UtshovChapter 263
263.1
मार्कण्डेय उवाच
सखा दशरथस्यासीज्जटायुररुणात्मजः
गृध्रराजो महावीर्यः संपातिर्यस्य सोदरः
Markandeya uvacha
Sakha dasharathasyasijjatayurarunatmajah
Gridhrarajo mahaviryah sampatiryasya sodarah
263.2
स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां स्नुषाम्
क्रोधादभ्यद्रवत्पक्षी रावणं राक्षसेश्वरम्
Sa dadarsha tada sitam ravanankagatam snusham
Krodhadabhyadravatpakshi ravanam rakshaseshvaram
263.3
अथैनमब्रवीद्गृध्रो मुञ्च मुञ्चेति मैथिलीम्
ध्रियमाणे मयि कथं हरिष्यसि निशाचर
न हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे वधूम्
Athainamabravidgridhro muncha muncheti maithilim
Dhriyamane mayi katham harishyasi nishachara
Na hi me mokshyase jivanyadi notsrijase vadhum
263.4
उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त नखरैर्भृशम्
पक्षतुण्डप्रहारैश्च बहुशो जर्जरीकृतः
चक्षार रुधिरं भूरि गिरिः प्रस्रवणैरिव
Uktvaivam rakshasendram tam chakarta nakharairbhrisham
Pakshatundapraharaishcha bahusho jarjarikritah
Chakshara rudhiram bhuri girih prasravanairiva
263.5
स वध्यमानो गृध्रेण रामप्रियहितैषिणा
खड्गमादाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतत्रिणः
Sa vadhyamano gridhrena ramapriyahitaishina
Khadgamadaya chichchheda bhujau tasya patatrinah
263.6
निहत्य गृध्रराजं स छिन्नाभ्रशिखरोपमम्
ऊर्ध्वमाचक्रमे सीतां गृहीत्वाङ्केन राक्षसः
Nihatya gridhrarajam sa chhinnabhrashikharopamam
Urdhvamachakrame sitam grihitvankena rakshasah
263.7
यत्र यत्र तु वैदेही पश्यत्याश्रममण्डलम्
सरो वा सरितं वापि तत्र मुञ्चति भूषणम्
Yatra yatra tu vaidehi pashyatyashramamandalam
Saro va saritam vapi tatra munchati bhushanam
263.8
सा ददर्श गिरिप्रस्थे पञ्च वानरपुंगवान्
तत्र वासो महद्दिव्यमुत्ससर्ज मनस्विनी
Sa dadarsha giriprasthe pancha vanarapungavan
Tatra vaso mahaddivyamutsasarja manasvini
263.9
तत्तेषां वानरेन्द्राणां पपात पवनोद्धुतम्
मध्ये सुपीतं पञ्चानां विद्युन्मेघान्तरे यथा
Tattesham vanarendranam papata pavanoddhutam
Madhye supitam panchanam vidyunmeghantare yatha
263.10
एवं हृतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम्
निवृत्तो ददृशे धीमान्भ्रातरं लक्ष्मणं तदा
Evam hritayam vaidehyam ramo hatva mahamrigam
Nivritto dadrishe dhimanbhrataram lakshmanam tada
263.11
कथमुत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते
इत्येवं भ्रातरं दृष्ट्वा प्राप्तोऽसीति व्यगर्हयत्
Kathamutsrijya vaidehim vane rakshasasevite
Ityevam bhrataram drishtva praptositi vyagarhayat
263.12
मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सोऽपकर्षणम्
भ्रातुरागमनं चैव चिन्तयन्पर्यतप्यत
Mrigarupadharenatha rakshasa sopakarshanam
Bhraturagamanam chaiva chintayanparyatapyata
263.13
गर्हयन्नेव रामस्तु त्वरितस्तं समासदत्
अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मण
Garhayanneva ramastu tvaritastam samasadat
Api jivati vaidehi neti pashyami lakshmana
263.14
तस्य तत्सर्वमाचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वचः
यदुक्तवत्यसदृशं वैदेही पश्चिमं वचः
Tasya tatsarvamachakhyau sitaya lakshmano vachah
Yaduktavatyasadrisham vaidehi pashchimam vachah
