UtshovChapter 40
40.1
विदुर उवाच
योऽभ्यर्थितः सद्भिरसज्जमानः; करोत्यर्थं शक्तिमहापयित्वा
क्षिप्रं यशस्तं समुपैति सन्त;मलं प्रसन्ना हि सुखाय सन्तः
Vidura uvacha
Yobhyarthitah sadbhirasajjamanah; karotyartham shaktimahapayitva
Kshipram yashastam samupaiti santa;malam prasanna hi sukhaya santah
40.2
महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं; यः संत्यजत्यनुपाक्रुष्ट एव
सुखं स दुःखान्यवमुच्य शेते; जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य
Mahantamapyarthamadharmayuktam; yah santyajatyanupakrushta eva
Sukham sa duhkhanyavamuchya shete; jirnam tvacham sarpa ivavamuchya
40.3
अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम्
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया
Anritam cha samutkarshe rajagami cha paishunam
Guroshchalikanirbandhah samani brahmahatyaya
40.4
असूयैकपदं मृत्युरतिवादः श्रियो वधः
अशुश्रूषा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रयः
Asuyaikapadam mrityurativadah shriyo vadhah
Ashushrusha tvara shlagha vidyayah shatravastrayah
40.5
सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम्
सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा सुखं त्यजेत्
Sukharthinah kuto vidya nasti vidyarthinah sukham
Sukharthi va tyajedvidyam vidyarthi va sukham tyajet
40.6
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना
Nagnistripyati kashthanam napaganam mahodadhih
Nantakah sarvabhutanam na punsam vamalochana
40.7
आशा धृतिं हन्ति समृद्धिमन्तकः; क्रोधः श्रियं हन्ति यशः कदर्यता
अपालनं हन्ति पशूंश्च राज;न्नेकः क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम्
Asha dhritim hanti samriddhimantakah; krodhah shriyam hanti yashah kadaryata
Apalanam hanti pashunshcha raja;nnekah kruddho brahmano hanti rashtram
40.8
अजश्च कांस्यं च रथश्च नित्यं; मध्वाकर्षः शकुनिः श्रोत्रियश्च
वृद्धो ज्ञातिरवसन्नो वयस्य; एतानि ते सन्तु गृहे सदैव
Ajashcha kansyam cha rathashcha nityam; madhvakarshah shakunih shrotriyashcha
Vriddho gyatiravasanno vayasya; etani te santu grihe sadaiva
40.9
अजोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी
विषमौदुम्बरं शङ्खः स्वर्णं नाभिश्च रोचना
Ajoksha chandanam vina adarsho madhusarpishi
Vishamaudumbaram shankhah svarnam nabhishcha rochana
40.10
गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरब्रवीत्
देवब्राह्मणपूजार्थमतिथीनां च भारत
Grihe sthapayitavyani dhanyani manurabravit
Devabrahmanapujarthamatithinam cha bharata
40.11
इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि; पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम्
न जातु कामान्न भयान्न लोभा;द्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः
Idam cha tvam sarvaparam bravimi; punyam padam tata mahavishishtam
Na jatu kamanna bhayanna lobha;ddharmam tyajejjivitasyapi hetoh
40.12
नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये; नित्यो जीवो धातुरस्य त्वनित्यः
त्यक्त्वानित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये; संतुष्य त्वं तोषपरो हि लाभः
Nityo dharmah sukhaduhkhe tvanitye; nityo jivo dhaturasya tvanityah
Tyaktvanityam pratitishthasva nitye; santushya tvam toshaparo hi labhah
40.13
महाबलान्पश्य महानुभावा;न्प्रशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम्
राज्यानि हित्वा विपुलांश्च भोगा;न्गतान्नरेन्द्रान्वशमन्तकस्य
Mahabalanpashya mahanubhava;nprashasya bhumim dhanadhanyapurnam
Rajyani hitva vipulanshcha bhoga;ngatannarendranvashamantakasya
40.14
मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या; उत्क्षिप्य राजन्स्वगृहान्निर्हरन्ति
तं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्त;श्चितामध्ये काष्ठमिव क्षिपन्ति
Mritam putram duhkhapushtam manushya; utkshipya rajansvagrihannirharanti
Tam muktakeshah karunam rudanta;shchitamadhye kashthamiva kshipanti
40.15
अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुङ्क्ते; वयांसि चाग्निश्च शरीरधातून्
द्वाभ्यामयं सह गच्छत्यमुत्र; पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमानः
Anyo dhanam pretagatasya bhunkte; vayansi chagnishcha shariradhatun
Dvabhyamayam saha gachchhatyamutra; punyena papena cha veshtyamanah
40.16
