UtshovChapter 39
39.1
धृतराष्ट्र उवाच
अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे; सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा
धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलायं; तस्माद्वद त्वं श्रवणे धृतोऽहम्
Dhritarashtra uvacha
Anishvaroyam purusho bhavabhave; sutraprota darumayiva yosha
Dhatra tu dishtasya vashe kilayam; tasmadvada tvam shravane dhritoham
39.2
विदुर उवाच
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन्
लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च भारत
Vidura uvacha
Apraptakalam vachanam brihaspatirapi bruvan
Labhate buddhyavagyanamavamanam cha bharata
39.3
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः
मन्त्रं मूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः
Priyo bhavati danena priyavadena chaparah
Mantram mulabalenanyo yah priyah priya eva sah
39.4
द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः
प्रिये शुभानि कर्माणि द्वेष्ये पापानि भारत
Dveshyo na sadhurbhavati na medhavi na panditah
Priye shubhani karmani dveshye papani bharata
39.5
न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत्
क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत्
Na sa kshayo maharaja yah kshayo vriddhimavahet
Kshayah sa tviha mantavyo yam labdhva bahu nashayet
39.6
समृद्धा गुणतः केचिद्भवन्ति धनतोऽपरे
धनवृद्धान्गुणैर्हीनान्धृतराष्ट्र विवर्जयेत्
Samriddha gunatah kechidbhavanti dhanatopare
Dhanavriddhangunairhinandhritarashtra vivarjayet
39.7
धृतराष्ट्र उवाच
सर्वं त्वमायतीयुक्तं भाषसे प्राज्ञसंमतम्
न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः
Dhritarashtra uvacha
Sarvam tvamayatiyuktam bhashase pragyasammatam
Na chotsahe sutam tyaktum yato dharmastato jayah
39.8
विदुर उवाच
स्वभावगुणसंपन्नो न जातु विनयान्वितः
सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दं प्रयोक्ष्यते
Vidura uvacha
Svabhavagunasampanno na jatu vinayanvitah
Susukshmamapi bhutanamupamardam prayokshyate
39.9
परापवादनिरताः परदुःखोदयेषु च
परस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिताः
Parapavadaniratah paraduhkhodayeshu cha
Parasparavirodhe cha yatante satatotthitah
39.10
सदोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम्
अर्थादाने महान्दोषः प्रदाने च महद्भयम्
Sadosham darshanam yesham sanvase sumahadbhayam
Arthadane mahandoshah pradane cha mahadbhayam
39.11
ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताः
युक्ताश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान्विवर्जयेत्
Ye papa iti vikhyatah sanvase parigarhitah
Yuktashchanyairmahadoshairye narastanvivarjayet
39.12
निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यति
या चैव फलनिर्वृत्तिः सौहृदे चैव यत्सुखम्
Nivartamane sauharde pritirniche pranashyati
Ya chaiva phalanirvrittih sauhride chaiva yatsukham
39.13
यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षये
अल्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमुपगच्छति
Yatate chapavadaya yatnamarabhate kshaye
Alpepyapakrite mohanna shantimupagachchhati
39.14
तादृशैः संगतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिः
निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान्दूराद्विवर्जयेत्
Tadrishaih sangatam nichairnrishansairakritatmabhih
Nishamya nipunam buddhya vidvanduradvivarjayet
39.15
यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम्
स पुत्रपशुभिर्वृद्धिं यशश्चाव्ययमश्नुते
Yo gyatimanugrihnati daridram dinamaturam
Sa putrapashubhirvriddhim yashashchavyayamashnute
39.16
ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम्
कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचर
Gyatayo vardhaniyastairya ichchhantyatmanah shubham
Kulavriddhim cha rajendra tasmatsadhu samachara
39.17
श्रेयसा योक्ष्यसे राजन्कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियाम्
विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ
Shreyasa yokshyase rajankurvano gyatisatkriyam
Viguna hyapi sanrakshya gyatayo bharatarshabha
39.18
किं पुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः
प्रसादं कुरु दीनानां पाण्डवानां विशां पते
Kim punargunavantaste tvatprasadabhikankshinah
Prasadam kuru dinanam pandavanam visham pate
39.19
दीयन्तां ग्रामकाः केचित्तेषां वृत्त्यर्थमीश्वर
एवं लोके यशःप्राप्तो भविष्यसि नराधिप
Diyantam gramakah kechittesham vrittyarthamishvara
Evam loke yashahprapto bhavishyasi naradhipa
39.20
वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात रक्षणम्
मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम्
Vriddhena hi tvaya karyam putranam tata rakshanam
Maya chapi hitam vachyam viddhi mam tvaddhitaishinam
39.21
ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यो भवार्थिना
सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ
Gyatibhirvigrahastata na kartavyo bhavarthina
Sukhani saha bhojyani gyatibhirbharatarshabha
39.22
संभोजनं संकथनं संप्रीतिश्च परस्परम्
ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कथंचन
Sambhojanam sankathanam sampritishcha parasparam
Gyatibhih saha karyani na virodhah kathanchana
39.23
ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मज्जयन्ति च
सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मज्जयन्ति च
