UtshovChapter 262
262.1
मार्कण्डेय उवाच
मारीचस्त्वथ संभ्रान्तो दृष्ट्वा रावणमागतम्
पूजयामास सत्कारैः फलमूलादिभिस्तथा
Markandeya uvacha
Marichastvatha sambhranto drishtva ravanamagatam
Pujayamasa satkaraih phalamuladibhistatha
262.2
विश्रान्तं चैनमासीनमन्वासीनः स राक्षसः
उवाच प्रश्रितं वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्
Vishrantam chainamasinamanvasinah sa rakshasah
Uvacha prashritam vakyam vakyagyo vakyakovidam
262.3
न ते प्रकृतिमान्वर्णः कच्चित्क्षेमं पुरे तव
कच्चित्प्रकृतयः सर्वा भजन्ते त्वां यथा पुरा
Na te prakritimanvarnah kachchitkshemam pure tava
Kachchitprakritayah sarva bhajante tvam yatha pura
262.4
किमिहागमने चापि कार्यं ते राक्षसेश्वर
कृतमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्
Kimihagamane chapi karyam te rakshaseshvara
Kritamityeva tadviddhi yadyapi syatsudushkaram
262.5
शशंस रावणस्तस्मै तत्सर्वं रामचेष्टितम्
मारीचस्त्वब्रवीच्छ्रुत्वा समासेनैव रावणम्
Shashansa ravanastasmai tatsarvam ramacheshtitam
Marichastvabravichchhrutva samasenaiva ravanam
262.6
अलं ते राममासाद्य वीर्यज्ञो ह्यस्मि तस्य वै
बाणवेगं हि कस्तस्य शक्तः सोढुं महात्मनः
Alam te ramamasadya viryagyo hyasmi tasya vai
Banavegam hi kastasya shaktah sodhum mahatmanah
262.7
प्रव्रज्यायां हि मे हेतुः स एव पुरुषर्षभः
विनाशमुखमेतत्ते केनाख्यातं दुरात्मना
Pravrajyayam hi me hetuh sa eva purusharshabhah
Vinashamukhametatte kenakhyatam duratmana
262.8
तमुवाचाथ सक्रोधो रावणः परिभर्त्सयन्
अकुर्वतोऽस्मद्वचनं स्यान्मृत्युरपि ते ध्रुवम्
Tamuvachatha sakrodho ravanah paribhartsayan
Akurvatosmadvachanam syanmrityurapi te dhruvam
262.9
मारीचश्चिन्तयामास विशिष्टान्मरणं वरम्
अवश्यं मरणे प्राप्ते करिष्याम्यस्य यन्मतम्
Marichashchintayamasa vishishtanmaranam varam
Avashyam marane prapte karishyamyasya yanmatam
262.10
ततस्तं प्रत्युवाचाथ मारीचो राक्षसेश्वरम्
किं ते साह्यं मया कार्यं करिष्याम्यवशोऽपि तत्
Tatastam pratyuvachatha maricho rakshaseshvaram
Kim te sahyam maya karyam karishyamyavashopi tat
262.11
तमब्रवीद्दशग्रीवो गच्छ सीतां प्रलोभय
रत्नशृङ्गो मृगो भूत्वा रत्नचित्रतनूरुहः
Tamabraviddashagrivo gachchha sitam pralobhaya
Ratnashringo mrigo bhutva ratnachitratanuruhah
262.12
ध्रुवं सीता समालक्ष्य त्वां रामं चोदयिष्यति
अपक्रान्ते च काकुत्स्थे सीता वश्या भविष्यति
Dhruvam sita samalakshya tvam ramam chodayishyati
Apakrante cha kakutsthe sita vashya bhavishyati
262.13
तामादायापनेष्यामि ततः स न भविष्यति
भार्यावियोगाद्दुर्बुद्धिरेतत्साह्यं कुरुष्व मे
Tamadayapaneshyami tatah sa na bhavishyati
Bharyaviyogaddurbuddhiretatsahyam kurushva me
262.14
इत्येवमुक्तो मारीचः कृत्वोदकमथात्मनः
रावणं पुरतो यान्तमन्वगच्छत्सुदुःखितः
Ityevamukto marichah kritvodakamathatmanah
