UtshovChapter 73
73.1
संजय उवाच
आत्मदोषात्त्वया राजन्प्राप्तं व्यसनमीदृशम्
न हि दुर्योधनस्तानि पश्यते भरतर्षभ
यानि त्वं दृष्टवान्राजन्धर्मसंकरकारिते
Sanjaya uvacha
Atmadoshattvaya rajanpraptam vyasanamidrisham
Na hi duryodhanastani pashyate bharatarshabha
Yani tvam drishtavanrajandharmasankarakarite
73.2
तव दोषात्पुरा वृत्तं द्यूतमेतद्विशां पते
तव दोषेण युद्धं च प्रवृत्तं सह पाण्डवैः
त्वमेवाद्य फलं भुङ्क्ष्व कृत्वा किल्बिषमात्मना
Tava doshatpura vrittam dyutametadvisham pate
Tava doshena yuddham cha pravrittam saha pandavaih
Tvamevadya phalam bhunkshva kritva kilbishamatmana
73.3
आत्मना हि कृतं कर्म आत्मनैवोपभुज्यते
इह वा प्रेत्य वा राजंस्त्वया प्राप्तं यथातथम्
Atmana hi kritam karma atmanaivopabhujyate
Iha va pretya va rajanstvaya praptam yathatatham
73.4
तस्माद्राजन्स्थिरो भूत्वा प्राप्येदं व्यसनं महत्
शृणु युद्धं यथावृत्तं शंसतो मम मारिष
Tasmadrajansthiro bhutva prapyedam vyasanam mahat
Shrinu yuddham yathavrittam shansato mama marisha
73.5
भीमसेनस्तु निशितैर्बाणैर्भित्त्वा महाचमूम्
आससाद ततो वीरः सर्वान्दुर्योधनानुजान्
Bhimasenastu nishitairbanairbhittva mahachamum
Asasada tato virah sarvanduryodhananujan
73.6
दुःशासनं दुर्विषहं दुःसहं दुर्मदं जयम्
जयत्सेनं विकर्णं च चित्रसेनं सुदर्शनम्
Duhshasanam durvishaham duhsaham durmadam jayam
Jayatsenam vikarnam cha chitrasenam sudarshanam
73.7
चारुचित्रं सुवर्माणं दुष्कर्णं कर्णमेव च
एतानन्यांश्च सुबहून्समीपस्थान्महारथान्
Charuchitram suvarmanam dushkarnam karnameva cha
Etananyanshcha subahunsamipasthanmaharathan
73.8
धार्तराष्ट्रान्सुसंक्रुद्धान्दृष्ट्वा भीमो महाबलः
भीष्मेण समरे गुप्तां प्रविवेश महाचमूम्
Dhartarashtransusankruddhandrishtva bhimo mahabalah
Bhishmena samare guptam pravivesha mahachamum
73.9
अथाह्वयन्त तेऽन्योन्यमयं प्राप्तो वृकोदरः
जीवग्राहं निगृह्णीमो वयमेनं नराधिपाः
Athahvayanta tenyonyamayam prapto vrikodarah
Jivagraham nigrihnimo vayamenam naradhipah
73.10
स तैः परिवृतः पार्थो भ्रातृभिः कृतनिश्चयैः
प्रजासंहरणे सूर्यः क्रूरैरिव महाग्रहैः
Sa taih parivritah partho bhratribhih kritanishchayaih
Prajasanharane suryah krurairiva mahagrahaih
73.11
संप्राप्य मध्यं व्यूहस्य न भीः पाण्डवमाविशत्
यथा देवासुरे युद्धे महेन्द्रः प्राप्य दानवान्
Samprapya madhyam vyuhasya na bhih pandavamavishat
Yatha devasure yuddhe mahendrah prapya danavan
73.12
ततः शतसहस्राणि रथिनां सर्वशः प्रभो
छादयानं शरैर्घोरैस्तमेकमनुवव्रिरे
Tatah shatasahasrani rathinam sarvashah prabho
Chhadayanam sharairghoraistamekamanuvavrire
73.13
स तेषां प्रवरान्योधान्हस्त्यश्वरथसादिनः
