UtshovChapter 38
38.1
विदुर उवाच
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते
Vidura uvacha
Urdhvam prana hyutkramanti yunah sthavira ayati
Pratyutthanabhivadabhyam punastanpratipadyate
38.2
पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय; आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ
सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थं; ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः
Pitham dattva sadhavebhyagataya; aniyapah parinirnijya padau
Sukham prishtva prativedyatmasanstham; tato dadyadannamavekshya dhirah
38.3
यस्योदकं मधुपर्कं च गां च; नमन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे
लोभाद्भयादर्थकार्पण्यतो वा; तस्यानर्थं जीवितमाहुरार्याः
Yasyodakam madhuparkam cha gam cha; namantravitpratigrihnati gehe
Lobhadbhayadarthakarpanyato va; tasyanartham jivitamahuraryah
38.4
चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी; स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च
सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च; भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः
Chikitsakah shalyakartavakirni; stenah kruro madyapo bhrunaha cha
Senajivi shrutivikrayakashcha; bhrisham priyopyatithirnodakarhah
38.5
अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं; दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च
तिला मांसं मूलफलानि शाकं; रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडश्च
Avikreyam lavanam pakvamannam; dadhi kshiram madhu tailam ghritam cha
Tila mansam mulaphalani shakam; raktam vasah sarvagandha gudashcha
38.6
अरोषणो यः समलोष्टकाञ्चनः; प्रहीणशोको गतसंधिविग्रहः
निन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये; चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः
Aroshano yah samaloshtakanchanah; prahinashoko gatasandhivigrahah
Nindaprashansoparatah priyapriye; charannudasinavadesha bhikshukah
38.7
नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः; सुसंयतात्माग्निकार्येष्वचोद्यः
वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो; धुरंधरः पुण्यकृदेष तापसः
Nivaramulengudashakavrittih; susanyatatmagnikaryeshvachodyah
Vane vasannatithishvapramatto; dhurandharah punyakridesha tapasah
38.8
अपकृत्वा बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः
Apakritva buddhimato durasthosmiti nashvaset
Dirghau buddhimato bahu yabhyam hinsati hinsitah
38.9
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति
Na vishvasedavishvaste vishvaste nativishvaset
Vishvasadbhayamutpannam mulanyapi nikrintati
38.10
अनीर्ष्युर्गुप्तदारः स्यात्संविभागी प्रियंवदः
श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत्
Anirshyurguptadarah syatsanvibhagi priyanvadah
Shlakshno madhuravakstrinam na chasam vashago bhavet
38.11
पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः
स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः
Pujaniya mahabhagah punyashcha grihadiptayah
Striyah shriyo grihasyoktastasmadrakshya visheshatah
38.12
पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम्
गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषिं व्रजेत्
भृत्यैर्वणिज्याचारं च पुत्रैः सेवेत ब्राह्मणान्
Piturantahpuram dadyanmaturdadyanmahanasam
Goshu chatmasamam dadyatsvayameva krishim vrajet
Bhrityairvanijyacharam cha putraih seveta brahmanan
38.13
अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति
Adbhyognirbrahmatah kshatramashmano lohamutthitam
Tesham sarvatragam tejah svasu yonishu shamyati
38.14
नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपमतेजसः
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते
Nityam santah kule jatah pavakopamatejasah
Kshamavanto nirakarah kashthegniriva sherate
38.15
यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये
स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते
Yasya mantram na jananti bahyashchabhyantarashcha ye
Sa raja sarvatashchakshushchiramaishvaryamashnute
38.16
करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव च दर्शयेत्
धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते
Karishyanna prabhasheta kritanyeva cha darshayet
Dharmakamarthakaryani tatha mantro na bhidyate
38.17
गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः
अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रो विधीयते
Giriprishthamuparuhya prasadam va rahogatah
Aranye nihshalake va tatra mantro vidhiyate
38.18
नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम्
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान्
अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च
Nasuhritparamam mantram bharatarhati veditum
Apandito vapi suhritpandito vapyanatmavan
Amatye hyarthalipsa cha mantrarakshanameva cha
38.19
कृतानि सर्वकार्याणि यस्य वा पार्षदा विदुः
गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम्
Kritani sarvakaryani yasya va parshada viduh
Gudhamantrasya nripatestasya siddhirasanshayam
38.20
अप्रशस्तानि कर्माणि यो मोहादनुतिष्ठति
स तेषां विपरिभ्रंशे भ्रश्यते जीवितादपि
Aprashastani karmani yo mohadanutishthati
Sa tesham viparibhranshe bhrashyate jivitadapi
