UtshovChapter 198
198.1
मार्कण्डेय उवाच
चिन्तयित्वा तदाश्चर्यं स्त्रिया प्रोक्तमशेषतः
विनिन्दन्स द्विजोऽऽत्मानमागस्कृत इवाबभौ
Markandeya uvacha
Chintayitva tadashcharyam striya proktamasheshatah
Vinindansa dvijotmanamagaskrita ivababhau
198.2
चिन्तयानः स धर्मस्य सूक्ष्मां गतिमथाब्रवीत्
श्रद्दधानेन भाव्यं वै गच्छामि मिथिलामहम्
Chintayanah sa dharmasya sukshmam gatimathabravit
Shraddadhanena bhavyam vai gachchhami mithilamaham
198.3
कृतात्मा धर्मवित्तस्यां व्याधो निवसते किल
तं गच्छाम्यहमद्यैव धर्मं प्रष्टुं तपोधनम्
Kritatma dharmavittasyam vyadho nivasate kila
Tam gachchhamyahamadyaiva dharmam prashtum tapodhanam
198.4
इति संचिन्त्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वचः
बलाकाप्रत्ययेनासौ धर्म्यैश्च वचनैः शुभैः
संप्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः
Iti sanchintya manasa shraddadhanah striya vachah
Balakapratyayenasau dharmyaishcha vachanaih shubhaih
Sampratasthe sa mithilam kautuhalasamanvitah
198.5
अतिक्रामन्नरण्यानि ग्रामांश्च नगराणि च
ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम्
Atikramannaranyani gramanshcha nagarani cha
Tato jagama mithilam janakena surakshitam
198.6
धर्मसेतुसमाकीर्णां यज्ञोत्सववतीं शुभाम्
गोपुराट्टालकवतीं गृहप्राकारशोभिताम्
Dharmasetusamakirnam yagyotsavavatim shubham
Gopurattalakavatim grihaprakarashobhitam
198.7
प्रविश्य स पुरीं रम्यां विमानैर्बहुभिर्वृताम्
पण्यैश्च बहुभिर्युक्तां सुविभक्तमहापथाम्
Pravishya sa purim ramyam vimanairbahubhirvritam
Panyaishcha bahubhiryuktam suvibhaktamahapatham
198.8
अश्वै रथैस्तथा नागैर्यानैश्च बहुभिर्वृताम्
हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सवसमाकुलाम्
Ashvai rathaistatha nagairyanaishcha bahubhirvritam
Hrishtapushtajanakirnam nityotsavasamakulam
198.9
सोऽपश्यद्बहुवृत्तान्तां ब्राह्मणः समतिक्रमन्
धर्मव्याधमपृच्छच्च स चास्य कथितो द्विजैः
Sopashyadbahuvrittantam brahmanah samatikraman
Dharmavyadhamaprichchhachcha sa chasya kathito dvijaih
198.10
अपश्यत्तत्र गत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम्
मार्गमाहिषमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम्
आकुलत्वात्तु क्रेतॄणामेकान्ते संस्थितो द्विजः
Apashyattatra gatva tam sunamadhye vyavasthitam
Margamahishamansani vikrinantam tapasvinam
Akulatvattu kretrinamekante sansthito dvijah
198.11
स तु ज्ञात्वा द्विजं प्राप्तं सहसा संभ्रमोत्थितः
आजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्त आसने
Sa tu gyatva dvijam praptam sahasa sambhramotthitah
Ajagama yato viprah sthita ekanta asane
198.12
व्याध उवाच
अभिवादये त्वा भगवन्स्वागतं ते द्विजोत्तम
अहं व्याधस्तु भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम्
Vyadha uvacha
Abhivadaye tva bhagavansvagatam te dvijottama
Aham vyadhastu bhadram te kim karomi prashadhi mam
198.13
एकपत्न्या यदुक्तोऽसि गच्छ त्वं मिथिलामिति
जानाम्येतदहं सर्वं यदर्थं त्वमिहागतः
Ekapatnya yaduktosi gachchha tvam mithilamiti
Janamyetadaham sarvam yadartham tvamihagatah
198.14
मार्कण्डेय उवाच
श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं स विप्रो भृशहर्षितः
द्वितीयमिदमाश्चर्यमित्यचिन्तयत द्विजः
Markandeya uvacha
Shrutva tu tasya tadvakyam sa vipro bhrishaharshitah
Dvitiyamidamashcharyamityachintayata dvijah
198.15
अदेशस्थं हि ते स्थानमिति व्याधोऽब्रवीद्द्विजम्
गृहं गच्छाव भगवन्यदि रोचयसेऽनघ
Adeshastham hi te sthanamiti vyadhobraviddvijam
Griham gachchhava bhagavanyadi rochayasenagha
198.16
बाढमित्येव संहृष्टो विप्रो वचनमब्रवीत्