जघान समरे शूरो धार्तराष्ट्रानचिन्तयन्
Sa tesham pravaranyodhanhastyashvarathasadinah
Jaghana samare shuro dhartarashtranachintayan
73.14
तेषां व्यवसितं ज्ञात्वा भीमसेनो जिघृक्षताम्
समस्तानां वधे राजन्मतिं चक्रे महामनाः
Tesham vyavasitam gyatva bhimaseno jighrikshatam
Samastanam vadhe rajanmatim chakre mahamanah
73.15
ततो रथं समुत्सृज्य गदामादाय पाण्डवः
जघान धार्तराष्ट्राणां तं बलौघमहार्णवम्
Tato ratham samutsrijya gadamadaya pandavah
Jaghana dhartarashtranam tam balaughamaharnavam
73.16
भीमसेने प्रविष्टे तु धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः
द्रोणमुत्सृज्य तरसा प्रययौ यत्र सौबलः
Bhimasene pravishte tu dhrishtadyumnopi parshatah
Dronamutsrijya tarasa prayayau yatra saubalah
73.17
विदार्य महतीं सेनां तावकानां नरर्षभः
आससाद रथं शून्यं भीमसेनस्य संयुगे
Vidarya mahatim senam tavakanam nararshabhah
Asasada ratham shunyam bhimasenasya sanyuge
73.18
दृष्ट्वा विशोकं समरे भीमसेनस्य सारथिम्
धृष्टद्युम्नो महाराज दुर्मना गतचेतनः
Drishtva vishokam samare bhimasenasya sarathim
Dhrishtadyumno maharaja durmana gatachetanah
73.19
अपृच्छद्बाष्पसंरुद्धो निस्वनां वाचमीरयन्
मम प्राणैः प्रियतमः क्व भीम इति दुःखितः
Aprichchhadbashpasanruddho nisvanam vachamirayan
Mama pranaih priyatamah kva bhima iti duhkhitah
73.20
विशोकस्तमुवाचेदं धृष्टद्युम्नं कृताञ्जलिः
संस्थाप्य मामिह बली पाण्डवेयः प्रतापवान्
Vishokastamuvachedam dhrishtadyumnam kritanjalih
Sansthapya mamiha bali pandaveyah pratapavan
73.21
प्रविष्टो धार्तराष्ट्राणामेतद्बलमहार्णवम्
मामुक्त्वा पुरुषव्याघ्र प्रीतियुक्तमिदं वचः
Pravishto dhartarashtranametadbalamaharnavam
Mamuktva purushavyaghra pritiyuktamidam vachah
73.22
प्रतिपालय मां सूत नियम्याश्वान्मुहूर्तकम्
यावदेतान्निहन्म्याशु य इमे मद्वधोद्यताः
Pratipalaya mam suta niyamyashvanmuhurtakam
Yavadetannihanmyashu ya ime madvadhodyatah
73.23
ततो दृष्ट्वा गदाहस्तं प्रधावन्तं महाबलम्
सर्वेषामेव सैन्यानां संघर्षः समजायत
Tato drishtva gadahastam pradhavantam mahabalam
Sarveshameva sainyanam sangharshah samajayata
73.24
तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके
भित्त्वा राजन्महाव्यूहं प्रविवेश सखा तव
Tasminstu tumule yuddhe vartamane bhayanake
Bhittva rajanmahavyuham pravivesha sakha tava
73.25
विशोकस्य वचः श्रुत्वा धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः
प्रत्युवाच ततः सूतं रणमध्ये महाबलः
Vishokasya vachah shrutva dhrishtadyumnopi parshatah
Pratyuvacha tatah sutam ranamadhye mahabalah
73.26
न हि मे विद्यते सूत जीवितेऽद्य प्रयोजनम्
भीमसेनं रणे हित्वा स्नेहमुत्सृज्य पाण्डवैः
