UtshovChapter 261
261.1
युधिष्ठिर उवाच
उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक्पृथक्
प्रस्थानकारणं ब्रह्मञ्श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्
Yudhishthira uvacha
Uktam bhagavata janma ramadinam prithakprithak
Prasthanakaranam brahmanshrotumichchhami kathyatam
261.2
कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
प्रस्थापितौ वनं ब्रह्म मैथिली च यशस्विनी
Katham dasharathi virau bhratarau ramalakshmanau
Prasthapitau vanam brahma maithili cha yashasvini
261.3
मार्कण्डेय उवाच
जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमानभवन्नृपः
क्रियारतिर्धर्मपरः सततं वृद्धसेविता
Markandeya uvacha
Jataputro dasharathah pritimanabhavannripah
Kriyaratirdharmaparah satatam vriddhasevita
261.4
क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसः
वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदे च पारगाः
Kramena chasya te putra vyavardhanta mahaujasah
Vedeshu sarahasyeshu dhanurvede cha paragah
261.5
चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्थिव
यदा तदा दशरथः प्रीतिमानभवत्सुखी
Charitabrahmacharyaste kritadarashcha parthiva
Yada tada dasharathah pritimanabhavatsukhi
261.6
ज्येष्ठो रामोऽभवत्तेषां रमयामास हि प्रजाः
मनोहरतया धीमान्पितुर्हृदयतोषणः
Jyeshtho ramobhavattesham ramayamasa hi prajah
Manoharataya dhimanpiturhridayatoshanah
261.7
ततः स राजा मतिमान्मत्वात्मानं वयोऽधिकम्
मन्त्रयामास सचिवैर्धर्मज्ञैश्च पुरोहितैः
Tatah sa raja matimanmatvatmanam vayodhikam
Mantrayamasa sachivairdharmagyaishcha purohitaih
261.8
अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत
प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः
Abhishekaya ramasya yauvarajyena bharata
Praptakalam cha te sarve menire mantrisattamah
261.9
लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम्
दीर्घबाहुं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम्
Lohitaksham mahabahum mattamatangagaminam
Dirghabahum mahoraskam nilakunchitamurdhajam
261.10
दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्रादनवमं बले
पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ
Dipyamanam shriya viram shakradanavamam bale
Paragam sarvadharmanam brihaspatisamam matau
261.11
सर्वानुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम्
जितेन्द्रियममित्राणामपि दृष्टिमनोहरम्
Sarvanuraktaprakritim sarvavidyavisharadam
Jitendriyamamitranamapi drishtimanoharam
261.12
नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम्
धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम्
Niyantaramasadhunam goptaram dharmacharinam
Dhritimantamanadhrishyam jetaramaparajitam
261.13
पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम्
संदृश्य परमां प्रीतिमगच्छत्कुरुनन्दन
Putram raja dasharathah kausalyanandavardhanam
Sandrishya paramam pritimagachchhatkurunandana
261.14
चिन्तयंश्च महातेजा गुणान्रामस्य वीर्यवान्
अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम्
Chintayanshcha mahateja gunanramasya viryavan
Abhyabhashata bhadram te priyamanah purohitam
261.15
अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन्पुण्यं योगमुपैष्यति
संभाराः संभ्रियन्तां मे रामश्चोपनिमन्त्र्यताम्
Adya pushyo nishi brahmanpunyam yogamupaishyati
Sambharah sambhriyantam me ramashchopanimantryatam
261.16
इति तद्राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा
कैकेयीमभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्
Iti tadrajavachanam pratishrutyatha manthara
Kaikeyimabhigamyedam kale vachanamabravit
261.17
अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत्
आशीविषस्त्वां संक्रुद्धश्चण्डो दशति दुर्भगे
Adya kaikeyi daurbhagyam ragya te khyapitam mahat
Ashivishastvam sankruddhashchando dashati durbhage
261.18
सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते
कुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक्
Subhaga khalu kausalya yasyah putrobhishekshyate
Kuto hi tava saubhagyam yasyah putro na rajyabhak
