UtshovChapter 37
37.1
विदुर उवाच
सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः
Vidura uvacha
Saptadashemanrajendra manuh svayambhuvobravit
Vaichitravirya purushanakasham mushtibhirghnatah
37.2
तानेवेन्द्रस्य हि धनुरनाम्यं नमतोऽब्रवीत्
अथो मरीचिनः पादाननाम्यान्नमतस्तथा
Tanevendrasya hi dhanuranamyam namatobravit
Atho marichinah padananamyannamatastatha
37.3
यश्चाशिष्यं शासति यश्च कुप्यते; यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम्
स्त्रियश्च योऽरक्षति भद्रमस्तु ते; यश्चायाच्यं याचति यश्च कत्थते
Yashchashishyam shasati yashcha kupyate; yashchativelam bhajate dvishantam
Striyashcha yorakshati bhadramastu te; yashchayachyam yachati yashcha katthate
37.4
यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं; यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी
अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति; यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र
Yashchabhijatah prakarotyakaryam; yashchabalo balina nityavairi
Ashraddadhanaya cha yo braviti; yashchakamyam kamayate narendra
37.5
वध्वा हासं श्वशुरो यश्च मन्यते; वध्वा वसन्नुत यो मानकामः
परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं; स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम्
Vadhva hasam shvashuro yashcha manyate; vadhva vasannuta yo manakamah
Parakshetre nirvapati yashcha bijam; striyam cha yah parivadatetivelam
37.6
यश्चैव लब्ध्वा न स्मरामीत्युवाच; दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः
यश्चासतः सान्त्वमुपासतीह; एतेऽनुयान्त्यनिलं पाशहस्ताः
Yashchaiva labdhva na smaramityuvacha; dattva cha yah katthati yachyamanah
Yashchasatah santvamupasatiha; etenuyantyanilam pashahastah
37.7
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य;स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः
मायाचारो मायया वर्तितव्यः; साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः
Yasminyatha vartate yo manushya;stasminstatha vartitavyam sa dharmah
Mayacharo mayaya vartitavyah; sadhvacharah sadhuna pratyudeyah
37.8
धृतराष्ट्र उवाच
शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा
नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना
Dhritarashtra uvacha
Shatayuruktah purushah sarvavedeshu vai yada
Napnotyatha cha tatsarvamayuh keneha hetuna
37.9
विदुर उवाच
अतिवादोऽतिमानश्च तथात्यागो नराधिप
क्रोधश्चातिविवित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट्
Vidura uvacha
Ativadotimanashcha tathatyago naradhipa
Krodhashchativivitsa cha mitradrohashcha tani shat
37.10
एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम्
एतानि मानवान्घ्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते
Eta evasayastikshnah krintantyayunshi dehinam
Etani manavanghnanti na mrityurbhadramastu te
37.11
विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरुतल्पगः
वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत
Vishvastasyaiti yo daranyashchapi gurutalpagah
Vrishalipatirdvijo yashcha panapashchaiva bharata
37.12
शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणैः समाः
एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः
Sharanagataha chaiva sarve brahmahanaih samah
Etaih sametya kartavyam prayashchittamiti shrutih
37.13
गृही वदान्योऽनपविद्धवाक्यः; शेषान्नभोक्ताप्यविहिंसकश्च
नानर्थकृत्त्यक्तकलिः कृतज्ञः; सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान्
Grihi vadanyonapaviddhavakyah; sheshannabhoktapyavihinsakashcha
Nanarthakrittyaktakalih kritagyah; satyo mriduh svargamupaiti vidvan
37.14
सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः
Sulabhah purusha rajansatatam priyavadinah
Apriyasya tu pathyasya vakta shrota cha durlabhah
37.15
यो हि धर्मं व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्
Yo hi dharmam vyapashritya hitva bhartuh priyapriye
Apriyanyaha pathyani tena raja sahayavan
37.16
त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्
Tyajetkularthe purusham gramasyarthe kulam tyajet
Gramam janapadasyarthe atmarthe prithivim tyajet
37.17
आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि
Apadartham dhanam raksheddaranraksheddhanairapi
Atmanam satatam raksheddarairapi dhanairapi
37.18
उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राज;न्नैवं युक्तं वचनं प्रातिपीय
तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य; न रोचते तव वैचित्रवीर्य
Uktam maya dyutakalepi raja;nnaivam yuktam vachanam pratipiya
Tadaushadham pathyamivaturasya; na rochate tava vaichitravirya
37.19
काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरा;न्पराजैष्ठाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः
हित्वा सिंहान्क्रोष्टुकान्गूहमानः; प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्र
Kakairimanshchitrabarhanmayura;nparajaishthah pandavandhartarashtraih
Hitva sinhankroshtukanguhamanah; prapte kale shochita tvam narendra
37.20
यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं; भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य
तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति; न चैनमापत्सु परित्यजन्ति
Yastata na krudhyati sarvakalam; bhrityasya bhaktasya hite ratasya
Tasminbhritya bhartari vishvasanti; na chainamapatsu parityajanti
37.21
न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन; बाह्यं जनं संजिघृक्षेदपूर्वम्
त्यजन्ति ह्येनमुचितावरुद्धाः; स्निग्धा ह्यमात्याः परिहीनभोगाः