38.21
कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम्
तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं महत्
Karmanam tu prashastanamanushthanam sukhavaham
Teshamevananushthanam pashchattapakaram mahat
38.22
स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाड्गुण्यविदितात्मनः
अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप
Sthanavriddhikshayagyasya shadgunyaviditatmanah
Anavagyatashilasya svadhina prithivi nripa
38.23
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधेयं वसुंधरा
Amoghakrodhaharshasya svayam krityanvavekshinah
Atmapratyayakoshasya vasudheyam vasundhara
38.24
नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिः
भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत्
Namamatrena tushyeta chhatrena cha mahipatih
Bhrityebhyo visrijedarthannaikah sarvaharo bhavet
38.25
ब्राह्मणो ब्राह्मणं वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा
अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च
Brahmano brahmanam veda bharta veda striyam tatha
Amatyam nripatirveda raja rajanameva cha
38.26
न शत्रुरङ्कमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः
अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव
Na shatrurankamapanno moktavyo vadhyatam gatah
Ahataddhi bhayam tasmajjayate nachiradiva
38.27
दैवतेषु च यत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च
नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च
Daivateshu cha yatnena rajasu brahmaneshu cha
Niyantavyah sada krodho vriddhabalatureshu cha
38.28
निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम्
कीर्तिं च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते
Nirartham kalaham pragyo varjayenmudhasevitam
Kirtim cha labhate loke na chanarthena yujyate
38.29
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः
Prasado nishphalo yasya krodhashchapi nirarthakah
Na tam bhartaramichchhanti shandham patimiva striyah
38.30
न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः
Na buddhirdhanalabhaya na jadyamasamriddhaye
Lokaparyayavrittantam pragyo janati netarah
38.31
विद्याशीलवयोवृद्धान्बुद्धिवृद्धांश्च भारत
धनाभिजनवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते
Vidyashilavayovriddhanbuddhivriddhanshcha bharata
Dhanabhijanavriddhanshcha nityam mudhovamanyate
38.32
अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम्
अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा
Anaryavrittamapragyamasuyakamadharmikam
Anarthah kshipramayanti vagdushtam krodhanam tatha
38.33
अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः
आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक्
Avisanvadanam danam samayasyavyatikramah
Avartayanti bhutani samyakpranihita cha vak
38.34
अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः
अपि संक्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम्
Avisanvadako dakshah kritagyo matimanrijuh
Api sankshinakoshopi labhate parivaranam
38.35
धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा
मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः
Dhritih shamo damah shaucham karunyam vaganishthura
Mitranam chanabhidrohah saptaitah samidhah shriyah
38.36
असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः
तादृङ्नराधमो लोके वर्जनीयो नराधिप
Asanvibhagi dushtatma kritaghno nirapatrapah
Tadrinnaradhamo loke varjaniyo naradhipa
38.37
न स रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि
यः कोपयति निर्दोषं सदोषोऽभ्यन्तरं जनम्
Na sa ratrau sukham shete sasarpa iva veshmani
Yah kopayati nirdosham sadoshobhyantaram janam
38.38
येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत
सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत्
Yeshu dushteshu doshah syadyogakshemasya bharata
Sada prasadanam tesham devatanamivacharet
38.39
येऽर्थाः स्त्रीषु समासक्ताः प्रथमोत्पतितेषु च
ये चानार्यसमासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः
Yerthah strishu samasaktah prathamotpatiteshu cha
Ye chanaryasamasaktah sarve te sanshayam gatah
38.40
यत्र स्त्री यत्र कितवो यत्र बालोऽनुशास्ति च
मज्जन्ति तेऽवशा देशा नद्यामश्मप्लवा इव
Yatra stri yatra kitavo yatra balonushasti cha
Majjanti tevasha desha nadyamashmaplava iva
38.41
प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत
तानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः
Prayojaneshu ye sakta na vishesheshu bharata
Tanaham panditanmanye vishesha hi prasanginah
38.42
यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः
यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः
Yam prashansanti kitava yam prashansanti charanah
Yam prashansanti bandhakyo na sa jivati manavah
38.43
हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसः
आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत्
Hitva tanparameshvasanpandavanamitaujasah
Ahitam bharataishvaryam tvaya duryodhane mahat
38.44
तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वं नचिरादिव
ऐश्वर्यमदसंमूढं बलिं लोकत्रयादिव
Tam drakshyasi paribhrashtam tasmattvam nachiradiva
Aishvaryamadasammudham balim lokatrayadiva