UtshovChapter 82
82.1
संजय उवाच
विरथं तं समासाद्य चित्रसेनं मनस्विनम्
रथमारोपयामास विकर्णस्तनयस्तव
Sanjaya uvacha
Viratham tam samasadya chitrasenam manasvinam
Rathamaropayamasa vikarnastanayastava
82.2
तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भृशम्
भीष्मः शांतनवस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत्
Tasminstatha vartamane tumule sankule bhrisham
Bhishmah shantanavasturnam yudhishthiramupadravat
82.3
ततः सरथनागाश्वाः समकम्पन्त सृञ्जयाः
मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम्
Tatah sarathanagashvah samakampanta srinjayah
Mrityorasyamanupraptam menire cha yudhishthiram
82.4
युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो यमाभ्यां सहितः प्रभुः
महेष्वासं नरव्याघ्रं भीष्मं शांतनवं ययौ
Yudhishthiropi kauravyo yamabhyam sahitah prabhuh
Maheshvasam naravyaghram bhishmam shantanavam yayau
82.5
ततः शरसहस्राणि प्रमुञ्चन्पाण्डवो युधि
भीष्मं संछादयामास यथा मेघो दिवाकरम्
Tatah sharasahasrani pramunchanpandavo yudhi
Bhishmam sanchhadayamasa yatha megho divakaram
82.6
तेन सम्यक्प्रणीतानि शरजालानि भारत
प्रतिजग्राह गाङ्गेयः शतशोऽथ सहस्रशः
Tena samyakpranitani sharajalani bharata
Pratijagraha gangeyah shatashotha sahasrashah
82.7
तथैव शरजालानि भीष्मेणास्तानि मारिष
आकाशे समदृश्यन्त खगमानां व्रजा इव
Tathaiva sharajalani bhishmenastani marisha
Akashe samadrishyanta khagamanam vraja iva
82.8
निमेषार्धाच्च कौन्तेयं भीष्मः शांतनवो युधि
अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भागशः
Nimeshardhachcha kaunteyam bhishmah shantanavo yudhi
Adrishyam samare chakre sharajalena bhagashah
82.9
ततो युधिष्ठिरो राजा कौरव्यस्य महात्मनः
नाराचं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमम्
Tato yudhishthiro raja kauravyasya mahatmanah
Naracham preshayamasa kruddha ashivishopamam
82.10
असंप्राप्तं ततस्तं तु क्षुरप्रेण महारथः
चिच्छेद समरे राजन्भीष्मस्तस्य धनुश्च्युतम्
Asampraptam tatastam tu kshuraprena maharathah
Chichchheda samare rajanbhishmastasya dhanushchyutam
82.11
तं तु छित्त्वा रणे भीष्मो नाराचं कालसंमितम्
निजघ्ने कौरवेन्द्रस्य हयान्काञ्चनभूषणान्
Tam tu chhittva rane bhishmo naracham kalasammitam
Nijaghne kauravendrasya hayankanchanabhushanan
82.12
हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
आरुरोह रथं तूर्णं नकुलस्य महात्मनः
Hatashvam tu ratham tyaktva dharmaputro yudhishthirah
Aruroha ratham turnam nakulasya mahatmanah
82.13
यमावपि सुसंक्रुद्धः समासाद्य रणे तदा
शरैः संछादयामास भीष्मः परपुरंजयः
Yamavapi susankruddhah samasadya rane tada
Sharaih sanchhadayamasa bhishmah parapuranjayah
82.14
तौ तु दृष्ट्वा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौ
जगामाथ परां चिन्तां भीष्मस्य वधकाङ्क्षया
Tau tu drishtva maharaja bhishmabanaprapiditau
Jagamatha param chintam bhishmasya vadhakankshaya
82.15
ततो युधिष्ठिरो वश्यान्राज्ञस्तान्समचोदयत्
भीष्मं शांतनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान्
Tato yudhishthiro vashyanragyastansamachodayat
Bhishmam shantanavam sarve nihateti suhridganan
82.16
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्
महता रथवंशेन परिवव्रुः पितामहम्
Tataste parthivah sarve shrutva parthasya bhashitam
Mahata rathavanshena parivavruh pitamaham
82.17
स समन्तात्परिवृतः पिता देवव्रतस्तव
चिक्रीड धनुषा राजन्पातयानो महारथान्
Sa samantatparivritah pita devavratastava
Chikrida dhanusha rajanpatayano maharathan
82.18
तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधि
मृगमध्यं प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने
Tam charantam rane partha dadrishuh kauravam yudhi
Mrigamadhyam pravishyeva yatha sinhashishum vane
82.19
तर्जयानं रणे शूरांस्त्रासयानं च सायकैः
दृष्ट्वा त्रेसुर्महाराज सिंहं मृगगणा इव
Tarjayanam rane shuranstrasayanam cha sayakaih
Drishtva tresurmaharaja sinham mrigagana iva
82.20