Na bhrityanam vrittisanrodhanena; bahyam janam sanjighrikshedapurvam
Tyajanti hyenamuchitavaruddhah; snigdha hyamatyah parihinabhogah
37.22
कृत्यानि पूर्वं परिसंख्याय सर्वा;ण्यायव्ययावनुरूपां च वृत्तिम्
संगृह्णीयादनुरूपान्सहाया;न्सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि
Krityani purvam parisankhyaya sarva;nyayavyayavanurupam cha vrittim
Sangrihniyadanurupansahaya;nsahayasadhyani hi dushkarani
37.23
अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः; सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्रीः
वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः; शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः
Abhiprayam yo viditva tu bhartuh; sarvani karyani karotyatandrih
Vakta hitanamanurakta aryah; shaktigya atmeva hi sonukampyah
37.24
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः; प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः
प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी; त्याज्यः स तादृक्त्वरयैव भृत्यः
Vakyam tu yo nadriyatenushishtah; pratyaha yashchapi niyujyamanah
Pragyabhimani pratikulavadi; tyajyah sa tadriktvarayaiva bhrityah
37.25
अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं; सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः
अरोगजातीयमुदारवाक्यं; दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम्
Astabdhamaklibamadirghasutram; sanukrosham shlakshnamaharyamanyaih
Arogajatiyamudaravakyam; dutam vadantyashtagunopapannam
37.26
न विश्वासाज्जातु परस्य गेहं; गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले
न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो; न राजन्यां योषितं प्रार्थयीत
Na vishvasajjatu parasya geham; gachchhennarashchetayano vikale
Na chatvare nishi tishthennigudho; na rajanyam yoshitam prarthayita
37.27
न निह्नवं सत्रगतस्य गच्छे;त्संसृष्टमन्त्रस्य कुसंगतस्य
न च ब्रूयान्नाश्वसामि त्वयीति; सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात्
Na nihnavam satragatasya gachchhe;tsansrishtamantrasya kusangatasya
Na cha bruyannashvasami tvayiti; sakaranam vyapadesham tu kuryat
37.28
घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः; पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा
सेनाजीवी चोद्धृतभक्त एव; व्यवहारे वै वर्जनीयाः स्युरेते
Ghrini raja punshchali rajabhrityah; putro bhrata vidhava balaputra
Senajivi choddhritabhakta eva; vyavahare vai varjaniyah syurete
37.29
गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते; बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः
स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च; श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः
Guna dasha snanashilam bhajante; balam rupam svaravarnaprashuddhih
Sparshashcha gandhashcha vishuddhata cha; shrih saukumaryam pravarashcha naryah
37.30
गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते; आरोग्यमायुश्च सुखं बलं च
अनाविलं चास्य भवेदपत्यं; न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति
Gunashcha shanmitabhuktam bhajante; arogyamayushcha sukham balam cha
Anavilam chasya bhavedapatyam; na chainamadyuna iti kshipanti
37.31
अकर्मशीलं च महाशनं च; लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम्
अदेशकालज्ञमनिष्टवेष;मेतान्गृहे न प्रतिवासयीत
Akarmashilam cha mahashanam cha; lokadvishtam bahumayam nrishansam
Adeshakalagyamanishtavesha;metangrihe na prativasayita
37.32
कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च; वराकसंभूतममान्यमानिनम्
निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्न;मेतान्भृशार्तोऽपि न जातु याचेत्
Kadaryamakroshakamashrutam cha; varakasambhutamamanyamaninam
Nishthurinam kritavairam kritaghna;metanbhrishartopi na jatu yachet
37.33
संक्लिष्टकर्माणमतिप्रवादं; नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च
विकृष्टरागं बहुमानिनं चा;प्येतान्न सेवेत नराधमान्षट्
Sanklishtakarmanamatipravadam; nityanritam chadridhabhaktikam cha
Vikrishtaragam bahumaninam cha;pyetanna seveta naradhamanshat
37.34
सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः
अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिध्यतः
Sahayabandhana hyarthah sahayashcharthabandhanah
Anyonyabandhanavetau vinanyonyam na sidhyatah
37.35
उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा; वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कांचित्
स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा; अरण्यसंस्थो मुनिवद्बुभूषेत्
Utpadya putrananrinanshcha kritva; vrittim cha tebhyonuvidhaya kanchit
Sthane kumarih pratipadya sarva; aranyasanstho munivadbubhushet
37.36
हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम्
तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं धर्मार्थसिद्धये
Hitam yatsarvabhutanamatmanashcha sukhavaham
Tatkuryadishvaro hyetanmulam dharmarthasiddhaye
37.37
बुद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्त्वमुत्थानमेव च
व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्तिभयं कुतः
Buddhih prabhavastejashcha sattvamutthanameva cha
Vyavasayashcha yasya syattasyavrittibhayam kutah
37.38
पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं; यत्र व्यथेरन्नपि देवाः सशक्राः
पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो; यशःप्रणाशो द्विषतां च हर्षः
Pashya doshanpandavairvigrahe tvam; yatra vyatherannapi devah sashakrah
