UtshovChapter 264
264.1
मार्कण्डेय उवाच
ततोऽविदूरे नलिनीं प्रभूतकमलोत्पलाम्
सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत्
Markandeya uvacha
Tatovidure nalinim prabhutakamalotpalam
Sitaharanaduhkhartah pampam ramah samasadat
264.2
मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृतगन्धिना
सेव्यमानो वने तस्मिञ्जगाम मनसा प्रियाम्
Marutena sushitena sukhenamritagandhina
Sevyamano vane tasminjagama manasa priyam
264.3
विललाप स राजेन्द्रस्तत्र कान्तामनुस्मरन्
कामबाणाभिसंतप्तः सौमित्रिस्तमथाब्रवीत्
Vilalapa sa rajendrastatra kantamanusmaran
Kamabanabhisantaptah saumitristamathabravit
264.4
न त्वामेवंविधो भावः स्प्रष्टुमर्हति मानद
आत्मवन्तमिव व्याधिः पुरुषं वृद्धशीलिनम्
Na tvamevanvidho bhavah sprashtumarhati manada
Atmavantamiva vyadhih purusham vriddhashilinam
264.5
प्रवृत्तिरुपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य च
तां त्वं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवोपपादय
Pravrittirupalabdha te vaidehya ravanasya cha
Tam tvam purushakarena buddhya chaivopapadaya
264.6
अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुंगवम्
मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस
Abhigachchhava sugrivam shailastham haripungavam
Mayi shishye cha bhritye cha sahaye cha samashvasa
264.7
एवं बहुविधैर्वाक्यैर्लक्ष्मणेन स राघवः
उक्तः प्रकृतिमापेदे कार्ये चानन्तरोऽभवत्
Evam bahuvidhairvakyairlakshmanena sa raghavah
Uktah prakritimapede karye chanantarobhavat
264.8
निषेव्य वारि पम्पायास्तर्पयित्वा पितॄनपि
प्रतस्थतुरुभौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
Nishevya vari pampayastarpayitva pitrinapi
Pratasthaturubhau virau bhratarau ramalakshmanau
264.9
तावृश्यमूकमभ्येत्य बहुमूलफलं गिरिम्
गिर्यग्रे वानरान्पञ्च वीरौ ददृशतुस्तदा
Tavrishyamukamabhyetya bahumulaphalam girim
Giryagre vanaranpancha virau dadrishatustada
264.10
सुग्रीवः प्रेषयामास सचिवं वानरं तयोः
बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तमिव स्थितम्
Sugrivah preshayamasa sachivam vanaram tayoh
Buddhimantam hanumantam himavantamiva sthitam
264.11
तेन संभाष्य पूर्वं तौ सुग्रीवमभिजग्मतुः
सख्यं वानरराजेन चक्रे रामस्ततो नृप
Tena sambhashya purvam tau sugrivamabhijagmatuh
Sakhyam vanararajena chakre ramastato nripa
264.12
तद्वासो दर्शयामासुस्तस्य कार्ये निवेदिते
वानराणां तु यत्सीता ह्रियमाणाभ्यवासृजत्
Tadvaso darshayamasustasya karye nivedite
Vanaranam tu yatsita hriyamanabhyavasrijat
264.13
तत्प्रत्ययकरं लब्ध्वा सुग्रीवं प्लवगाधिपम्
पृथिव्यां वानरैश्वर्ये स्वयं रामोऽभ्यषेचयत्
Tatpratyayakaram labdhva sugrivam plavagadhipam
Prithivyam vanaraishvarye svayam ramobhyashechayat
264.14
प्रतिजज्ञे च काकुत्स्थः समरे वालिनो वधम्
सुग्रीवश्चापि वैदेह्याः पुनरानयनं नृप
Pratijagye cha kakutsthah samare valino vadham
Sugrivashchapi vaidehyah punaranayanam nripa
264.15
