UtshovChapter 71
71.1
संजय उवाच
विहृत्य च ततो राजन्सहिताः कुरुपाण्डवाः
व्यतीतायां तु शर्वर्यां पुनर्युद्धाय निर्ययुः
Sanjaya uvacha
Vihritya cha tato rajansahitah kurupandavah
Vyatitayam tu sharvaryam punaryuddhaya niryayuh
71.2
तत्र शब्दो महानासीत्तव तेषां च भारत
युज्यतां रथमुख्यानां कल्प्यतां चैव दन्तिनाम्
Tatra shabdo mahanasittava tesham cha bharata
Yujyatam rathamukhyanam kalpyatam chaiva dantinam
71.3
संनह्यतां पदातीनां हयानां चैव भारत
शङ्खदुन्दुभिनादश्च तुमुलः सर्वतोऽभवत्
Sannahyatam padatinam hayanam chaiva bharata
Shankhadundubhinadashcha tumulah sarvatobhavat
71.4
ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नमभाषत
व्यूहं व्यूह महाबाहो मकरं शत्रुतापनम्
Tato yudhishthiro raja dhrishtadyumnamabhashata
Vyuham vyuha mahabaho makaram shatrutapanam
71.5
एवमुक्तस्तु पार्थेन धृष्टद्युम्नो महारथः
व्यादिदेश महाराज रथिनो रथिनां वरः
Evamuktastu parthena dhrishtadyumno maharathah
Vyadidesha maharaja rathino rathinam varah
71.6
शिरोऽभूद्द्रुपदस्तस्य पाण्डवश्च धनंजयः
चक्षुषी सहदेवश्च नकुलश्च महारथः
तुण्डमासीन्महाराज भीमसेनो महाबलः
Shirobhuddrupadastasya pandavashcha dhananjayah
Chakshushi sahadevashcha nakulashcha maharathah
Tundamasinmaharaja bhimaseno mahabalah
71.7
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचः
सात्यकिर्धर्मराजश्च व्यूहग्रीवां समास्थिताः
Saubhadro draupadeyashcha rakshasashcha ghatotkachah
Satyakirdharmarajashcha vyuhagrivam samasthitah
71.8
पृष्ठमासीन्महाराज विराटो वाहिनीपतिः
धृष्टद्युम्नेन सहितो महत्या सेनया वृतः
Prishthamasinmaharaja virato vahinipatih
Dhrishtadyumnena sahito mahatya senaya vritah
71.9
केकया भ्रातरः पञ्च वामं पार्श्वं समाश्रिताः
धृष्टकेतुर्नरव्याघ्रः करकर्षश्च वीर्यवान्
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य रक्षणे
Kekaya bhratarah pancha vamam parshvam samashritah
Dhrishtaketurnaravyaghrah karakarshashcha viryavan
Dakshinam pakshamashritya sthita vyuhasya rakshane
71.10
पादयोस्तु महाराज स्थितः श्रीमान्महारथः
कुन्तिभोजः शतानीको महत्या सेनया वृतः
Padayostu maharaja sthitah shrimanmaharathah
Kuntibhojah shataniko mahatya senaya vritah
71.11
शिखण्डी तु महेष्वासः सोमकैः संवृतो बली
इरावांश्च ततः पुच्छे मकरस्य व्यवस्थितौ
Shikhandi tu maheshvasah somakaih sanvrito bali
Iravanshcha tatah puchchhe makarasya vyavasthitau
71.12
एवमेतन्महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः
सूर्योदये महाराज पुनर्युद्धाय दंशिताः
Evametanmahavyuham vyuhya bharata pandavah
Suryodaye maharaja punaryuddhaya danshitah
71.13
कौरवानभ्ययुस्तूर्णं हस्त्यश्वरथपत्तिभिः
समुच्छ्रितैर्ध्वजैश्चित्रैः शस्त्रैश्च विमलैः शितैः
Kauravanabhyayusturnam hastyashvarathapattibhih
Samuchchhritairdhvajaishchitraih shastraishcha vimalaih shitaih
71.14
व्यूहं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव
क्रौञ्चेन महता राजन्प्रत्यव्यूहत वाहिनीम्
Vyuham drishtva tu tatsainyam pita devavratastava
Kraunchena mahata rajanpratyavyuhata vahinim
71.15
तस्य तुण्डे महेष्वासो भारद्वाजो व्यरोचत
अश्वत्थामा कृपश्चैव चक्षुरास्तां नरेश्वर
Tasya tunde maheshvaso bharadvajo vyarochata
Ashvatthama kripashchaiva chakshurastam nareshvara
71.16
कृतवर्मा तु सहितः काम्बोजारट्टबाह्लिकैः
शिरस्यासीन्नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
Kritavarma tu sahitah kambojarattabahlikaih
Shirasyasinnarashreshthah shreshthah sarvadhanushmatam
71.17
ग्रीवायां शूरसेनस्तु तव पुत्रश्च मारिष
दुर्योधनो महाराज राजभिर्बहुभिर्वृतः
Grivayam shurasenastu tava putrashcha marisha
Duryodhano maharaja rajabhirbahubhirvritah
71.18
प्राग्ज्योतिषस्तु सहितः मद्रसौवीरकेकयैः