261.19
सा तद्वचनमाज्ञाय सर्वाभरणभूषिता
वेदीविलग्नमध्येव बिभ्रती रूपमुत्तमम्
Sa tadvachanamagyaya sarvabharanabhushita
Vedivilagnamadhyeva bibhrati rupamuttamam
261.20
विविक्ते पतिमासाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता
प्रणयं व्यञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यमब्रवीत्
Vivikte patimasadya hasantiva shuchismita
Pranayam vyanjayantiva madhuram vakyamabravit
261.21
सत्यप्रतिज्ञ यन्मे त्वं काममेकं निसृष्टवान्
उपाकुरुष्व तद्राजंस्तस्मान्मुच्यस्व संकटात्
Satyapratigya yanme tvam kamamekam nisrishtavan
Upakurushva tadrajanstasmanmuchyasva sankatat
261.22
राजोवाच
वरं ददानि ते हन्त तद्गृहाण यदिच्छसि
अवध्यो वध्यतां कोऽद्य वध्यः कोऽद्य विमुच्यताम्
Rajovacha
Varam dadani te hanta tadgrihana yadichchhasi
Avadhyo vadhyatam kodya vadhyah kodya vimuchyatam
261.23
धनं ददानि कस्याद्य ह्रियतां कस्य वा पुनः
ब्राह्मणस्वादिहान्यत्र यत्किंचिद्वित्तमस्ति मे
Dhanam dadani kasyadya hriyatam kasya va punah
Brahmanasvadihanyatra yatkinchidvittamasti me
261.24
मार्कण्डेय उवाच
सा तद्वचनमाज्ञाय परिगृह्य नराधिपम्
आत्मनो बलमाज्ञाय तत एनमुवाच ह
Markandeya uvacha
Sa tadvachanamagyaya parigrihya naradhipam
Atmano balamagyaya tata enamuvacha ha
261.25
आभिषेचनिकं यत्ते रामार्थमुपकल्पितम्
भरतस्तदवाप्नोतु वनं गच्छतु राघवः
Abhishechanikam yatte ramarthamupakalpitam
Bharatastadavapnotu vanam gachchhatu raghavah
261.26
स तद्राजा वचः श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम्
दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ न किंचिद्व्याजहार ह
Sa tadraja vachah shrutva vipriyam darunodayam
Duhkharto bharatashreshtha na kinchidvyajahara ha
261.27
ततस्तथोक्तं पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान्
वनं प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्विति
Tatastathoktam pitaram ramo vigyaya viryavan
Vanam pratasthe dharmatma raja satyo bhavatviti
261.28
तमन्वगच्छल्लक्ष्मीवान्धनुष्माँल्लक्ष्मणस्तदा
सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा
Tamanvagachchhallakshmivandhanushmanllakshmanastada
Sita cha bharya bhadram te vaidehi janakatmaja
261.29
ततो वनं गते रामे राजा दशरथस्तदा
समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा
Tato vanam gate rame raja dasharathastada
Samayujyata dehasya kalaparyayadharmana
261.30
रामं तु गतमाज्ञाय राजानं च तथागतम्
आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्
Ramam tu gatamagyaya rajanam cha tathagatam
Anayya bharatam devi kaikeyi vakyamabravit
261.31
गतो दशरथः स्वर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ
गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम्
Gato dasharathah svargam vanasthau ramalakshmanau
Grihana rajyam vipulam kshemam nihatakantakam
261.32
तामुवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम्
पतिं हत्वा कुलं चेदमुत्साद्य धनलुब्धया
Tamuvacha sa dharmatma nrishansam bata te kritam
Patim hatva kulam chedamutsadya dhanalubdhaya
261.33
अयशः पातयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसने
सकामा भव मे मातरित्युक्त्वा प्ररुरोद ह
Ayashah patayitva me murdhni tvam kulapansane
Sakama bhava me matarityuktva praruroda ha
261.34
स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ
अन्वयाद्भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालसः
Sa charitram vishodhyatha sarvaprakritisannidhau
Anvayadbhrataram ramam vinivartanalalasah
261.35
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः
अग्रे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ
Kausalyam cha sumitram cha kaikeyim cha suduhkhitah
Agre prasthapya yanaih sa shatrughnasahito yayau
261.36
वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश्चान्यैः सहस्रशः
पौरजानपदैः सार्धं रामानयनकाङ्क्षया
Vasishthavamadevabhyam vipraishchanyaih sahasrashah
Paurajanapadaih sardham ramanayanakankshaya
261.37
ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम्
तापसानामलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम्
Dadarsha chitrakutastham sa ramam sahalakshmanam
Tapasanamalankaram dharayantam dhanurdharam
261.38
विसर्जितः स रामेण पितुर्वचनकारिणा
नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके
Visarjitah sa ramena piturvachanakarina
Nandigramekarodrajyam puraskrityasya paduke
261.39
रामस्तु पुनराशङ्क्य पौरजानपदागमम्
प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति
Ramastu punarashankya paurajanapadagamam
Pravivesha maharanyam sharabhangashramam prati
261.40
सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यमाश्रितः
नदीं गोदावरीं रम्यामाश्रित्य न्यवसत्तदा
Satkritya sharabhangam sa dandakaranyamashritah
Nadim godavarim ramyamashritya nyavasattada
261.41
वसतस्तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम्
खरेणासीन्महद्वैरं जनस्थाननिवासिना
Vasatastasya ramasya tatah shurpanakhakritam
Kharenasinmahadvairam janasthananivasina
261.42
रक्षार्थं तापसानां च राघवो धर्मवत्सलः
चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम्
Rakshartham tapasanam cha raghavo dharmavatsalah
Chaturdasha sahasrani jaghana bhuvi rakshasam
261.43
दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ
चक्रे क्षेमं पुनर्धीमान्धर्मारण्यं स राघवः
Dushanam cha kharam chaiva nihatya sumahabalau
Chakre kshemam punardhimandharmaranyam sa raghavah
261.44
हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनः
ययौ निकृत्तनासोष्ठी लङ्कां भ्रातुर्निवेशनम्
Hateshu teshu rakshahsu tatah shurpanakha punah
Yayau nikrittanasoshthi lankam bhraturniveshanam
261.45
ततो रावणमभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्छिता
पपात पादयोर्भ्रातुः संशुष्करुधिरानना
Tato ravanamabhyetya rakshasi duhkhamurchhita
Papata padayorbhratuh sanshushkarudhiranana
261.46
तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्छितः
उत्पपातासनात्क्रुद्धो दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्
Tam tatha vikritam drishtva ravanah krodhamurchhitah
Utpapatasanatkruddho dantairdantanupasprishan
261.47
स्वानमात्यान्विसृज्याथ विविक्ते तामुवाच सः
केनास्येवं कृता भद्रे मामचिन्त्यावमन्य च
Svanamatyanvisrijyatha vivikte tamuvacha sah
Kenasyevam krita bhadre mamachintyavamanya cha
261.48
कः शूलं तीक्ष्णमासाद्य सर्वगात्रैर्निषेवते
कः शिरस्यग्निमादाय विश्वस्तः स्वपते सुखम्
Kah shulam tikshnamasadya sarvagatrairnishevate
Kah shirasyagnimadaya vishvastah svapate sukham
261.49
आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः
सिंहं केसरिणं कश्च दंष्ट्रासु स्पृश्य तिष्ठति
Ashivisham ghorataram padena sprishatiha kah
Sinham kesarinam kashcha danshtrasu sprishya tishthati
261.50
इत्येवं ब्रुवतस्तस्य स्रोतोभ्यस्तेजसोऽर्चिषः
निश्चेरुर्दह्यतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः
Ityevam bruvatastasya srotobhyastejasorchishah
Nishcherurdahyato ratrau vrikshasyeva svarandhratah
261.51
तस्य तत्सर्वमाचख्यौ भगिनी रामविक्रमम्
खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम्
Tasya tatsarvamachakhyau bhagini ramavikramam
Kharadushanasanyuktam rakshasanam parabhavam
261.52
स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारमुपसान्त्व्य च
ऊर्ध्वमाचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम्
Sa nishchitya tatah krityam svasaramupasantvya cha
Urdhvamachakrame raja vidhaya nagare vidhim
261.53
त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतमेव च
ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम्
Trikutam samatikramya kalaparvatameva cha
Dadarsha makaravasam gambhirodam mahodadhim
261.54
तमतीत्याथ गोकर्णमभ्यगच्छद्दशाननः
दयितं स्थानमव्यग्रं शूलपाणेर्महात्मनः
Tamatityatha gokarnamabhyagachchhaddashananah
Dayitam sthanamavyagram shulapanermahatmanah
261.55
तत्राभ्यगच्छन्मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः
पुरा रामभयादेव तापस्यं समुपाश्रितम्
Tatrabhyagachchhanmaricham purvamatyam dashananah
Pura ramabhayadeva tapasyam samupashritam