इत्युक्त्वा समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम्
अभ्येत्य सर्वे किष्किन्धां तस्थुर्युद्धाभिकाङ्क्षिणः
Ityuktva samayam kritva vishvasya cha parasparam
Abhyetya sarve kishkindham tasthuryuddhabhikankshinah
264.16
सुग्रीवः प्राप्य किष्किन्धां ननादौघनिभस्वनः
नास्य तन्ममृषे वाली तं तारा प्रत्यषेधयत्
Sugrivah prapya kishkindham nanadaughanibhasvanah
Nasya tanmamrishe vali tam tara pratyashedhayat
264.17
यथा नदति सुग्रीवो बलवानेष वानरः
मन्ये चाश्रयवान्प्राप्तो न त्वं निर्गन्तुमर्हसि
Yatha nadati sugrivo balavanesha vanarah
Manye chashrayavanprapto na tvam nirgantumarhasi
264.18
हेममाली ततो वाली तारां ताराधिपाननाम्
प्रोवाच वचनं वाग्मी तां वानरपतिः पतिः
Hemamali tato vali taram taradhipananam
Provacha vachanam vagmi tam vanarapatih patih
264.19
सर्वभूतरुतज्ञा त्वं पश्य बुद्ध्या समन्विता
केनापाश्रयवान्प्राप्तो ममैष भ्रातृगन्धिकः
Sarvabhutarutagya tvam pashya buddhya samanvita
Kenapashrayavanprapto mamaisha bhratrigandhikah
264.20
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु तारा ताराधिपप्रभा
पतिमित्यब्रवीत्प्राज्ञा शृणु सर्वं कपीश्वर
Chintayitva muhurtam tu tara taradhipaprabha
Patimityabravitpragya shrinu sarvam kapishvara
264.21
हृतदारो महासत्त्वो रामो दशरथात्मजः
तुल्यारिमित्रतां प्राप्तः सुग्रीवेण धनुर्धरः
Hritadaro mahasattvo ramo dasharathatmajah
Tulyarimitratam praptah sugrivena dhanurdharah
264.22
भ्राता चास्य महाबाहुः सौमित्रिरपराजितः
लक्ष्मणो नाम मेधावी स्थितः कार्यार्थसिद्धये
Bhrata chasya mahabahuh saumitriraparajitah
Lakshmano nama medhavi sthitah karyarthasiddhaye
264.23
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमांश्चानिलात्मजः
जाम्बवानृक्षराजश्च सुग्रीवसचिवाः स्थिताः
Maindashcha dvividashchaiva hanumanshchanilatmajah
Jambavanriksharajashcha sugrivasachivah sthitah
264.24
सर्व एते महात्मानो बुद्धिमन्तो महाबलाः
अलं तव विनाशाय रामवीर्यव्यपाश्रयात्
Sarva ete mahatmano buddhimanto mahabalah
Alam tava vinashaya ramaviryavyapashrayat
264.25
तस्यास्तदाक्षिप्य वचो हितमुक्तं कपीश्वरः
पर्यशङ्कत तामीर्षुः सुग्रीवगतमानसाम्
Tasyastadakshipya vacho hitamuktam kapishvarah
Paryashankata tamirshuh sugrivagatamanasam
264.26
तारां परुषमुक्त्वा स निर्जगाम गुहामुखात्
स्थितं माल्यवतोऽभ्याशे सुग्रीवं सोऽभ्यभाषत
Taram parushamuktva sa nirjagama guhamukhat
Sthitam malyavatobhyashe sugrivam sobhyabhashata
264.27
असकृत्त्वं मया मूढ निर्जितो जीवितप्रियः
मुक्तो ज्ञातिरिति ज्ञात्वा का त्वरा मरणे पुनः
Asakrittvam maya mudha nirjito jivitapriyah
Mukto gyatiriti gyatva ka tvara marane punah
264.28
इत्युक्तः प्राह सुग्रीवो भ्रातरं हेतुमद्वचः
प्राप्तकालममित्रघ्नो रामं संबोधयन्निव
Ityuktah praha sugrivo bhrataram hetumadvachah
Praptakalamamitraghno ramam sambodhayanniva
264.29
हृतदारस्य मे राजन्हृतराज्यस्य च त्वया
किं नु जीवितसामर्थ्यमिति विद्धि समागतम्
Hritadarasya me rajanhritarajyasya cha tvaya