अग्रतस्तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहान्प्रति
Badhamityeva sanhrishto vipro vachanamabravit
Agratastu dvijam kritva sa jagama grihanprati
198.17
प्रविश्य च गृहं रम्यमासनेनाभिपूजितः
पाद्यमाचमनीयं च प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः
Pravishya cha griham ramyamasanenabhipujitah
Padyamachamaniyam cha pratigrihya dvijottamah
198.18
ततः सुखोपविष्टस्तं व्याधं वचनमब्रवीत्
कर्मैतद्वै न सदृशं भवतः प्रतिभाति मे
अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा
Tatah sukhopavishtastam vyadham vachanamabravit
Karmaitadvai na sadrisham bhavatah pratibhati me
Anutapye bhrisham tata tava ghorena karmana
198.19
व्याध उवाच
कुलोचितमिदं कर्म पितृपैतामहं मम
वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज
Vyadha uvacha
Kulochitamidam karma pitripaitamaham mama
Vartamanasya me dharme sve manyum ma kritha dvija
198.20
धात्रा तु विहितं पूर्वं कर्म स्वं पालयाम्यहम्
प्रयत्नाच्च गुरू वृद्धौ शुश्रूषेऽहं द्विजोत्तम
Dhatra tu vihitam purvam karma svam palayamyaham
Prayatnachcha guru vriddhau shushrusheham dvijottama
198.21
सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च
देवतातिथिभृत्यानामवशिष्टेन वर्तये
Satyam vade nabhyasuye yathashakti dadami cha
Devatatithibhrityanamavashishtena vartaye
198.22
न कुत्सयाम्यहं किंचिन्न गर्हे बलवत्तरम्
कृतमन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजोत्तम
Na kutsayamyaham kinchinna garhe balavattaram
Kritamanveti kartaram pura karma dvijottama
198.23
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमिह लोकस्य जीवनम्
दण्डनीतिस्त्रयी विद्या तेन लोका भवन्त्युत
Krishigorakshyavanijyamiha lokasya jivanam
Dandanitistrayi vidya tena loka bhavantyuta
198.24
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा
Karma shudre krishirvaishye sangramah kshatriye smritah
Brahmacharyam tapo mantrah satyam cha brahmane sada
198.25
राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः
विकर्माणश्च ये केचित्तान्युनक्ति स्वकर्मसु
Raja prashasti dharmena svakarmaniratah prajah
Vikarmanashcha ye kechittanyunakti svakarmasu
198.26
भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानामधिपा हि ते
मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगमिवेषुभिः
Bhetavyam hi sada ragyam prajanamadhipa hi te
Marayanti vikarmastham lubdha mrigamiveshubhih
198.27
जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते
स्वकर्मनिरता वर्णाश्चत्वारोऽपि द्विजोत्तम
Janakasyeha viprarshe vikarmastho na vidyate
Svakarmanirata varnashchatvaropi dvijottama
198.28
स एष जनको राजा दुर्वृत्तमपि चेत्सुतम्
दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम्
Sa esha janako raja durvrittamapi chetsutam
Dandyam dande nikshipati tatha na glati dharmikam
198.29
सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति
श्रीश्च राज्यं च दण्डश्च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम
Suyuktacharo nripatih sarvam dharmena pashyati
Shrishcha rajyam cha dandashcha kshatriyanam dvijottama
198.30
राजानो हि स्वधर्मेण श्रियमिच्छन्ति भूयसीम्
सर्वेषामेव वर्णानां त्राता राजा भवत्युत
Rajano hi svadharmena shriyamichchhanti bhuyasim
Sarveshameva varnanam trata raja bhavatyuta
198.31
परेण हि हतान्ब्रह्मन्वराहमहिषानहम्
न स्वयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदा त्वहम्
Parena hi hatanbrahmanvarahamahishanaham
Na svayam hanmi viprarshe vikrinami sada tvaham
198.32
न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा ह्यहम्