Na hi me vidyate suta jivitedya prayojanam
Bhimasenam rane hitva snehamutsrijya pandavaih
73.27
यदि यामि विना भीमं किं मां क्षत्रं वदिष्यति
एकायनगते भीमे मयि चावस्थिते युधि
Yadi yami vina bhimam kim mam kshatram vadishyati
Ekayanagate bhime mayi chavasthite yudhi
73.28
अस्वस्ति तस्य कुर्वन्ति देवाः साग्निपुरोगमाः
यः सहायान्परित्यज्य स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहान्
Asvasti tasya kurvanti devah sagnipurogamah
Yah sahayanparityajya svastimanavrajedgrihan
73.29
मम भीमः सखा चैव संबन्धी च महाबलः
भक्तोऽस्मान्भक्तिमांश्चाहं तमप्यरिनिषूदनम्
Mama bhimah sakha chaiva sambandhi cha mahabalah
Bhaktosmanbhaktimanshchaham tamapyarinishudanam
73.30
सोऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र यातो वृकोदरः
निघ्नन्तं मामरीन्पश्य दानवानिव वासवम्
Soham tatra gamishyami yatra yato vrikodarah
Nighnantam mamarinpashya danavaniva vasavam
73.31
एवमुक्त्वा ततो वीरो ययौ मध्येन भारतीम्
भीमसेनस्य मार्गेषु गदाप्रमथितैर्गजैः
Evamuktva tato viro yayau madhyena bharatim
Bhimasenasya margeshu gadapramathitairgajaih
73.32
स ददर्श ततो भीमं दहन्तं रिपुवाहिनीम्
वातं वृक्षानिव बलात्प्रभञ्जन्तं रणे नृपान्
Sa dadarsha tato bhimam dahantam ripuvahinim
Vatam vrikshaniva balatprabhanjantam rane nripan
73.33
ते हन्यमानाः समरे रथिनः सादिनस्तथा
पादाता दन्तिनश्चैव चक्रुरार्तस्वरं महत्
Te hanyamanah samare rathinah sadinastatha
Padata dantinashchaiva chakrurartasvaram mahat
73.34
हाहाकारश्च संजज्ञे तव सैन्यस्य मारिष
वध्यतो भीमसेनेन कृतिना चित्रयोधिना
Hahakarashcha sanjagye tava sainyasya marisha
Vadhyato bhimasenena kritina chitrayodhina
73.35
ततः कृतास्त्रास्ते सर्वे परिवार्य वृकोदरम्
अभीताः समवर्तन्त शस्त्रवृष्ट्या समन्ततः
Tatah kritastraste sarve parivarya vrikodaram
Abhitah samavartanta shastravrishtya samantatah
73.36
अभिद्रुतं शस्त्रभृतां वरिष्ठं; समन्ततः पाण्डवं लोकवीरैः
सैन्येन घोरेण सुसंगतेन; दृष्ट्वा बली पार्षतो भीमसेनम्
Abhidrutam shastrabhritam varishtham; samantatah pandavam lokaviraih
Sainyena ghorena susangatena; drishtva bali parshato bhimasenam
73.37
अथोपगच्छच्छरविक्षताङ्गं; पदातिनं क्रोधविषं वमन्तम्
आश्वासयन्पार्षतो भीमसेनं; गदाहस्तं कालमिवान्तकाले
Athopagachchhachchharavikshatangam; padatinam krodhavisham vamantam
Ashvasayanparshato bhimasenam; gadahastam kalamivantakale
73.38
निःशल्यमेनं च चकार तूर्ण;मारोपयच्चात्मरथं महात्मा
भृशं परिष्वज्य च भीमसेन;माश्वासयामास च शत्रुमध्ये
Nihshalyamenam cha chakara turna;maropayachchatmaratham mahatma
Bhrisham parishvajya cha bhimasena;mashvasayamasa cha shatrumadhye
