UtshovChapter 72
72.1
धृतराष्ट्र उवाच
एवं बहुगुणं सैन्यमेवं बहुविधं परम्
व्यूढमेवं यथाशास्त्रममोघं चैव संजय
Dhritarashtra uvacha
Evam bahugunam sainyamevam bahuvidham param
Vyudhamevam yathashastramamogham chaiva sanjaya
72.2
पुष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामं च नः सदा
प्रह्वमव्यसनोपेतं पुरस्ताद्दृष्टविक्रमम्
Pushtamasmakamatyantamabhikamam cha nah sada
Prahvamavyasanopetam purastaddrishtavikramam
72.3
नातिवृद्धमबालं च न कृशं न च पीवरम्
लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम्
Nativriddhamabalam cha na krisham na cha pivaram
Laghuvrittayataprayam saragatramanamayam
72.4
आत्तसंनाहशस्त्रं च बहुशस्त्रपरिग्रहम्
असियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कोविदम्
Attasannahashastram cha bahushastraparigraham
Asiyuddhe niyuddhe cha gadayuddhe cha kovidam
72.5
प्रासर्ष्टितोमरेष्वाजौ परिघेष्वायसेषु च
भिण्डिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वशः
Prasarshtitomareshvajau parigheshvayaseshu cha
Bhindipaleshu shaktishu musaleshu cha sarvashah
72.6
कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वशः
क्षेपणीषु च चित्रासु मुष्टियुद्धेषु कोविदम्
Kampaneshu cha chapeshu kanapeshu cha sarvashah
Kshepanishu cha chitrasu mushtiyuddheshu kovidam
72.7
अपरोक्षं च विद्यासु व्यायामेषु कृतश्रमम्
शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम्
Aparoksham cha vidyasu vyayameshu kritashramam
Shastragrahanavidyasu sarvasu parinishthitam
72.8
आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते
सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्
Arohe paryavaskande sarane santaraplute
Samyakpraharane yane vyapayane cha kovidam
72.9
नागाश्वरथयानेषु बहुशः सुपरीक्षितम्
परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्
Nagashvarathayaneshu bahushah suparikshitam
Parikshya cha yathanyayam vetanenopapaditam
72.10
न गोष्ठ्या नोपचारेण न च बन्धुनिमित्ततः
न सौहृदबलैश्चापि नाकुलीनपरिग्रहैः
Na goshthya nopacharena na cha bandhunimittatah
Na sauhridabalaishchapi nakulinaparigrahaih
72.11
समृद्धजनमार्यं च तुष्टसत्कृतबान्धवम्
कृतोपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च
Samriddhajanamaryam cha tushtasatkritabandhavam
Kritopakarabhuyishtham yashasvi cha manasvi cha
72.12
सजयैश्च नरैर्मुख्यैर्बहुशो मुख्यकर्मभिः
लोकपालोपमैस्तात पालितं लोकविश्रुतैः
Sajayaishcha narairmukhyairbahusho mukhyakarmabhih
Lokapalopamaistata palitam lokavishrutaih
72.13
बहुभिः क्षत्रियैर्गुप्तं पृथिव्यां लोकसंमतैः
अस्मानभिगतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः
Bahubhih kshatriyairguptam prithivyam lokasammataih
Asmanabhigataih kamatsabalaih sapadanugaih
72.14
महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः
अपक्षैः पक्षसंकाशै रथैर्नागैश्च संवृतम्
Mahodadhimivapurnamapagabhih samantatah
Apakshaih pakshasankashai rathairnagaishcha sanvritam
72.15
नानायोधजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम्
क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससमाकुलम्
Nanayodhajalam bhimam vahanormitaranginam
Kshepanyasigadashaktisharaprasasamakulam
72.16
ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टेन संचितम्
वाहनैः परिसर्पद्भिर्वायुवेगविकम्पितम्
Dhvajabhushanasambadham ratnapattena sanchitam
Vahanaih parisarpadbhirvayuvegavikampitam
72.17
अपारमिव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत्
द्रोणभीष्माभिसंगुप्तं गुप्तं च कृतवर्मणा
Aparamiva garjantam sagarapratimam mahat
Dronabhishmabhisanguptam guptam cha kritavarmana
72.18
कृपदुःशासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस्तथा
भगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिसौबलबाह्लिकैः
Kripaduhshasanabhyam cha jayadrathamukhaistatha
Bhagadattavikarnabhyam draunisaubalabahlikaih
72.19
गुप्तं प्रवीरैर्लोकस्य सारवद्भिर्महात्मभिः
यदहन्यत संग्रामे दिष्टमेतत्पुरातनम्
Guptam pravirairlokasya saravadbhirmahatmabhih
Yadahanyata sangrame dishtametatpuratanam
72.20
नैतादृशं समुद्योगं दृष्टवन्तोऽथ मानुषाः
ऋषयो वा महाभागाः पुराणा भुवि संजय
Naitadrisham samudyogam drishtavantotha manushah
Rishayo va mahabhagah purana bhuvi sanjaya
72.21
ईदृशो हि बलौघस्तु युक्तः शस्त्रास्त्रसंपदा
वध्यते यत्र संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः
Idrisho hi balaughastu yuktah shastrastrasampada
Vadhyate yatra sangrame kimanyadbhagadheyatah
72.22
विपरीतमिदं सर्वं प्रतिभाति स्म संजय
यत्रेदृशं बलं घोरं नातरद्युधि पाण्डवान्
Viparitamidam sarvam pratibhati sma sanjaya
Yatredrisham balam ghoram nataradyudhi pandavan
72.23
अथ वा पाण्डवार्थाय देवास्तत्र समागताः
युध्यन्ते मामकं सैन्यं यदवध्यन्त संजय
Atha va pandavarthaya devastatra samagatah
Yudhyante mamakam sainyam yadavadhyanta sanjaya
72.24
उक्तो हि विदुरेणेह हितं पथ्यं च संजय
न च गृह्णाति तन्मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम
Ukto hi vidureneha hitam pathyam cha sanjaya
Na cha grihnati tanmandah putro duryodhano mama
72.25
तस्य मन्ये मतिः पूर्वं सर्वज्ञस्य महात्मनः
आसीद्यथागतं तात येन दृष्टमिदं पुरा
Tasya manye matih purvam sarvagyasya mahatmanah
Asidyathagatam tata yena drishtamidam pura
72.26
अथ वा भाव्यमेवं हि संजयैतेन सर्वथा
पुरा धात्रा यथा सृष्टं तत्तथा न तदन्यथा
Atha va bhavyamevam hi sanjayaitena sarvatha
Pura dhatra yatha srishtam tattatha na tadanyatha