रणे भरतसिंहस्य ददृशुः क्षत्रिया गतिम्
अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः
Rane bharatasinhasya dadrishuh kshatriya gatim
Agnervayusahayasya yatha kaksham didhakshatah
82.21
शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयामास संयुगे
तालेभ्य इव पक्वानि फलानि कुशलो नरः
Shiransi rathinam bhishmah patayamasa sanyuge
Talebhya iva pakvani phalani kushalo narah
82.22
पतद्भिश्च महाराज शिरोभिर्धरणीतले
बभूव तुमुलः शब्दः पततामश्मनामिव
Patadbhishcha maharaja shirobhirdharanitale
Babhuva tumulah shabdah patatamashmanamiva
82.23
तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने सुदारुणे
सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान्
Tasminstu tumule yuddhe vartamane sudarune
Sarveshameva sainyanamasidvyatikaro mahan
82.24
भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम्
एकमेकं समाहूय युद्धायैवोपतस्थिरे
Bhinneshu teshu vyuheshu kshatriya itaretaram
Ekamekam samahuya yuddhayaivopatasthire
82.25
शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम्
अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Shikhandi tu samasadya bharatanam pitamaham
Abhidudrava vegena tishtha tishtheti chabravit
82.26
अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनमाहवे
प्रययौ सृञ्जयान्क्रुद्धः स्त्रीत्वं चिन्त्य शिखण्डिनः
Anadritya tato bhishmastam shikhandinamahave
Prayayau srinjayankruddhah stritvam chintya shikhandinah
82.27
सृञ्जयास्तु ततो हृष्टा दृष्ट्वा भीष्मं महारथम्
सिंहनादान्बहुविधांश्चक्रुः शङ्खविमिश्रितान्
Srinjayastu tato hrishta drishtva bhishmam maharatham
Sinhanadanbahuvidhanshchakruh shankhavimishritan
82.28
ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम्
अपरां दिशमास्थाय स्थिते सवितरि प्रभो
Tatah pravavrite yuddham vyatishaktarathadvipam
Aparam dishamasthaya sthite savitari prabho
82.29
धृष्टद्युम्नोऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश्च महारथः
पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभिः
शस्त्रैश्च बहुभी राजञ्जघ्नतुस्तावकान्रणे
Dhrishtadyumnotha panchalyah satyakishcha maharathah
Pidayantau bhrisham sainyam shaktitomaravrishtibhih
Shastraishcha bahubhi rajanjaghnatustavakanrane
82.30
ते हन्यमानाः समरे तावकाः पुरुषर्षभ
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति स्म संयुगम्
यथोत्साहं च समरे जघ्नुर्लोकं महारथाः
Te hanyamanah samare tavakah purusharshabha
Aryam yuddhe matim kritva na tyajanti sma sanyugam
Yathotsaham cha samare jaghnurlokam maharathah
82.31
तत्राक्रन्दो महानासीत्तावकानां महात्मनाम्
वध्यतां समरे राजन्पार्षतेन महात्मना
Tatrakrando mahanasittavakanam mahatmanam
Vadhyatam samare rajanparshatena mahatmana
82.32
तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां महारथौ
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पार्षतं प्रत्युपस्थितौ
Tam shrutva ninadam ghoram tavakanam maharathau
Vindanuvindavavantyau parshatam pratyupasthitau
82.33
तौ तस्य तुरगान्हत्वा त्वरमाणौ महारथौ
छादयामासतुरुभौ शरवर्षेण पार्षतम्
Tau tasya turaganhatva tvaramanau maharathau
Chhadayamasaturubhau sharavarshena parshatam
82.34
अवप्लुत्याथ पाञ्चाल्यो रथात्तूर्णं महाबलः
आरुरोह रथं तूर्णं सात्यकेः सुमहात्मनः
Avaplutyatha panchalyo rathatturnam mahabalah
Aruroha ratham turnam satyakeh sumahatmanah
82.35
ततो युधिष्ठिरो राजा महत्या सेनया वृतः
आवन्त्यौ समरे क्रुद्धावभ्ययात्स परंतपौ
Tato yudhishthiro raja mahatya senaya vritah
Avantyau samare kruddhavabhyayatsa parantapau
82.36
तथैव तव पुत्रोऽपि सर्वोद्योगेन मारिष
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ परिवार्योपतस्थिवान्
Tathaiva tava putropi sarvodyogena marisha
Vindanuvindavavantyau parivaryopatasthivan
82.37
अर्जुनश्चापि संक्रुद्धः क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभ
अयोधयत संग्रामे वज्रपाणिरिवासुरान्
Arjunashchapi sankruddhah kshatriyankshatriyarshabha