73.39
भ्रातॄनथोपेत्य तवापि पुत्र;स्तस्मिन्विमर्दे महति प्रवृत्ते
अयं दुरात्मा द्रुपदस्य पुत्रः; समागतो भीमसेनेन सार्धम्
तं यात सर्वे सहिता निहन्तुं; मा वो रिपुः प्रार्थयतामनीकम्
Bhratrinathopetya tavapi putra;stasminvimarde mahati pravritte
Ayam duratma drupadasya putrah; samagato bhimasenena sardham
Tam yata sarve sahita nihantum; ma vo ripuh prarthayatamanikam
73.40
श्रुत्वा तु वाक्यं तममृष्यमाणा; ज्येष्ठाज्ञया चोदिता धार्तराष्ट्राः
वधाय निष्पेतुरुदायुधास्ते; युगक्षये केतवो यद्वदुग्राः
Shrutva tu vakyam tamamrishyamana; jyeshthagyaya chodita dhartarashtrah
Vadhaya nishpeturudayudhaste; yugakshaye ketavo yadvadugrah
73.41
प्रगृह्य चित्राणि धनूंषि वीरा; ज्यानेमिघोषैः प्रविकम्पयन्तः
शरैरवर्षन्द्रुपदस्य पुत्रं; यथाम्बुदा भूधरं वारिजालैः
निहत्य तांश्चापि शरैः सुतीक्ष्णै;र्न विव्यथे समरे चित्रयोधी
Pragrihya chitrani dhanunshi vira; jyanemighoshaih pravikampayantah
Sharairavarshandrupadasya putram; yathambuda bhudharam varijalaih
Nihatya tanshchapi sharaih sutikshnai;rna vivyathe samare chitrayodhi
73.42
समभ्युदीर्णांश्च तवात्मजांस्तथा; निशाम्य वीरानभितः स्थितान्रणे
जिघांसुरुग्रं द्रुपदात्मजो युवा; प्रमोहनास्त्रं युयुजे महारथः
क्रुद्धो भृशं तव पुत्रेषु राज;न्दैत्येषु यद्वत्समरे महेन्द्रः
Samabhyudirnanshcha tavatmajanstatha; nishamya viranabhitah sthitanrane
Jighansurugram drupadatmajo yuva; pramohanastram yuyuje maharathah
Kruddho bhrisham tava putreshu raja;ndaityeshu yadvatsamare mahendrah
73.43
ततो व्यमुह्यन्त रणे नृवीराः; प्रमोहनास्त्राहतबुद्धिसत्त्वाः
प्रदुद्रुवुः कुरवश्चैव सर्वे; सवाजिनागाः सरथाः समन्तात्
परीतकालानिव नष्टसंज्ञा;न्मोहोपेतांस्तव पुत्रान्निशम्य
Tato vyamuhyanta rane nrivirah; pramohanastrahatabuddhisattvah
Pradudruvuh kuravashchaiva sarve; savajinagah sarathah samantat
Paritakalaniva nashtasangya;nmohopetanstava putrannishamya
73.44
एतस्मिन्नेव काले तु द्रोणः शस्त्रभृतां वरः
द्रुपदं त्रिभिरासाद्य शरैर्विव्याध दारुणैः
Etasminneva kale tu dronah shastrabhritam varah
Drupadam tribhirasadya sharairvivyadha darunaih
73.45
सोऽतिविद्धस्तदा राजन्रणे द्रोणेन पार्थिवः
अपायाद्द्रुपदो राजन्पूर्ववैरमनुस्मरन्
Sotividdhastada rajanrane dronena parthivah
Apayaddrupado rajanpurvavairamanusmaran
73.46
जित्वा तु द्रुपदं द्रोणः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्
तस्य शङ्खस्वनं श्रुत्वा वित्रेसुः सर्वसोमकाः
Jitva tu drupadam dronah shankham dadhmau pratapavan
Tasya shankhasvanam shrutva vitresuh sarvasomakah
73.47
अथ शुश्राव तेजस्वी द्रोणः शस्त्रभृतां वरः
