanashcha sanyuge
Duryodhanasamadishtanragyah sarvansamabhyayuh
85.18
अभिमन्युस्तथा वीरो हैडिम्बश्च महारथः
भीमसेनश्च संक्रुद्धस्तेऽभ्यधावन्त कौरवान्
Abhimanyustatha viro haidimbashcha maharathah
Bhimasenashcha sankruddhastebhyadhavanta kauravan
85.19
त्रिधाभूतैरवध्यन्त पाण्डवैः कौरवा युधि
तथैव कौरवे राजन्नवध्यन्त परे रणे
Tridhabhutairavadhyanta pandavaih kaurava yudhi
Tathaiva kaurave rajannavadhyanta pare rane
85.20
द्रोणस्तु रथिनां श्रेष्ठः सोमकान्सृञ्जयैः सह
अभ्यद्रवत संक्रुद्धः प्रेषयिष्यन्यमक्षयम्
Dronastu rathinam shreshthah somakansrinjayaih saha
Abhyadravata sankruddhah preshayishyanyamakshayam
85.21
तत्राक्रन्दो महानासीत्सृञ्जयानां महात्मनाम्
वध्यतां समरे राजन्भारद्वाजेन धन्विना
Tatrakrando mahanasitsrinjayanam mahatmanam
Vadhyatam samare rajanbharadvajena dhanvina
85.22
द्रोणेन निहतास्तत्र क्षत्रिया बहवो रणे
विवेष्टन्तः स्म दृश्यन्ते व्याधिक्लिष्टा नरा इव
Dronena nihatastatra kshatriya bahavo rane
Viveshtantah sma drishyante vyadhiklishta nara iva
85.23
कूजतां क्रन्दतां चैव स्तनतां चैव संयुगे
अनिशं श्रूयते शब्दः क्षुत्कृशानां नृणामिव
Kujatam krandatam chaiva stanatam chaiva sanyuge
Anisham shruyate shabdah kshutkrishanam nrinamiva
85.24
तथैव कौरवेयाणां भीमसेनो महाबलः
चकार कदनं घोरं क्रुद्धः काल इवापरः
Tathaiva kauraveyanam bhimaseno mahabalah
Chakara kadanam ghoram kruddhah kala ivaparah
85.25
वध्यतां तत्र सैन्यानामन्योन्येन महारणे
प्रावर्तत नदी घोरा रुधिरौघप्रवाहिनी
Vadhyatam tatra sainyanamanyonyena maharane
Pravartata nadi ghora rudhiraughapravahini
85.26
स संग्रामो महाराज घोररूपोऽभवन्महान्
कुरूणां पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः
Sa sangramo maharaja ghorarupobhavanmahan
Kurunam pandavanam cha yamarashtravivardhanah
85.27
ततो भीमो रणे क्रुद्धो रभसश्च विशेषतः
गजानीकं समासाद्य प्रेषयामास मृत्यवे
Tato bhimo rane kruddho rabhasashcha visheshatah
Gajanikam samasadya preshayamasa mrityave
85.28
तत्र भारत भीमेन नाराचाभिहता गजाः
पेतुः सेदुश्च नेदुश्च दिशश्च परिबभ्रमुः
Tatra bharata bhimena narachabhihata gajah
Petuh sedushcha nedushcha dishashcha paribabhramuh
85.29
छिन्नहस्ता महानागाश्छिन्नपादाश्च मारिष
क्रौञ्चवद्व्यनदन्भीताः पृथिवीमधिशिश्यिरे
Chhinnahasta mahanagashchhinnapadashcha marisha
Kraunchavadvyanadanbhitah prithivimadhishishyire
85.30
नकुलः सहदेवश्च हयानीकमभिद्रुतौ
ते हयाः काञ्चनापीडा रुक्मभाण्डपरिच्छदाः
वध्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः
Nakulah sahadevashcha hayanikamabhidrutau
Te hayah kanchanapida rukmabhandaparichchhadah
Vadhyamana vyadrishyanta shatashotha sahasrashah
85.31
पतद्भिश्च हयै राजन्समास्तीर्यत मेदिनी
निर्जिह्वैश्च श्वसद्भिश्च कूजद्भिश्च गतासुभिः
हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा
Patadbhishcha hayai rajansamastiryata medini
Nirjihvaishcha shvasadbhishcha kujadbhishcha gatasubhih
Hayairbabhau narashreshtha nanarupadharairdhara
85.32
अर्जुनेन हतैः संख्ये तथा भारत वाजिभिः
प्रबभौ वसुधा घोरा तत्र तत्र विशां पते
Arjunena hataih sankhye tatha bharata vajibhih
Prababhau vasudha ghora tatra tatra visham pate
85.33
रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्छिन्नैश्छत्रैश्च सुमहाप्रभैः
हारैर्निष्कैः सकेयूरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः
Rathairbhagnairdhvajaishchhinnaishchhatraishcha sumahaprabhaih
Harairnishkaih sakeyuraih shirobhishcha sakundalaih
85.34
उष्णीषैरपविद्धैश्च पताकाभिश्च सर्वषः
अनुकर्षैः शुभै राजन्योक्त्रैश्चव्यसुरश्मिभिः
संछन्ना वसुधा भाति वसन्ते कुसुमैरिव
Ushnishairapaviddhaishcha patakabhishcha sarvashah
Anukarshaih shubhai rajanyoktraishchavyasurashmibhih
Sanchhanna vasudha bhati vasante kusumairiva
85.35
एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डूनामपि भारत
क्रुद्धे शांतनवे भीष्मे द्रोणे च रथसत्तमे
Evamesha kshayo vrittah pandunamapi bharata
Kruddhe shantanave bhishme drone cha rathasattame
85.36
अश्वत्थाम्नि कृपे चैव तथैव कृतवर्मणि
तथेतरेषु क्रुद्धेषु तावकानामपि क्षयः
Ashvatthamni kripe chaiva tathaiva kritavarmani
Tathetareshu kruddheshu tavakanamapi kshayah