सदोपवासी च तथा नक्तभोजी तथा द्विज
Na bhakshayami mansani ritugami tatha hyaham
Sadopavasi cha tatha naktabhoji tatha dvija
198.33
अशीलश्चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान्
प्राणिहिंसारतश्चापि भवते धार्मिकः पुनः
Ashilashchapi purusho bhutva bhavati shilavan
Pranihinsaratashchapi bhavate dharmikah punah
198.34
व्यभिचारान्नरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान्
अधर्मो वर्धते चापि संकीर्यन्ते तथा प्रजाः
Vyabhicharannarendranam dharmah sankiryate mahan
Adharmo vardhate chapi sankiryante tatha prajah
198.35
उरुण्डा वामनाः कुब्जाः स्थूलशीर्षास्तथैव च
क्लीबाश्चान्धाश्च जायन्ते बधिरा लम्बचूचुकाः
पार्थिवानामधर्मत्वात्प्रजानामभवः सदा
Urunda vamanah kubjah sthulashirshastathaiva cha
Klibashchandhashcha jayante badhira lambachuchukah
Parthivanamadharmatvatprajanamabhavah sada
198.36
स एष राजा जनकः सर्वं धर्मेण पश्यति
अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा
Sa esha raja janakah sarvam dharmena pashyati
Anugrihnanprajah sarvah svadharmaniratah sada
198.37
ये चैव मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः
सर्वान्सुपरिणीतेन कर्मणा तोषयाम्यहम्
Ye chaiva mam prashansanti ye cha nindanti manavah
Sarvansuparinitena karmana toshayamyaham
198.38
ये जीवन्ति स्वधर्मेण संभुञ्जन्ते च पार्थिवाः
न किंचिदुपजीवन्ति दक्षा उत्थानशीलिनः
Ye jivanti svadharmena sambhunjante cha parthivah
Na kinchidupajivanti daksha utthanashilinah
198.39
शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता
यथार्हं प्रतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया
त्यागान्नान्यत्र मर्त्यानां गुणास्तिष्ठन्ति पूरुषे
Shaktyannadanam satatam titiksha dharmanityata
Yatharham pratipuja cha sarvabhuteshu vai daya
Tyagannanyatra martyanam gunastishthanti purushe
198.40
मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः
न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत्
Mrishavadam pariharetkuryatpriyamayachitah
Na cha kamanna sanrambhanna dveshaddharmamutsrijet
198.41
प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत्
न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु न च धर्मं परित्यजेत्
Priye natibhrisham hrishyedapriye na cha sanjvaret
Na muhyedarthakrichchhreshu na cha dharmam parityajet
198.42
कर्म चेत्किंचिदन्यत्स्यादितरन्न समाचरेत्
यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत्
Karma chetkinchidanyatsyaditaranna samacharet
Yatkalyanamabhidhyayettatratmanam niyojayet
198.43
न पापं प्रति पापः स्यात्साधुरेव सदा भवेत्
आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुमिच्छति
Na papam prati papah syatsadhureva sada bhavet
Atmanaiva hatah papo yah papam kartumichchhati
198.44
कर्म चैतदसाधूनां वृजिनानामसाधुवत्
न धर्मोऽस्तीति मन्वानाः शुचीनवहसन्ति ये
अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः
Karma chaitadasadhunam vrijinanamasadhuvat
Na dharmostiti manvanah shuchinavahasanti ye
Ashraddadhana dharmasya te nashyanti na sanshayah
198.45
महादृतिरिवाध्मातः पापो भवति नित्यदा
मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं भवेत्
दर्शयत्यन्तरात्मानं दिवा रूपमिवांशुमान्
Mahadritirivadhmatah papo bhavati nityada
Mudhanamavaliptanamasaram bhashitam bhavet
Darshayatyantaratmanam diva rupamivanshuman
198.46
न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया
अपि चेह मृजा हीनः कृतविद्यः प्रकाशते
Na loke rajate murkhah kevalatmaprashansaya
Api cheha mrija hinah kritavidyah prakashate