प्रमोहनास्त्रेण रणे मोहितानात्मजांस्तव
Atha shushrava tejasvi dronah shastrabhritam varah
Pramohanastrena rane mohitanatmajanstava
73.48
ततो द्रोणो राजगृद्धी त्वरितोऽभिययौ रणात्
तत्रापश्यन्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान्
धृष्टद्युम्नं च भीमं च विचरन्तौ महारणे
Tato drono rajagriddhi tvaritobhiyayau ranat
Tatrapashyanmaheshvaso bharadvajah pratapavan
Dhrishtadyumnam cha bhimam cha vicharantau maharane
73.49
मोहाविष्टांश्च ते पुत्रानपश्यत्स महारथः
ततः प्रज्ञास्त्रमादाय मोहनास्त्रं व्यशातयत्
Mohavishtanshcha te putranapashyatsa maharathah
Tatah pragyastramadaya mohanastram vyashatayat
73.50
अथ प्रत्यागतप्राणास्तव पुत्रा महारथाः
पुनर्युद्धाय समरे प्रययुर्भीमपार्षतौ
Atha pratyagatapranastava putra maharathah
Punaryuddhaya samare prayayurbhimaparshatau
73.51
ततो युधिष्ठिरः प्राह समाहूय स्वसैनिकान्
गच्छन्तु पदवीं शक्त्या भीमपार्षतयोर्युधि
Tato yudhishthirah praha samahuya svasainikan
Gachchhantu padavim shaktya bhimaparshatayoryudhi
73.52
सौभद्रप्रमुखा वीरा रथा द्वादश दंशिताः
प्रवृत्तिमधिगच्छन्तु न हि शुध्यति मे मनः
Saubhadrapramukha vira ratha dvadasha danshitah
Pravrittimadhigachchhantu na hi shudhyati me manah
73.53
त एवं समनुज्ञाताः शूरा विक्रान्तयोधिनः
बाढमित्येवमुक्त्वा तु सर्वे पुरुषमानिनः
मध्यंदिनगते सूर्ये प्रययुः सर्व एव हि
Ta evam samanugyatah shura vikrantayodhinah
Badhamityevamuktva tu sarve purushamaninah
Madhyandinagate surye prayayuh sarva eva hi
73.54
केकया द्रौपदेयाश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान्
अभिमन्युं पुरस्कृत्य महत्या सेनया वृताः
Kekaya draupadeyashcha dhrishtaketushcha viryavan
Abhimanyum puraskritya mahatya senaya vritah
73.55
ते कृत्वा समरे व्यूहं सूचीमुखमरिंदमाः
बिभिदुर्धार्तराष्ट्राणां तद्रथानीकमाहवे
Te kritva samare vyuham suchimukhamarindamah
Bibhidurdhartarashtranam tadrathanikamahave
73.56
तान्प्रयातान्महेष्वासानभिमन्युपुरोगमान्
भीमसेनभयाविष्टा धृष्टद्युम्नविमोहिता
Tanprayatanmaheshvasanabhimanyupurogaman
Bhimasenabhayavishta dhrishtadyumnavimohita
73.57
न संधारयितुं शक्ता तव सेना जनाधिप
मदमूर्छान्वितात्मानं प्रमदेवाध्वनि स्थिता
Na sandharayitum shakta tava sena janadhipa
Madamurchhanvitatmanam pramadevadhvani sthita
73.58
तेऽभियाता महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः
परीप्सन्तोऽभ्यधावन्त धृष्टद्युम्नवृकोदरौ
Tebhiyata maheshvasah suvarnavikritadhvajah
Paripsantobhyadhavanta dhrishtadyumnavrikodarau
73.59
तौ च दृष्ट्वा महेष्वासानभिमन्युपुरोगमान्
बभूवतुर्मुदा युक्तौ निघ्नन्तौ तव वाहिनीम्
Tau cha drishtva maheshvasanabhimanyupurogaman