Gyatayastarayantiha gyatayo majjayanti cha
Suvrittastarayantiha durvritta majjayanti cha
39.24
सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्डवान्प्रति मानद
अधर्षणीयः शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यसि
Suvritto bhava rajendra pandavanprati manada
Adharshaniyah shatrunam tairvritastvam bhavishyasi
39.25
श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति
दिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति
Shrimantam gyatimasadya yo gyatiravasidati
Digdhahastam mriga iva sa enastasya vindati
39.26
पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यति
तान्वा हतान्सुतान्वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय
Pashchadapi narashreshtha tava tapo bhavishyati
Tanva hatansutanvapi shrutva tadanuchintaya
39.27
येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा
आदावेव न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति
Yena khatvam samarudhah paritapyeta karmana
Adaveva na tatkuryadadhruve jivite sati
39.28
न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात्
शेषसंप्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति
Na kashchinnapanayate pumananyatra bhargavat
Sheshasampratipattistu buddhimatsveva tishthati
39.29
दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम्
त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर
Duryodhanena yadyetatpapam teshu pura kritam
Tvaya tatkulavriddhena pratyaneyam nareshvara
39.30
तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषः
भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम्
Tanstvam pade pratishthapya loke vigatakalmashah
Bhavishyasi narashreshtha pujaniyo manishinam
39.31
सुव्याहृतानि धीराणां फलतः प्रविचिन्त्य यः
अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति
Suvyahritani dhiranam phalatah pravichintya yah
Adhyavasyati karyeshu chiram yashasi tishthati
39.32
अवृत्तिं विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः
हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम्
Avrittim vinayo hanti hantyanartham parakramah
Hanti nityam kshama krodhamacharo hantyalakshanam
39.33
परिच्छदेन क्षेत्रेण वेश्मना परिचर्यया
परीक्षेत कुलं राजन्भोजनाच्छादनेन च
Parichchhadena kshetrena veshmana paricharyaya
Pariksheta kulam rajanbhojanachchhadanena cha
39.34
ययोश्चित्तेन वा चित्तं नैभृतं नैभृतेन वा
समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यते
Yayoshchittena va chittam naibhritam naibhritena va
Sameti pragyaya pragya tayormaitri na jiryate
39.35
दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव
विवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति
Durbuddhimakritapragyam chhannam kupam trinairiva
Vivarjayita medhavi tasminmaitri pranashyati
39.36
अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च
तथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः
Avalipteshu murkheshu raudrasahasikeshu cha
Tathaivapetadharmeshu na maitrimacharedbudhah
39.37
कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम्
जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमत्यागि चेष्यते
Kritagyam dharmikam satyamakshudram dridhabhaktikam
Jitendriyam sthitam sthityam mitramatyagi cheshyate
39.38
इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युना न विशिष्यते
अत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेद्दैवतान्यपि
Indriyanamanutsargo mrityuna na vishishyate
Atyartham punarutsargah sadayeddaivatanyapi
39.39
मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिः
आयुष्याणि बुधाः प्राहुर्मित्राणां चाविमानना
Mardavam sarvabhutanamanasuya kshama dhritih
Ayushyani budhah prahurmitranam chavimanana
39.40
अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीषते
मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुषव्रतम्
Apanitam sunitena yortham pratyaninishate
Matimasthaya sudridham tadakapurushavratam
39.41
आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः
अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते
Ayatyam pratikaragyastadatve dridhanishchayah
Atite karyasheshagyo narorthairna prahiyate
39.42
कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते
तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत्
Karmana manasa vacha yadabhikshnam nishevate
Tadevapaharatyenam tasmatkalyanamacharet
39.43
मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम्
भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्णदर्शनम्
Mangalalambhanam yogah shrutamutthanamarjavam
Bhutimetani kurvanti satam chabhikshnadarshanam
39.44
अनिर्वेदः श्रियो मूलं दुःखनाशे सुखस्य च
महान्भवत्यनिर्विण्णः सुखं चात्यन्तमश्नुते
Anirvedah shriyo mulam duhkhanashe sukhasya cha
Mahanbhavatyanirvinnah sukham chatyantamashnute
39.45
नातः श्रीमत्तरं किंचिदन्यत्पथ्यतमं तथा
प्रभविष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा
Natah shrimattaram kinchidanyatpathyatamam tatha
Prabhavishnoryatha tata kshama sarvatra sarvada
39.46
क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान्धर्मकारणात्
अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता
Kshamedashaktah sarvasya shaktimandharmakaranat
Arthanarthau samau yasya tasya nityam kshama hita
39.47
यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते
कामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत्
Yatsukham sevamanopi dharmarthabhyam na hiyate
Kamam tadupaseveta na mudhavratamacharet
39.48
दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च
न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साहविवर्जिताः
Duhkharteshu pramatteshu nastikeshvalaseshu cha
Na shrirvasatyadanteshu ye chotsahavivarjitah
39.49
आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम्
अशक्तिमन्तं मन्यन्तो धर्षयन्ति कुबुद्धयः
Arjavena naram yuktamarjavatsavyapatrapam
Ashaktimantam manyanto dharshayanti kubuddhayah
39.50
अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम्
प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति
Atyaryamatidataramatishuramativratam
Pragyabhimaninam chaiva shrirbhayannopasarpati
39.51
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम्
रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्
Agnihotraphala vedah shilavrittaphalam shrutam
Ratiputraphala dara dattabhuktaphalam dhanam
39.52
अधर्मोपार्जितैरर्थैर्यः करोत्यौर्ध्वदेहिकम्
न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात्
Adharmoparjitairarthairyah karotyaurdhvadehikam
Na sa tasya phalam pretya bhunkterthasya duragamat
39.53
कान्तारवनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु संभ्रमे
उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति शेषवतां भयम्
Kantaravanadurgeshu krichchhrasvapatsu sambhrame
Udyateshu cha shastreshu nasti sheshavatam bhayam
39.54
उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः
समीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तत्
Utthanam sanyamo dakshyamapramado dhritih smritih
Samikshya cha samarambho viddhi mulam bhavasya tat
39.55
तपो बलं तापसानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम्
हिंसा बलमसाधूनां क्षमा गुणवतां बलम्
Tapo balam tapasanam brahma brahmavidam balam
Hinsa balamasadhunam kshama gunavatam balam
39.56
अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः
हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्
Ashtau tanyavrataghnani apo mulam phalam payah
Havirbrahmanakamya cha gurorvachanamaushadham
39.57
न तत्परस्य संदध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः
संग्रहेणैष धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते
Na tatparasya sandadhyatpratikulam yadatmanah
Sangrahenaisha dharmah syatkamadanyah pravartate
39.58
अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं साधुना जयेत्
जयेत्कदर्यं दानेन जयेत्सत्येन चानृतम्
Akrodhena jayetkrodhamasadhum sadhuna jayet
Jayetkadaryam danena jayetsatyena chanritam
39.59
स्त्रीधूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि
चौरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके
Stridhurtakelase bhirau chande purushamanini
Chaure kritaghne vishvaso na karyo na cha nastike
39.60
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः
चत्वारि संप्रवर्धन्ते कीर्तिरायुर्यशोबलम्
Abhivadanashilasya nityam vriddhopasevinah
Chatvari sampravardhante kirtirayuryashobalam
39.61
अतिक्लेशेन येऽर्थाः स्युर्धर्मस्यातिक्रमेण च
अरेर्वा प्रणिपातेन मा स्म तेषु मनः कृथाः
Atikleshena yerthah syurdharmasyatikramena cha
Arerva pranipatena ma sma teshu manah krithah
39.62
अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मिथुनमप्रजम्
निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकम्
Avidyah purushah shochyah shochyam mithunamaprajam
Niraharah prajah shochyah shochyam rashtramarajakam
39.63
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा
असंभोगो जरा स्त्रीणां वाक्शल्यं मनसो जरा
Adhva jara dehavatam parvatanam jalam jara
Asambhogo jara strinam vakshalyam manaso jara
39.64
अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम्
कौतूहलमला साध्वी विप्रवासमलाः स्त्रियः
Anamnayamala veda brahmanasyavratam malam
Kautuhalamala sadhvi vipravasamalah striyah
39.65
सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु
ज्ञेयं त्रपुमलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम्
Suvarnasya malam rupyam rupyasyapi malam trapu
Gyeyam trapumalam sisam sisasyapi malam malam
39.66
न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत्
नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत्
Na svapnena jayennidram na kamena striyam jayet
Nendhanena jayedagnim na panena suram jayet
39.67
यस्य दानजितं मित्रममित्रा युधि निर्जिताः
अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम्
Yasya danajitam mitramamitra yudhi nirjitah
Annapanajita darah saphalam tasya jivitam
39.68
सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा
धृतराष्ट्रं विमुञ्चेच्छां न कथंचिन्न जीव्यते
Sahasrinopi jivanti jivanti shatinastatha
Dhritarashtram vimunchechchham na kathanchinna jivyate
39.69
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः
नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति
Yatprithivyam vrihiyavam hiranyam pashavah striyah
Nalamekasya tatsarvamiti pashyanna muhyati
39.70
राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर
समता यदि ते राजन्स्वेषु पाण्डुसुतेषु च
Rajanbhuyo bravimi tvam putreshu samamachara
Samata yadi te rajansveshu pandusuteshu cha