Ravanam purato yantamanvagachchhatsuduhkhitah
262.15
ततस्तस्याश्रमं गत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः
चक्रतुस्तत्तथा सर्वमुभौ यत्पूर्वमन्त्रितम्
Tatastasyashramam gatva ramasyaklishtakarmanah
Chakratustattatha sarvamubhau yatpurvamantritam
262.16
रावणस्तु यतिर्भूत्वा मुण्डः कुण्डी त्रिदण्डधृक्
मृगश्च भूत्वा मारीचस्तं देशमुपजग्मतुः
Ravanastu yatirbhutva mundah kundi tridandadhrik
Mrigashcha bhutva marichastam deshamupajagmatuh
262.17
दर्शयामास वैदेहीं मारीचो मृगरूपधृक्
चोदयामास तस्यार्थे सा रामं विधिचोदिता
Darshayamasa vaidehim maricho mrigarupadhrik
Chodayamasa tasyarthe sa ramam vidhichodita
262.18
रामस्तस्याः प्रियं कुर्वन्धनुरादाय सत्वरः
रक्षार्थे लक्ष्मणं न्यस्य प्रययौ मृगलिप्सया
Ramastasyah priyam kurvandhanuradaya satvarah
Raksharthe lakshmanam nyasya prayayau mrigalipsaya
262.19
स धन्वी बद्धतूणीरः खड्गगोधाङ्गुलित्रवान्
अन्वधावन्मृगं रामो रुद्रस्तारामृगं यथा
Sa dhanvi baddhatunirah khadgagodhangulitravan
Anvadhavanmrigam ramo rudrastaramrigam yatha
262.20
सोऽन्तर्हितः पुनस्तस्य दर्शनं राक्षसो व्रजन्
चकर्ष महदध्वानं रामस्तं बुबुधे ततः
Sontarhitah punastasya darshanam rakshaso vrajan
Chakarsha mahadadhvanam ramastam bubudhe tatah
262.21
निशाचरं विदित्वा तं राघवः प्रतिभानवान्
अमोघं शरमादाय जघान मृगरूपिणम्
Nishacharam viditva tam raghavah pratibhanavan
Amogham sharamadaya jaghana mrigarupinam
262.22
स रामबाणाभिहतः कृत्वा रामस्वरं तदा
हा सीते लक्ष्मणेत्येवं चुक्रोशार्तस्वरेण ह
Sa ramabanabhihatah kritva ramasvaram tada
Ha site lakshmanetyevam chukroshartasvarena ha
262.23
शुश्राव तस्य वैदेही ततस्तां करुणां गिरम्
सा प्राद्रवद्यतः शब्दस्तामुवाचाथ लक्ष्मणः
Shushrava tasya vaidehi tatastam karunam giram
Sa pradravadyatah shabdastamuvachatha lakshmanah
262.24
अलं ते शङ्कया भीरु को रामं विषहिष्यति
मुहूर्ताद्द्रक्ष्यसे राममागतं तं शुचिस्मिते
Alam te shankaya bhiru ko ramam vishahishyati
Muhurtaddrakshyase ramamagatam tam shuchismite
262.25
इत्युक्त्वा सा प्ररुदती पर्यशङ्कत देवरम्
हता वै स्त्रीस्वभावेन शुद्धचारित्रभूषणम्
Ityuktva sa prarudati paryashankata devaram
Hata vai strisvabhavena shuddhacharitrabhushanam
262.26
सा तं परुषमारब्धा वक्तुं साध्वी पतिव्रता
नैष कालो भवेन्मूढ यं त्वं प्रार्थयसे हृदा
Sa tam parushamarabdha vaktum sadhvi pativrata
Naisha kalo bhavenmudha yam tvam prarthayase hrida
262.27
अप्यहं शस्त्रमादाय हन्यामात्मानमात्मना
पतेयं गिरिशृङ्गाद्वा विशेयं वा हुताशनम्
Apyaham shastramadaya hanyamatmanamatmana
Pateyam girishringadva visheyam va hutashanam
262.28
रामं भर्तारमुत्सृज्य न त्वहं त्वां कथंचन
निहीनमुपतिष्ठेयं शार्दूली क्रोष्टुकं यथा
Ramam bhartaramutsrijya na tvaham tvam kathanchana