Babhuvaturmuda yuktau nighnantau tava vahinim
73.60
दृष्ट्वा च सहसायान्तं पाञ्चाल्यो गुरुमात्मनः
नाशंसत वधं वीरः पुत्राणां तव पार्षतः
Drishtva cha sahasayantam panchalyo gurumatmanah
Nashansata vadham virah putranam tava parshatah
73.61
ततो रथं समारोप्य केकयस्य वृकोदरम्
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो द्रोणमिष्वस्त्रपारगम्
Tato ratham samaropya kekayasya vrikodaram
Abhyadhavatsusankruddho dronamishvastraparagam
73.62
तस्याभिपततस्तूर्णं भारद्वाजः प्रतापवान्
क्रुद्धश्चिच्छेद भल्लेन धनुः शत्रुनिषूदनः
Tasyabhipatatasturnam bharadvajah pratapavan
Kruddhashchichchheda bhallena dhanuh shatrunishudanah
73.63
अन्यांश्च शतशो बाणान्प्रेषयामास पार्षते
दुर्योधनहितार्थाय भर्तृपिण्डमनुस्मरन्
Anyanshcha shatasho bananpreshayamasa parshate
Duryodhanahitarthaya bhartripindamanusmaran
73.64
अथान्यद्धनुरादाय पार्षतः परवीरहा
द्रोणं विव्याध सप्तत्या रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः
Athanyaddhanuradaya parshatah paraviraha
Dronam vivyadha saptatya rukmapunkhaih shilashitaih
73.65
तस्य द्रोणः पुनश्चापं चिच्छेदामित्रकर्शनः
हयांश्च चतुरस्तूर्णं चतुर्भिः सायकोत्तमैः
Tasya dronah punashchapam chichchhedamitrakarshanah
Hayanshcha chaturasturnam chaturbhih sayakottamaih
73.66
वैवस्वतक्षयं घोरं प्रेषयामास वीर्यवान्
सारथिं चास्य भल्लेन प्रेषयामास मृत्यवे
Vaivasvatakshayam ghoram preshayamasa viryavan
Sarathim chasya bhallena preshayamasa mrityave
73.67
हताश्वात्स रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः
आरुरोह महाबाहुरभिमन्योर्महारथम्
Hatashvatsa rathatturnamavaplutya maharathah
Aruroha mahabahurabhimanyormaharatham
73.68
ततः सरथनागाश्वा समकम्पत वाहिनी
पश्यतो भीमसेनस्य पार्षतस्य च पश्यतः
Tatah sarathanagashva samakampata vahini
Pashyato bhimasenasya parshatasya cha pashyatah
73.69
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा द्रोणेनामिततेजसा
नाशक्नुवन्वारयितुं समस्तास्ते महारथाः
Tatprabhagnam balam drishtva dronenamitatejasa
Nashaknuvanvarayitum samastaste maharathah
73.70
वध्यमानं तु तत्सैन्यं द्रोणेन निशितैः शरैः
व्यभ्रमत्तत्र तत्रैव क्षोभ्यमाण इवार्णवः
Vadhyamanam tu tatsainyam dronena nishitaih sharaih
Vyabhramattatra tatraiva kshobhyamana ivarnavah
73.71
तथा दृष्ट्वा च तत्सैन्यं जहृषे च बलं तव
दृष्ट्वाचार्यं च संक्रुद्धं दहन्तं रिपुवाहिनीम्
चुक्रुशुः सर्वतो योधाः साधु साध्विति भारत
Tatha drishtva cha tatsainyam jahrishe cha balam tava
Drishtvacharyam cha sankruddham dahantam ripuvahinim
Chukrushuh sarvato yodhah sadhu sadhviti bharata