Ayodhayata sangrame vajrapanirivasuran
82.38
द्रोणश्च समरे क्रुद्धः पुत्रस्य प्रियकृत्तव
व्यधमत्सर्वपाञ्चालांस्तूलराशिमिवानलः
Dronashcha samare kruddhah putrasya priyakrittava
Vyadhamatsarvapanchalanstularashimivanalah
82.39
दुर्योधनपुरोगास्तु पुत्रास्तव विशां पते
परिवार्य रणे भीष्मं युयुधुः पाण्डवैः सह
Duryodhanapurogastu putrastava visham pate
Parivarya rane bhishmam yuyudhuh pandavaih saha
82.40
ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे
अब्रवीत्तावकान्सर्वांस्त्वरध्वमिति भारत
Tato duryodhano raja lohitayati bhaskare
Abravittavakansarvanstvaradhvamiti bharata
82.41
युध्यतां तु तथा तेषां कुर्वतां कर्म दुष्करम्
अस्तं गिरिमथारूढे नप्रकाशति भास्करे
Yudhyatam tu tatha tesham kurvatam karma dushkaram
Astam girimatharudhe naprakashati bhaskare
82.42
प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरङ्गिणी
गोमायुगणसंकीर्णा क्षणेन रजनीमुखे
Pravartata nadi ghora shonitaughatarangini
Gomayuganasankirna kshanena rajanimukhe
82.43
शिवाभिरशिवाभिश्च रुवद्भिर्भैरवं रवम्
घोरमायोधनं जज्ञे भूतसंघसमाकुलम्
Shivabhirashivabhishcha ruvadbhirbhairavam ravam
Ghoramayodhanam jagye bhutasanghasamakulam
82.44
राक्षसाश्च पिशाचाश्च तथान्ये पिशिताशनाः
समन्ततो व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः
Rakshasashcha pishachashcha tathanye pishitashanah
Samantato vyadrishyanta shatashotha sahasrashah
82.45
अर्जुनोऽथ सुशर्मादीन्राज्ञस्तान्सपदानुगान्
विजित्य पृतनामध्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति
Arjunotha susharmadinragyastansapadanugan
Vijitya pritanamadhye yayau svashibiram prati
82.46
युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो भ्रातृभ्यां सहितस्तदा
ययौ स्वशिबिरं राजा निशायां सेनया वृतः
Yudhishthiropi kauravyo bhratribhyam sahitastada
Yayau svashibiram raja nishayam senaya vritah
82.47
भीमसेनोऽपि राजेन्द्र दुर्योधनमुखान्रथान्
अवजित्य ततः संख्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति
Bhimasenopi rajendra duryodhanamukhanrathan
Avajitya tatah sankhye yayau svashibiram prati
82.48
दुर्योधनोऽपि नृपतिः परिवार्य महारणे
भीष्मं शांतनवं तूर्णं प्रयातः शिबिरं प्रति
Duryodhanopi nripatih parivarya maharane
Bhishmam shantanavam turnam prayatah shibiram prati
82.49
द्रोणो द्रौणिः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः
परिवार्य चमूं सर्वां प्रययुः शिबिरं प्रति
Drono draunih kripah shalyah kritavarma cha satvatah
Parivarya chamum sarvam prayayuh shibiram prati
82.50
तथैव सात्यकी राजन्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
परिवार्य रणे योधान्ययतुः शिबिरं प्रति
Tathaiva satyaki rajandhrishtadyumnashcha parshatah
Parivarya rane yodhanyayatuh shibiram prati
82.51
एवमेते महाराज तावकाः पाण्डवैः सह
पर्यवर्तन्त सहिता निशाकाले परंतपाः
Evamete maharaja tavakah pandavaih saha
Paryavartanta sahita nishakale parantapah
82.52
ततः स्वशिबिरं गत्वा पाण्डवाः कुरवस्तथा
न्यविशन्त महाराज पूजयन्तः परस्परम्
Tatah svashibiram gatva pandavah kuravastatha
Nyavishanta maharaja pujayantah parasparam
82.53
रक्षां कृत्वात्मनः शूरा न्यस्य गुल्मान्यथाविधि
अपनीय च शल्यांस्ते स्नात्वा च विविधैर्जलैः
Raksham kritvatmanah shura nyasya gulmanyathavidhi
Apaniya cha shalyanste snatva cha vividhairjalaih
82.54
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे संस्तूयन्तश्च बन्दिभिः
गीतवादित्रशब्देन व्यक्रीडन्त यशस्विनः
Kritasvastyayanah sarve sanstuyantashcha bandibhih
Gitavaditrashabdena vyakridanta yashasvinah
82.55
मुहूर्तमिव तत्सर्वमभवत्स्वर्गसंनिभम्
न हि युद्धकथां कांचित्तत्र चक्रुर्महारथाः
Muhurtamiva tatsarvamabhavatsvargasannibham
Na hi yuddhakatham kanchittatra chakrurmaharathah
82.56
ते प्रसुप्ते बले तत्र परिश्रान्तजने नृप
हस्त्यश्वबहुले राजन्प्रेक्षणीये बभूवतुः
Te prasupte bale tatra parishrantajane nripa
Hastyashvabahule rajanprekshaniye babhuvatuh