Nihinamupatishtheyam sharduli kroshtukam yatha
262.29
एतादृशं वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः प्रियराघवः
पिधाय कर्णौ सद्वृत्तः प्रस्थितो येन राघवः
स रामस्य पदं गृह्य प्रससार धनुर्धरः
Etadrisham vachah shrutva lakshmanah priyaraghavah
Pidhaya karnau sadvrittah prasthito yena raghavah
Sa ramasya padam grihya prasasara dhanurdharah
262.30
एतस्मिन्नन्तरे रक्षो रावणः प्रत्यदृश्यत
अभव्यो भव्यरूपेण भस्मच्छन्न इवानलः
यतिवेषप्रतिच्छन्नो जिहीर्षुस्तामनिन्दिताम्
Etasminnantare raksho ravanah pratyadrishyata
Abhavyo bhavyarupena bhasmachchhanna ivanalah
Yativeshapratichchhanno jihirshustamaninditam
262.31
सा तमालक्ष्य संप्राप्तं धर्मज्ञा जनकात्मजा
निमन्त्रयामास तदा फलमूलाशनादिभिः
Sa tamalakshya sampraptam dharmagya janakatmaja
Nimantrayamasa tada phalamulashanadibhih
262.32
अवमन्य स तत्सर्वं स्वरूपं प्रतिपद्य च
सान्त्वयामास वैदेहीमिति राक्षसपुंगवः
Avamanya sa tatsarvam svarupam pratipadya cha
Santvayamasa vaidehimiti rakshasapungavah
262.33
सीते राक्षसराजोऽहं रावणो नाम विश्रुतः
मम लङ्का पुरी नाम्ना रम्या पारे महोदधेः
Site rakshasarajoham ravano nama vishrutah
Mama lanka puri namna ramya pare mahodadheh
262.34
तत्र त्वं वरनारीषु शोभिष्यसि मया सह
भार्या मे भव सुश्रोणि तापसं त्यज राघवम्
Tatra tvam varanarishu shobhishyasi maya saha
Bharya me bhava sushroni tapasam tyaja raghavam
262.35
एवमादीनि वाक्यानि श्रुत्वा सीताथ जानकी
पिधाय कर्णौ सुश्रोणी मैवमित्यब्रवीद्वचः
Evamadini vakyani shrutva sitatha janaki
Pidhaya karnau sushroni maivamityabravidvachah
262.36
प्रपतेद्द्यौः सनक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत्
शैत्यमग्निरियान्नाहं त्यजेयं रघुनन्दनम्
Prapateddyauh sanakshatra prithivi shakalibhavet
Shaityamagniriyannaham tyajeyam raghunandanam
262.37
कथं हि भिन्नकरटं पद्मिनं वनगोचरम्
उपस्थाय महानागं करेणुः सूकरं स्पृशेत्
Katham hi bhinnakaratam padminam vanagocharam
Upasthaya mahanagam karenuh sukaram sprishet
262.38
कथं हि पीत्वा माध्वीकं पीत्वा च मधुमाधवीम्
लोभं सौवीरके कुर्यान्नारी काचिदिति स्मरे
Katham hi pitva madhvikam pitva cha madhumadhavim
Lobham sauvirake kuryannari kachiditi smare
262.39
इति सा तं समाभाष्य प्रविवेशाश्रमं पुनः
तामनुद्रुत्य सुश्रोणीं रावणः प्रत्यषेधयत्
Iti sa tam samabhashya praviveshashramam punah
Tamanudrutya sushronim ravanah pratyashedhayat
262.40
भर्त्सयित्वा तु रूक्षेण स्वरेण गतचेतनाम्
मूर्धजेषु निजग्राह खमुपाचक्रमे ततः
Bhartsayitva tu rukshena svarena gatachetanam
Murdhajeshu nijagraha khamupachakrame tatah
262.41
तां ददर्श तदा गृध्रो जटायुर्गिरिगोचरः
रुदतीं राम रामेति ह्रियमाणां तपस्विनीम्
Tam dadarsha tada gridhro jatayurgirigocharah
Rudatim rama rameti hriyamanam tapasvinim