263.15
दह्यमानेन तु हृदा रामोऽभ्यपतदाश्रमम्
स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतोपमम्
Dahyamanena tu hrida ramobhyapatadashramam
Sa dadarsha tada gridhram nihatam parvatopamam
263.16
राक्षसं शङ्कमानस्तु विकृष्य बलवद्धनुः
अभ्यधावत काकुत्स्थस्ततस्तं सहलक्ष्मणः
Rakshasam shankamanastu vikrishya balavaddhanuh
Abhyadhavata kakutsthastatastam sahalakshmanah
263.17
स तावुवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ
गृध्रराजोऽस्मि भद्रं वां सखा दशरथस्य ह
Sa tavuvacha tejasvi sahitau ramalakshmanau
Gridhrarajosmi bhadram vam sakha dasharathasya ha
263.18
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संगृह्य धनुषी शुभे
कोऽयं पितरमस्माकं नाम्नाहेत्यूचतुश्च तौ
Tasya tadvachanam shrutva sangrihya dhanushi shubhe
Koyam pitaramasmakam namnahetyuchatushcha tau
263.19
ततो ददृशतुस्तौ तं छिन्नपक्षद्वयं तथा
तयोः शशंस गृध्रस्तु सीतार्थे रावणाद्वधम्
Tato dadrishatustau tam chhinnapakshadvayam tatha
Tayoh shashansa gridhrastu sitarthe ravanadvadham
263.20
अपृच्छद्राघवो गृध्रं रावणः कां दिशं गतः
तस्य गृध्रः शिरःकम्पैराचचक्षे ममार च
Aprichchhadraghavo gridhram ravanah kam disham gatah
Tasya gridhrah shirahkampairachachakshe mamara cha
263.21
दक्षिणामिति काकुत्स्थो विदित्वास्य तदिङ्गितम्
संस्कारं लम्भयामास सखायं पूजयन्पितुः
Dakshinamiti kakutstho viditvasya tadingitam
Sanskaram lambhayamasa sakhayam pujayanpituh
263.22
ततो दृष्ट्वाश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम्
विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुबलसेवितम्
Tato drishtvashramapadam vyapaviddhabrisighatam
Vidhvastakalasham shunyam gomayubalasevitam
263.23
दुःखशोकसमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौ
जग्मतुर्दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ
Duhkhashokasamavishtau vaidehiharanarditau
Jagmaturdandakaranyam dakshinena parantapau
263.24
वने महति तस्मिंस्तु रामः सौमित्रिणा सह
ददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वशः
शब्दं च घोरं सत्त्वानां दावाग्नेरिव वर्धतः
Vane mahati tasminstu ramah saumitrina saha
Dadarsha mrigayuthani dravamanani sarvashah
Shabdam cha ghoram sattvanam davagneriva vardhatah
263.25
अपश्येतां मुहूर्ताच्च कबन्धं घोरदर्शनम्
मेघपर्वतसंकाशं शालस्कन्धं महाभुजम्
उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम्
Apashyetam muhurtachcha kabandham ghoradarshanam
Meghaparvatasankasham shalaskandham mahabhujam
Urogatavishalaksham mahodaramahamukham
263.26
यदृच्छयाथ तद्रक्षः करे जग्राह लक्ष्मणम्
विषादमगमत्सद्यः सौमित्रिरथ भारत
Yadrichchhayatha tadrakshah kare jagraha lakshmanam
Vishadamagamatsadyah saumitriratha bharata
263.27
स राममभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम्
विषण्णश्चाब्रवीद्रामं पश्यावस्थामिमां मम
Sa ramamabhisamprekshya krishyate yena tanmukham
Vishannashchabravidramam pashyavasthamimam mama
263.28
हरणं चैव वैदेह्या मम चायमुपप्लवः
राज्यभ्रंशश्च भवतस्तातस्य मरणं तथा
Haranam chaiva vaidehya mama chayamupaplavah
Rajyabhranshashcha bhavatastatasya maranam tatha