उत्सृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदः सुताः
अग्नौ प्रास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति स्वयंकृतम्
Utsrijya vinivartante gyatayah suhridah sutah
Agnau prastam tu purusham karmanveti svayankritam
40.17
अस्माल्लोकादूर्ध्वममुष्य चाधो; महत्तमस्तिष्ठति ह्यन्धकारम्
तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां; बुध्यस्व मा त्वां प्रलभेत राजन्
Asmallokadurdhvamamushya chadho; mahattamastishthati hyandhakaram
Tadvai mahamohanamindriyanam; budhyasva ma tvam pralabheta rajan
40.18
इदं वचः शक्ष्यसि चेद्यथाव;न्निशम्य सर्वं प्रतिपत्तुमेवम्
यशः परं प्राप्स्यसि जीवलोके; भयं न चामुत्र न चेह तेऽस्ति
Idam vachah shakshyasi chedyathava;nnishamya sarvam pratipattumevam
Yashah param prapsyasi jivaloke; bhayam na chamutra na cheha testi
40.19
आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था; सत्योदका धृतिकूला दमोर्मिः
तस्यां स्नातः पूयते पुण्यकर्मा; पुण्यो ह्यात्मा नित्यमम्भोऽम्भ एव
Atma nadi bharata punyatirtha; satyodaka dhritikula damormih
Tasyam snatah puyate punyakarma; punyo hyatma nityamambhombha eva
40.20
कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्
कृत्वा धृतिमयीं नावं जन्मदुर्गाणि संतर
Kamakrodhagrahavatim panchendriyajalam nadim
Kritva dhritimayim navam janmadurgani santara
40.21
प्रज्ञावृद्धं धर्मवृद्धं स्वबन्धुं; विद्यावृद्धं वयसा चापि वृद्धम्
कार्याकार्ये पूजयित्वा प्रसाद्य; यः संपृच्छेन्न स मुह्येत्कदाचित्
Pragyavriddham dharmavriddham svabandhum; vidyavriddham vayasa chapi vriddham
Karyakarye pujayitva prasadya; yah samprichchhenna sa muhyetkadachit
40.22
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा
Dhritya shishnodaram rakshetpanipadam cha chakshusha
Chakshuhshrotre cha manasa mano vacham cha karmana
40.23
नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती; नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जी
ऋतं ब्रुवन्गुरवे कर्म कुर्व;न्न ब्राह्मणश्च्यवते ब्रह्मलोकात्
Nityodaki nityayagyopaviti; nityasvadhyayi patitannavarji
Ritam bruvangurave karma kurva;nna brahmanashchyavate brahmalokat
40.24
अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चाग्नी;निष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा प्रजाश्च
गोब्राह्मणार्थे शस्त्रपूतान्तरात्मा; हतः संग्रामे क्षत्रियः स्वर्गमेति
Adhitya vedanparisanstirya chagni;nishtva yagyaih palayitva prajashcha
Gobrahmanarthe shastraputantaratma; hatah sangrame kshatriyah svargameti
40.25
वैश्योऽधीत्य ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्च; धनैः काले संविभज्याश्रितांश्च
त्रेतापूतं धूममाघ्राय पुण्यं; प्रेत्य स्वर्गे देवसुखानि भुङ्क्ते
Vaishyodhitya brahmanankshatriyanshcha; dhanaih kale sanvibhajyashritanshcha
Tretaputam dhumamaghraya punyam; pretya svarge devasukhani bhunkte
40.26
ब्रह्मक्षत्रं वैश्यवर्णं च शूद्रः; क्रमेणैतान्न्यायतः पूजयानः
तुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपाप;स्त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते
Brahmakshatram vaishyavarnam cha shudrah; kramenaitannyayatah pujayanah
Tushteshveteshvavyatho dagdhapapa;styaktva deham svargasukhani bhunkte
40.27
चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस्तवोक्तो; हेतुं चात्र ब्रुवतो मे निबोध
क्षात्राद्धर्माद्धीयते पाण्डुपुत्र;स्तं त्वं राजन्राजधर्मे नियुङ्क्ष्व
Chaturvarnyasyaisha dharmastavokto; hetum chatra bruvato me nibodha
Kshatraddharmaddhiyate panduputra;stam tvam rajanrajadharme niyunkshva
40.28
धृतराष्ट्र उवाच
एवमेतद्यथा मां त्वमनुशाससि नित्यदा
ममापि च मतिः सौम्य भवत्येवं यथात्थ माम्
Dhritarashtra uvacha
Evametadyatha mam tvamanushasasi nityada
Mamapi cha matih saumya bhavatyevam yathattha mam
40.29
सा तु बुद्धिः कृताप्येवं पाण्डवान्प्रति मे सदा
दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते
Sa tu buddhih kritapyevam pandavanprati me sada
Duryodhanam samasadya punarviparivartate
40.30
न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं मर्त्येन केनचित्
दिष्टमेव कृतं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्
Na dishtamabhyatikrantum shakyam martyena kenachit
Dishtameva kritam manye paurusham tu nirarthakam