UtshovChapter 154
154.1
जनमेजय उवाच
आपगेयं महात्मानं भीष्मं शस्त्रभृतां वरम्
पितामहं भारतानां ध्वजं सर्वमहीक्षिताम्
Janamejaya uvacha
Apageyam mahatmanam bhishmam shastrabhritam varam
Pitamaham bharatanam dhvajam sarvamahikshitam
154.2
बृहस्पतिसमं बुद्ध्या क्षमया पृथिवीसमम्
समुद्रमिव गाम्भीर्ये हिमवन्तमिव स्थिरम्
Brihaspatisamam buddhya kshamaya prithivisamam
Samudramiva gambhirye himavantamiva sthiram
154.3
प्रजापतिमिवौदार्ये तेजसा भास्करोपमम्
महेन्द्रमिव शत्रूणां ध्वंसनं शरवृष्टिभिः
Prajapatimivaudarye tejasa bhaskaropamam
Mahendramiva shatrunam dhvansanam sharavrishtibhih
154.4
रणयज्ञे प्रतिभये स्वाभीले लोमहर्षणे
दीक्षितं चिररात्राय श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः
Ranayagye pratibhaye svabhile lomaharshane
Dikshitam chiraratraya shrutva raja yudhishthirah
154.5
किमब्रवीन्महाबाहुः सर्वधर्मविशारदः
भीमसेनार्जुनौ वापि कृष्णो वा प्रत्यपद्यत
Kimabravinmahabahuh sarvadharmavisharadah
Bhimasenarjunau vapi krishno va pratyapadyata
154.6
वैशंपायन उवाच
आपद्धर्मार्थकुशलो महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः
सर्वान्भ्रातॄन्समानीय वासुदेवं च सात्वतम्
उवाच वदतां श्रेष्ठः सान्त्वपूर्वमिदं वचः
Vaishampayana uvacha
Apaddharmarthakushalo mahabuddhiryudhishthirah
Sarvanbhratrinsamaniya vasudevam cha satvatam
Uvacha vadatam shreshthah santvapurvamidam vachah
154.7
पर्याक्रामत सैन्यानि यत्तास्तिष्ठत दंशिताः
पितामहेन वो युद्धं पूर्वमेव भविष्यति
तस्मात्सप्तसु सेनासु प्रणेतॄन्मम पश्यत
Paryakramata sainyani yattastishthata danshitah
Pitamahena vo yuddham purvameva bhavishyati
Tasmatsaptasu senasu pranetrinmama pashyata
154.8
वासुदेव उवाच
यथार्हति भवान्वक्तुमस्मिन्काल उपस्थिते
तथेदमर्थवद्वाक्यमुक्तं ते भरतर्षभ
Vasudeva uvacha
Yatharhati bhavanvaktumasminkala upasthite
Tathedamarthavadvakyamuktam te bharatarshabha
154.9
रोचते मे महाबाहो क्रियतां यदनन्तरम्
नायकास्तव सेनायामभिषिच्यन्तु सप्त वै
Rochate me mahabaho kriyatam yadanantaram
Nayakastava senayamabhishichyantu sapta vai
154.10
वैशंपायन उवाच
ततो द्रुपदमानाय्य विराटं शिनिपुंगवम्
धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं धृष्टकेतुं च पार्थिवम्
शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं सहदेवं च मागधम्
Vaishampayana uvacha
Tato drupadamanayya viratam shinipungavam
Dhrishtadyumnam cha panchalyam dhrishtaketum cha parthivam
Shikhandinam cha panchalyam sahadevam cha magadham
154.11
एतान्सप्त महेष्वासान्वीरान्युद्धाभिनन्दिनः
सेनाप्रणेतॄन्विधिवदभ्यषिञ्चद्युधिष्ठिरः
Etansapta maheshvasanviranyuddhabhinandinah
Senapranetrinvidhivadabhyashinchadyudhishthirah
154.12
सर्वसेनापतिं चात्र धृष्टद्युम्नमुपादिशत्
द्रोणान्तहेतोरुत्पन्नो य इद्धाज्जातवेदसः
Sarvasenapatim chatra dhrishtadyumnamupadishat
Dronantahetorutpanno ya iddhajjatavedasah
154.13
सर्वेषामेव तेषां तु समस्तानां महात्मनाम्
सेनापतिपतिं चक्रे गुडाकेशं धनंजयम्
Sarveshameva tesham tu samastanam mahatmanam
Senapatipatim chakre gudakesham dhananjayam
154.14
अर्जुनस्यापि नेता च संयन्ता चैव वाजिनाम्
संकर्षणानुजः श्रीमान्महाबुद्धिर्जनार्दनः
Arjunasyapi neta cha sanyanta chaiva vajinam
Sankarshananujah shrimanmahabuddhirjanardanah
154.15
तद्दृष्ट्वोपस्थितं युद्धं समासन्नं महात्ययम्
प्राविशद्भवनं राज्ञः पाण्डवस्य हलायुधः
Taddrishtvopasthitam yuddham samasannam mahatyayam
Pravishadbhavanam ragyah pandavasya halayudhah
154.16
सहाक्रूरप्रभृतिभिर्गदसाम्बोल्मुकादिभिः
रौक्मिणेयाहुकसुतैश्चारुदेष्णपुरोगमैः