Putrairvairam nityamudvignavaso; yashahpranasho dvishatam cha harshah
37.39
भीष्मस्य कोपस्तव चेन्द्रकल्प; द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य
उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः; श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे
Bhishmasya kopastava chendrakalpa; dronasya ragyashcha yudhishthirasya
Utsadayellokamimam pravriddhah; shveto grahastiryagivapatankhe
37.40
तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः
पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम्
Tava putrashatam chaiva karnah pancha cha pandavah
Prithivimanushaseyurakhilam sagarambaram
37.41
धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः
मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रान्नीनशो वनात्
Dhartarashtra vanam rajanvyaghrah pandusuta matah
Ma vanam chhindhi savyaghram ma vyaghranninasho vanat
37.42
न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युरृते वनम्
वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम्
Na syadvanamrite vyaghranvyaghra na syurrite vanam
Vanam hi rakshyate vyaghrairvyaghranrakshati kananam
37.43
न तथेच्छन्त्यकल्याणाः परेषां वेदितुं गुणान्
यथैषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः
Na tathechchhantyakalyanah paresham veditum gunan
Yathaisham gyatumichchhanti nairgunyam papachetasah
37.44
अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश्चरेत्
न हि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम्
Arthasiddhim paramichchhandharmamevaditashcharet
Na hi dharmadapaityarthah svargalokadivamritam
37.45
यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः
तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या
Yasyatma viratah papatkalyane cha niveshitah
Tena sarvamidam buddham prakritirvikritishcha ya
37.46
यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते
धर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेह च विन्दति
Yo dharmamartham kamam cha yathakalam nishevate
Dharmarthakamasanyogam somutreha cha vindati
37.47
संनियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः
स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति
Sanniyachchhati yo vegamutthitam krodhaharshayoh
Sa shriyo bhajanam rajanyashchapatsu na muhyati
37.48
बलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे
यत्तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलमुच्यते
Balam panchavidham nityam purushanam nibodha me
Yattu bahubalam nama kanishtham balamuchyate
37.49
अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते
धनलाभस्तृतीयं तु बलमाहुर्जिगीषवः
Amatyalabho bhadram te dvitiyam balamuchyate
Dhanalabhastritiyam tu balamahurjigishavah
37.50
यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम्
अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम्
Yattvasya sahajam rajanpitripaitamaham balam
Abhijatabalam nama tachchaturtham balam smritam
37.51
येन त्वेतानि सर्वाणि संगृहीतानि भारत
यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञाबलमुच्यते
Yena tvetani sarvani sangrihitani bharata
Yadbalanam balam shreshtham tatpragyabalamuchyate
37.52
महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः
तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्
Mahate yopakaraya narasya prabhavennarah
Tena vairam samasajya durasthosmiti nashvaset
37.53
स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेविषु
भोगे चायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति
Strishu rajasu sarpeshu svadhyaye shatrusevishu
Bhoge chayushi vishvasam kah pragyah kartumarhati
37.54
प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो;श्चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि
न होममन्त्रा न च मङ्गलानि; नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः
Pragyasharenabhihatasya janto;shchikitsakah santi na chaushadhani
Na homamantra na cha mangalani; natharvana napyagadah susiddhah
37.55
सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत
नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ते ह्यतितेजसः
Sarpashchagnishcha sinhashcha kulaputrashcha bharata
Navagyeya manushyena sarve te hyatitejasah
37.56
अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु
न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नो दीप्यते परैः
Agnistejo mahalloke gudhastishthati darushu
Na chopayunkte taddaru yavanno dipyate paraih
37.57
स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते
तदा तच्च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा
Sa eva khalu darubhyo yada nirmathya dipyate
Tada tachcha vanam chanyannirdahatyashu tejasa
37.58
एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसः
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते
Evameva kule jatah pavakopamatejasah
Kshamavanto nirakarah kashthegniriva sherate
37.59
लताधर्मा त्वं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताः
न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता
Latadharma tvam saputrah shalah pandusuta matah
Na lata vardhate jatu mahadrumamanashrita
37.60
वनं राजंस्त्वं सपुत्रोऽम्बिकेय; सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि
सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्ये;त्सिंहा विनश्येयुरृते वनेन
Vanam rajanstvam saputrombikeya; sinhanvane pandavanstata viddhi
Sinhairvihinam hi vanam vinashye;tsinha vinashyeyurrite vanena