263.29
नाहं त्वां सह वैदेह्या समेतं कोसलागतम्
द्रक्ष्यामि पृथिवीराज्ये पितृपैतामहे स्थितम्
Naham tvam saha vaidehya sametam kosalagatam
Drakshyami prithivirajye pitripaitamahe sthitam
263.30
द्रक्ष्यन्त्यार्यस्य धन्या ये कुशलाजशमीलवैः
अभिषिक्तस्य वदनं सोमं साभ्रलवं यथा
Drakshyantyaryasya dhanya ye kushalajashamilavaih
Abhishiktasya vadanam somam sabhralavam yatha
263.31
एवं बहुविधं धीमान्विललाप स लक्ष्मणः
तमुवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्वप्यसंभ्रमः
Evam bahuvidham dhimanvilalapa sa lakshmanah
Tamuvachatha kakutsthah sambhrameshvapyasambhramah
263.32
मा विषीद नरव्याघ्र नैष कश्चिन्मयि स्थिते
छिन्ध्यस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यो मया भुजः
Ma vishida naravyaghra naisha kashchinmayi sthite
Chhindhyasya dakshinam bahum chhinnah savyo maya bhujah
263.33
इत्येवं वदता तस्य भुजो रामेण पातितः
खड्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस्तिलकाण्डवत्
Ityevam vadata tasya bhujo ramena patitah
Khadgena bhrishatikshnena nikrittastilakandavat
263.34
ततोऽस्य दक्षिणं बाहुं खड्गेनाजघ्निवान्बली
सौमित्रिरपि संप्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम्
Tatosya dakshinam bahum khadgenajaghnivanbali
Saumitrirapi samprekshya bhrataram raghavam sthitam
263.35
पुनरभ्याहनत्पार्श्वे तद्रक्षो लक्ष्मणो भृशम्
गतासुरपतद्भूमौ कबन्धः सुमहांस्ततः
Punarabhyahanatparshve tadraksho lakshmano bhrisham
Gatasurapatadbhumau kabandhah sumahanstatah
263.36
तस्य देहाद्विनिःसृत्य पुरुषो दिव्यदर्शनः
ददृशे दिवमास्थाय दिवि सूर्य इव ज्वलन्
Tasya dehadvinihsritya purusho divyadarshanah
Dadrishe divamasthaya divi surya iva jvalan
263.37
पप्रच्छ रामस्तं वाग्मी कस्त्वं प्रब्रूहि पृच्छतः
कामया किमिदं चित्रमाश्चर्यं प्रतिभाति मे
Paprachchha ramastam vagmi kastvam prabruhi prichchhatah
Kamaya kimidam chitramashcharyam pratibhati me
263.38
तस्याचचक्षे गन्धर्वो विश्वावसुरहं नृप
प्राप्तो ब्रह्मानुशापेन योनिं राक्षससेविताम्
Tasyachachakshe gandharvo vishvavasuraham nripa
Prapto brahmanushapena yonim rakshasasevitam
263.39
रावणेन हृता सीता राज्ञा लङ्कानिवासिना
सुग्रीवमभिगच्छस्व स ते साह्यं करिष्यति
Ravanena hrita sita ragya lankanivasina
Sugrivamabhigachchhasva sa te sahyam karishyati
263.40
एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्डवायुता
ऋश्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी
Esha pampa shivajala hansakarandavayuta
Rishyamukasya shailasya sannikarshe tatakini
263.41
संवसत्यत्र सुग्रीवश्चतुर्भिः सचिवैः सह
भ्राता वानरराजस्य वालिनो हेममालिनः
Sanvasatyatra sugrivashchaturbhih sachivaih saha
Bhrata vanararajasya valino hemamalinah
263.42
एतावच्छक्यमस्माभिर्वक्तुं द्रष्टासि जानकीम्
ध्रुवं वानरराजस्य विदितो रावणालयः
Etavachchhakyamasmabhirvaktum drashtasi janakim
Dhruvam vanararajasya vidito ravanalayah
263.43
इत्युक्त्वान्तर्हितो दिव्यः पुरुषः स महाप्रभः
विस्मयं जग्मतुश्चोभौ तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ
Ityuktvantarhito divyah purushah sa mahaprabhah
Vismayam jagmatushchobhau tau virau ramalakshmanau