उरस्यभून्नरश्रेष्ठ महत्या सेनया वृतः
Pragjyotishastu sahitah madrasauvirakekayaih
Urasyabhunnarashreshtha mahatya senaya vritah
71.19
स्वसेनया च सहितः सुशर्मा प्रस्थलाधिपः
वामं पक्षं समाश्रित्य दंशितः समवस्थितः
Svasenaya cha sahitah susharma prasthaladhipah
Vamam paksham samashritya danshitah samavasthitah
71.20
तुषारा यवनाश्चैव शकाश्च सह चूचुपैः
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य भारत
Tushara yavanashchaiva shakashcha saha chuchupaih
Dakshinam pakshamashritya sthita vyuhasya bharata
71.21
श्रुतायुश्च शतायुश्च सौमदत्तिश्च मारिष
व्यूहस्य जघने तस्थू रक्षमाणाः परस्परम्
Shrutayushcha shatayushcha saumadattishcha marisha
Vyuhasya jaghane tasthu rakshamanah parasparam
71.22
ततो युद्धाय संजग्मुः पाण्डवाः कौरवैः सह
सूर्योदये महाराज ततो युद्धमभून्महत्
Tato yuddhaya sanjagmuh pandavah kauravaih saha
Suryodaye maharaja tato yuddhamabhunmahat
71.23
प्रतीयू रथिनो नागान्नागाश्च रथिनो ययुः
हयारोहा हयारोहान्रथिनश्चापि सादिनः
Pratiyu rathino nagannagashcha rathino yayuh
Hayaroha hayarohanrathinashchapi sadinah
71.24
सारथिं च रथी राजन्कुञ्जरांश्च महारणे
हस्त्यारोहा रथारोहान्रथिनश्चापि सादिनः
Sarathim cha rathi rajankunjaranshcha maharane
Hastyaroha ratharohanrathinashchapi sadinah
71.25
रथिनः पत्तिभिः सार्धं सादिनश्चापि पत्तिभिः
अन्योन्यं समरे राजन्प्रत्यधावन्नमर्षिताः
Rathinah pattibhih sardham sadinashchapi pattibhih
Anyonyam samare rajanpratyadhavannamarshitah
71.26
भीमसेनार्जुनयमैर्गुप्ता चान्यैर्महारथैः
शुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैरिव शर्वरी
Bhimasenarjunayamairgupta chanyairmaharathaih
Shushubhe pandavi sena nakshatrairiva sharvari
71.27
तथा भीष्मकृपद्रोणशल्यदुर्योधनादिभिः
तवापि विबभौ सेना ग्रहैर्द्यौरिव संवृता
Tatha bhishmakripadronashalyaduryodhanadibhih
Tavapi vibabhau sena grahairdyauriva sanvrita
71.28
भीमसेनस्तु कौन्तेयो द्रोणं दृष्ट्वा पराक्रमी
अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्भारद्वाजस्य वाहिनीम्
Bhimasenastu kaunteyo dronam drishtva parakrami
Abhyayajjavanairashvairbharadvajasya vahinim
71.29
द्रोणस्तु समरे क्रुद्धो भीमं नवभिरायसैः
विव्याध समरे राजन्मर्माण्युद्दिश्य वीर्यवान्
Dronastu samare kruddho bhimam navabhirayasaih
Vivyadha samare rajanmarmanyuddishya viryavan
71.30
दृढाहतस्ततो भीमो भारद्वाजस्य संयुगे
सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति
Dridhahatastato bhimo bharadvajasya sanyuge
Sarathim preshayamasa yamasya sadanam prati
71.31
स संगृह्य स्वयं वाहान्भारद्वाजः प्रतापवान्
व्यधमत्पाण्डवीं सेनां तूलराशिमिवानलः
Sa sangrihya svayam vahanbharadvajah pratapavan
Vyadhamatpandavim senam tularashimivanalah
71.32
ते वध्यमाना द्रोणेन भीष्मेण च नरोत्तम
सृञ्जयाः केकयैः सार्धं पलायनपराभवन्
Te vadhyamana dronena bhishmena cha narottama
Srinjayah kekayaih sardham palayanaparabhavan
71.33
तथैव तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम्
मुह्यते तत्र तत्रैव समदेव वराङ्गना
Tathaiva tavakam sainyam bhimarjunaparikshatam
Muhyate tatra tatraiva samadeva varangana
71.34
अभिद्येतां ततो व्यूहौ तस्मिन्वीरवरक्षये
आसीद्व्यतिकरो घोरस्तव तेषां च भारत
Abhidyetam tato vyuhau tasminviravarakshaye
Asidvyatikaro ghorastava tesham cha bharata
71.35
तदद्भुतमपश्याम तावकानां परैः सह
एकायनगताः सर्वे यदयुध्यन्त भारत
Tadadbhutamapashyama tavakanam paraih saha
Ekayanagatah sarve yadayudhyanta bharata
71.36
प्रतिसंवार्य चास्त्राणि तेऽन्योन्यस्य विशां पते
युयुधुः पाण्डवाश्चैव कौरवाश्च महारथाः
Pratisanvarya chastrani tenyonyasya visham pate
Yuyudhuh pandavashchaiva kauravashcha maharathah