Kim nu jivitasamarthyamiti viddhi samagatam
264.30
एवमुक्त्वा बहुविधं ततस्तौ संनिपेततुः
समरे वालिसुग्रीवौ शालतालशिलायुधौ
Evamuktva bahuvidham tatastau sannipetatuh
Samare valisugrivau shalatalashilayudhau
264.31
उभौ जघ्नतुरन्योन्यमुभौ भूमौ निपेततुः
उभौ ववल्गतुश्चित्रं मुष्टिभिश्च निजघ्नतुः
Ubhau jaghnaturanyonyamubhau bhumau nipetatuh
Ubhau vavalgatushchitram mushtibhishcha nijaghnatuh
264.32
उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्तपरिक्षतौ
शुशुभाते तदा वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ
Ubhau rudhirasansiktau nakhadantaparikshatau
Shushubhate tada virau pushpitaviva kinshukau
264.33
न विशेषस्तयोर्युद्धे तदा कश्चन दृश्यते
सुग्रीवस्य तदा मालां हनूमान्कण्ठ आसजत्
Na visheshastayoryuddhe tada kashchana drishyate
Sugrivasya tada malam hanumankantha asajat
264.34
स मालया तदा वीरः शुशुभे कण्ठसक्तया
श्रीमानिव महाशैलो मलयो मेघमालया
Sa malaya tada virah shushubhe kanthasaktaya
Shrimaniva mahashailo malayo meghamalaya
264.35
कृतचिह्नं तु सुग्रीवं रामो दृष्ट्वा महाधनुः
विचकर्ष धनुःश्रेष्ठं वालिमुद्दिश्य लक्ष्यवत्
Kritachihnam tu sugrivam ramo drishtva mahadhanuh
Vichakarsha dhanuhshreshtham valimuddishya lakshyavat
264.36
विस्फारस्तस्य धनुषो यन्त्रस्येव तदा बभौ
वितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतो हृदि
Vispharastasya dhanusho yantrasyeva tada babhau
Vitatrasa tada vali sharenabhihato hridi
264.37
स भिन्नमर्माभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन्
ददर्शावस्थितं राममारात्सौमित्रिणा सह
Sa bhinnamarmabhihato vaktrachchhonitamudvaman
Dadarshavasthitam ramamaratsaumitrina saha
264.38
गर्हयित्वा स काकुत्स्थं पपात भुवि मूर्छितः
तारा ददर्श तं भूमौ तारापतिमिव च्युतम्
Garhayitva sa kakutstham papata bhuvi murchhitah
Tara dadarsha tam bhumau tarapatimiva chyutam
264.39
हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धां प्रत्यपद्यत
तां च तारापतिमुखीं तारां निपतितेश्वराम्
Hate valini sugrivah kishkindham pratyapadyata
Tam cha tarapatimukhim taram nipatiteshvaram
264.40
रामस्तु चतुरो मासान्पृष्ठे माल्यवतः शुभे
निवासमकरोद्धीमान्सुग्रीवेणाभ्युपस्थितः
Ramastu chaturo masanprishthe malyavatah shubhe
Nivasamakaroddhimansugrivenabhyupasthitah
264.41
रावणोऽपि पुरीं गत्वा लङ्कां कामबलात्कृतः
सीतां निवेशयामास भवने नन्दनोपमे
अशोकवनिकाभ्याशे तापसाश्रमसंनिभे
Ravanopi purim gatva lankam kamabalatkritah
Sitam niveshayamasa bhavane nandanopame
Ashokavanikabhyashe tapasashramasannibhe
264.42
भर्तृस्मरणतन्वङ्गी तापसीवेषधारिणी
उपवासतपःशीला तत्र सा पृथुलेक्षणा
उवास दुःखवसतीः फलमूलकृताशना
Bhartrismaranatanvangi tapasiveshadharini
Upavasatapahshila tatra sa prithulekshana
Uvasa duhkhavasatih phalamulakritashana
264.43
दिदेश राक्षसीस्तत्र रक्षणे राक्षसाधिपः
प्रासासिशूलपरशुमुद्गरालातधारिणीः
Didesha rakshasistatra rakshane rakshasadhipah
Prasasishulaparashumudgaralatadharinih