Sahakruraprabhritibhirgadasambolmukadibhih
Raukmineyahukasutaishcharudeshnapurogamaih
154.17
वृष्णिमुख्यैरभिगतैर्व्याघ्रैरिव बलोत्कटैः
अभिगुप्तो महाबाहुर्मरुद्भिरिव वासवः
Vrishnimukhyairabhigatairvyaghrairiva balotkataih
Abhigupto mahabahurmarudbhiriva vasavah
154.18
नीलकौशेयवसनः कैलासशिखरोपमः
सिंहखेलगतिः श्रीमान्मदरक्तान्तलोचनः
Nilakausheyavasanah kailasashikharopamah
Sinhakhelagatih shrimanmadaraktantalochanah
154.19
तं दृष्ट्वा धर्मराजश्च केशवश्च महाद्युतिः
उदतिष्ठत्तदा पार्थो भीमकर्मा वृकोदरः
Tam drishtva dharmarajashcha keshavashcha mahadyutih
Udatishthattada partho bhimakarma vrikodarah
154.20
गाण्डीवधन्वा ये चान्ये राजानस्तत्र केचन
पूजयां चक्रुरभ्येत्य ते स्म सर्वे हलायुधम्
Gandivadhanva ye chanye rajanastatra kechana
Pujayam chakrurabhyetya te sma sarve halayudham
154.21
ततस्तं पाण्डवो राजा करे पस्पर्श पाणिना
वासुदेवपुरोगास्तु सर्व एवाभ्यवादयन्
Tatastam pandavo raja kare pasparsha panina
Vasudevapurogastu sarva evabhyavadayan
154.22
विराटद्रुपदौ वृद्धावभिवाद्य हलायुधः
युधिष्ठिरेण सहित उपाविशदरिंदमः
Viratadrupadau vriddhavabhivadya halayudhah
Yudhishthirena sahita upavishadarindamah
154.23
ततस्तेषूपविष्टेषु पार्थिवेषु समन्ततः
वासुदेवमभिप्रेक्ष्य रौहिणेयोऽभ्यभाषत
Tatasteshupavishteshu parthiveshu samantatah
Vasudevamabhiprekshya rauhineyobhyabhashata
154.24
भवितायं महारौद्रो दारुणः पुरुषक्षयः
दिष्टमेतद्ध्रुवं मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम्
Bhavitayam maharaudro darunah purushakshayah
Dishtametaddhruvam manye na shakyamativartitum
154.25
अस्माद्युद्धात्समुत्तीर्णानपि वः ससुहृज्जनान्
अरोगानक्षतैर्देहैः पश्येयमिति मे मतिः
Asmadyuddhatsamuttirnanapi vah sasuhrijjanan
Aroganakshatairdehaih pashyeyamiti me matih
154.26
समेतं पार्थिवं क्षत्रं कालपक्वमसंशयम्
विमर्दः सुमहान्भावी मांसशोणितकर्दमः
Sametam parthivam kshatram kalapakvamasanshayam
Vimardah sumahanbhavi mansashonitakardamah
154.27
उक्तो मया वासुदेवः पुनः पुनरुपह्वरे
संबन्धिषु समां वृत्तिं वर्तस्व मधुसूदन
Ukto maya vasudevah punah punarupahvare
Sambandhishu samam vrittim vartasva madhusudana
154.28
पाण्डवा हि यथास्माकं तथा दुर्योधनो नृपः
तस्यापि क्रियतां युक्त्या सपर्येति पुनः पुनः
Pandava hi yathasmakam tatha duryodhano nripah
Tasyapi kriyatam yuktya saparyeti punah punah
154.29
तच्च मे नाकरोद्वाक्यं त्वदर्थे मधुसूदनः
निविष्टः सर्वभावेन धनंजयमवेक्ष्य च
Tachcha me nakarodvakyam tvadarthe madhusudanah
Nivishtah sarvabhavena dhananjayamavekshya cha
154.30
ध्रुवो जयः पाण्डवानामिति मे निश्चिता मतिः
तथा ह्यभिनिवेशोऽयं वासुदेवस्य भारत
Dhruvo jayah pandavanamiti me nishchita matih
Tatha hyabhiniveshoyam vasudevasya bharata
154.31
न चाहमुत्सहे कृष्णमृते लोकमुदीक्षितुम्
ततोऽहमनुवर्तामि केशवस्य चिकीर्षितम्
Na chahamutsahe krishnamrite lokamudikshitum
Tatohamanuvartami keshavasya chikirshitam
154.32
उभौ शिष्यौ हि मे वीरौ गदायुद्धविशारदौ
तुल्यस्नेहोऽस्म्यतो भीमे तथा दुर्योधने नृपे
Ubhau shishyau hi me virau gadayuddhavisharadau
Tulyasnehosmyato bhime tatha duryodhane nripe
154.33
तस्माद्यास्यामि तीर्थानि सरस्वत्या निषेवितुम्
न हि शक्ष्यामि कौरव्यान्नश्यमानानुपेक्षितुम्
Tasmadyasyami tirthani sarasvatya nishevitum
Na hi shakshyami kauravyannashyamananupekshitum
154.34
एवमुक्त्वा महाबाहुरनुज्ञातश्च पाण्डवैः
तीर्थयात्रां ययौ रामो निवर्त्य मधुसूदनम्
Evamuktva mahabahuranugyatashcha pandavaih
Tirthayatram yayau ramo nivartya madhusudanam