264.44
द्व्यक्षीं त्र्यक्षीं ललाटाक्षीं दीर्घजिह्वामजिह्विकाम्
त्रिस्तनीमेकपादां च त्रिजटामेकलोचनाम्
Dvyakshim tryakshim lalatakshim dirghajihvamajihvikam
Tristanimekapadam cha trijatamekalochanam
264.45
एताश्चान्याश्च दीप्ताक्ष्यः करभोत्कटमूर्धजाः
परिवार्यासते सीतां दिवारात्रमतन्द्रिताः
Etashchanyashcha diptakshyah karabhotkatamurdhajah
Parivaryasate sitam divaratramatandritah
264.46
तास्तु तामायतापाङ्गीं पिशाच्यो दारुणस्वनाः
तर्जयन्ति सदा रौद्राः परुषव्यञ्जनाक्षराः
Tastu tamayatapangim pishachyo darunasvanah
Tarjayanti sada raudrah parushavyanjanaksharah
264.47
खादाम पाटयामैनां तिलशः प्रविभज्य ताम्
येयं भर्तारमस्माकमवमन्येह जीवति
Khadama patayamainam tilashah pravibhajya tam
Yeyam bhartaramasmakamavamanyeha jivati
264.48
इत्येवं परिभर्त्सन्तीस्त्रास्यमाना पुनः पुनः
भर्तृशोकसमाविष्टा निःश्वस्येदमुवाच ताः
Ityevam paribhartsantistrasyamana punah punah
Bhartrishokasamavishta nihshvasyedamuvacha tah
264.49
आर्याः खादत मां शीघ्रं न मे लोभोऽस्ति जीविते
विना तं पुण्डरीकाक्षं नीलकुञ्चितमूर्धजम्
Aryah khadata mam shighram na me lobhosti jivite
Vina tam pundarikaksham nilakunchitamurdhajam
264.50
अप्येवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिता
शोषयिष्यामि गात्राणि व्याली तालगता यथा
Apyevaham nirahara jivitapriyavarjita
Shoshayishyami gatrani vyali talagata yatha
264.51
न त्वन्यमभिगच्छेयं पुमांसं राघवादृते
इति जानीत सत्यं मे क्रियतां यदनन्तरम्
Na tvanyamabhigachchheyam pumansam raghavadrite
Iti janita satyam me kriyatam yadanantaram
264.52
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राक्षस्यस्ताः खरस्वनाः
आख्यातुं राक्षसेन्द्राय जग्मुस्तत्सर्वमादितः
Tasyastadvachanam shrutva rakshasyastah kharasvanah
Akhyatum rakshasendraya jagmustatsarvamaditah
264.53
गतासु तासु सर्वासु त्रिजटा नाम राक्षसी
सान्त्वयामास वैदेहीं धर्मज्ञा प्रियवादिनी
Gatasu tasu sarvasu trijata nama rakshasi
Santvayamasa vaidehim dharmagya priyavadini
264.54
सीते वक्ष्यामि ते किंचिद्विश्वासं कुरु मे सखि
भयं ते व्येतु वामोरु शृणु चेदं वचो मम
Site vakshyami te kinchidvishvasam kuru me sakhi
Bhayam te vyetu vamoru shrinu chedam vacho mama
264.55
अविन्ध्यो नाम मेधावी वृद्धो राक्षसपुंगवः
स रामस्य हितान्वेषी त्वदर्थे हि स मावदत्
Avindhyo nama medhavi vriddho rakshasapungavah
Sa ramasya hitanveshi tvadarthe hi sa mavadat
264.56
सीता मद्वचनाद्वाच्या समाश्वास्य प्रसाद्य च
भर्ता ते कुशली रामो लक्ष्मणानुगतो बली
Sita madvachanadvachya samashvasya prasadya cha
Bharta te kushali ramo lakshmananugato bali
264.57
सख्यं वानरराजेन शक्रप्रतिमतेजसा
कृतवान्राघवः श्रीमांस्त्वदर्थे च समुद्यतः
Sakhyam vanararajena shakrapratimatejasa
Kritavanraghavah shrimanstvadarthe cha samudyatah
264.58
मा च तेऽस्तु भयं भीरु रावणाल्लोकगर्हितात्
नलकूबरशापेन रक्षिता ह्यस्यनिन्दिते
Ma cha testu bhayam bhiru ravanallokagarhitat
Nalakubarashapena rakshita hyasyanindite
264.59
शप्तो ह्येष पुरा पापो वधूं रम्भां परामृशन्
न शक्तो विवशां नारीमुपैतुमजितेन्द्रियः
Shapto hyesha pura papo vadhum rambham paramrishan
Na shakto vivasham narimupaitumajitendriyah
264.60
क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षितः
सौमित्रिसहितो धीमांस्त्वां चेतो मोक्षयिष्यति
Kshiprameshyati te bharta sugrivenabhirakshitah
Saumitrisahito dhimanstvam cheto mokshayishyati
264.61
स्वप्ना हि सुमहाघोरा दृष्टा मेऽनिष्टदर्शनाः
विनाशायास्य दुर्बुद्धेः पौलस्त्यकुलघातिनः
Svapna hi sumahaghora drishta menishtadarshanah
Vinashayasya durbuddheh paulastyakulaghatinah
264.62
दारुणो ह्येष दुष्टात्मा क्षुद्रकर्मा निशाचरः
स्वभावाच्छीलदोषेण सर्वेषां भयवर्धनः
Daruno hyesha dushtatma kshudrakarma nishacharah
Svabhavachchhiladoshena sarvesham bhayavardhanah
264.63
स्पर्धते सर्वदेवैर्यः कालोपहतचेतनः
मया विनाशलिङ्गानि स्वप्ने दृष्टानि तस्य वै
Spardhate sarvadevairyah kalopahatachetanah
Maya vinashalingani svapne drishtani tasya vai
264.64
तैलाभिषिक्तो विकचो मज्जन्पङ्के दशाननः
असकृत्खरयुक्ते तु रथे नृत्यन्निव स्थितः
Tailabhishikto vikacho majjanpanke dashananah
Asakritkharayukte tu rathe nrityanniva sthitah
264.65
कुम्भकर्णादयश्चेमे नग्नाः पतितमूर्धजाः
कृष्यन्ते दक्षिणामाशां रक्तमाल्यानुलेपनाः
Kumbhakarnadayashcheme nagnah patitamurdhajah
Krishyante dakshinamasham raktamalyanulepanah
264.66
श्वेतातपत्रः सोष्णीषः शुक्लमाल्यविभूषणः
श्वेतपर्वतमारूढ एक एव विभीषणः
Shvetatapatrah soshnishah shuklamalyavibhushanah
Shvetaparvatamarudha eka eva vibhishanah
264.67
सचिवाश्चास्य चत्वारः शुक्लमाल्यानुलेपनाः
श्वेतपर्वतमारूढा मोक्ष्यन्तेऽस्मान्महाभयात्
Sachivashchasya chatvarah shuklamalyanulepanah
Shvetaparvatamarudha mokshyantesmanmahabhayat
264.68
रामस्यास्त्रेण पृथिवी परिक्षिप्ता ससागरा
यशसा पृथिवीं कृत्स्नां पूरयिष्यति ते पतिः
Ramasyastrena prithivi parikshipta sasagara
Yashasa prithivim kritsnam purayishyati te patih
264.69
अस्थिसंचयमारूढो भुञ्जानो मधुपायसम्
लक्ष्मणश्च मया दृष्टो निरीक्षन्सर्वतो दिशः
Asthisanchayamarudho bhunjano madhupayasam
Lakshmanashcha maya drishto nirikshansarvato dishah
264.70
रुदती रुधिरार्द्राङ्गी व्याघ्रेण परिरक्षिता
असकृत्त्वं मया दृष्टा गच्छन्ती दिशमुत्तराम्
Rudati rudhirardrangi vyaghrena parirakshita
Asakrittvam maya drishta gachchhanti dishamuttaram
264.71
हर्षमेष्यसि वैदेहि क्षिप्रं भर्तृसमन्विता
राघवेण सह भ्रात्रा सीते त्वमचिरादिव
Harshameshyasi vaidehi kshipram bhartrisamanvita
Raghavena saha bhratra site tvamachiradiva
264.72
इति सा मृगशावाक्षी तच्छ्रुत्वा त्रिजटावचः
बभूवाशावती बाला पुनर्भर्तृसमागमे
Iti sa mrigashavakshi tachchhrutva trijatavachah
Babhuvashavati bala punarbhartrisamagame
264.73
यावदभ्यागता रौद्राः पिशाच्यस्ताः सुदारुणाः
ददृशुस्तां त्रिजटया सहासीनां यथा पुरा
Yavadabhyagata raudrah pishachyastah sudarunah
Dadrishustam trijataya sahasinam yatha pura