198.47
अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन्
न कश्चिद्गुणसंपन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते
Abruvankasyachinnindamatmapujamavarnayan
Na kashchidgunasampannah prakasho bhuvi drishyate
198.48
विकर्मणा तप्यमानः पापाद्विपरिमुच्यते
नैतत्कुर्यां पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते
Vikarmana tapyamanah papadviparimuchyate
Naitatkuryam punariti dvitiyatparimuchyate
198.49
कर्मणा येन तेनेह पापाद्द्विजवरोत्तम
एवं श्रुतिरियं ब्रह्मन्धर्मेषु परिदृश्यते
Karmana yena teneha papaddvijavarottama
Evam shrutiriyam brahmandharmeshu paridrishyate
198.50
पापान्यबुद्ध्वेह पुरा कृतानि; प्राग्धर्मशीलो विनिहन्ति पश्चात्
धर्मो ब्रह्मन्नुदते पूरुषाणां; यत्कुर्वते पापमिह प्रमादात्
Papanyabuddhveha pura kritani; pragdharmashilo vinihanti pashchat
Dharmo brahmannudate purushanam; yatkurvate papamiha pramadat
198.51
पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्मीति पूरुषः
चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः
Papam kritva hi manyeta nahamasmiti purushah
Chikirshedeva kalyanam shraddadhanonasuyakah
198.52
वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणोति यः
पापं चेत्पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते
मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रैरिव चन्द्रमाः
Vasanasyeva chhidrani sadhunam vivrinoti yah
Papam chetpurushah kritva kalyanamabhipadyate
Muchyate sarvapapebhyo mahabhrairiva chandramah
198.53
यथादित्यः समुद्यन्वै तमः सर्वं व्यपोहति
एवं कल्याणमातिष्ठन्सर्वपापैः प्रमुच्यते
Yathadityah samudyanvai tamah sarvam vyapohati
Evam kalyanamatishthansarvapapaih pramuchyate
198.54
पापानां विद्ध्यधिष्ठानं लोभमेव द्विजोत्तम
लुब्धाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः
अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः
Papanam viddhyadhishthanam lobhameva dvijottama
Lubdhah papam vyavasyanti nara natibahushrutah
Adharma dharmarupena trinaih kupa ivavritah
198.55
तेषां दमः पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रिताः
सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः
Tesham damah pavitrani pralapa dharmasanshritah
Sarvam hi vidyate teshu shishtacharah sudurlabhah
198.56
मार्कण्डेय उवाच
स तु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याधमपृच्छत
शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम
एतन्महामते व्याध प्रब्रवीहि यथातथम्
Markandeya uvacha
Sa tu vipro mahapragyo dharmavyadhamaprichchhata
Shishtacharam kathamaham vidyamiti narottama
Etanmahamate vyadha prabravihi yathatatham
198.57
व्याध उवाच
यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम
पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा
Vyadha uvacha
Yagyo danam tapo vedah satyam cha dvijasattama
Panchaitani pavitrani shishtachareshu nityada
198.58
कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम्
धर्म इत्येव संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
Kamakrodhau vashe kritva dambham lobhamanarjavam
Dharma ityeva santushtaste shishtah shishtasammatah
198.59
न तेषां विद्यतेऽवृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम्
आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम्
Na tesham vidyatevrittam yagyasvadhyayashilinam
Acharapalanam chaiva dvitiyam shishtalakshanam
198.60
गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च
एतच्चतुष्टयं ब्रह्मञ्शिष्टाचारेषु नित्यदा
Gurushushrushanam satyamakrodho danameva cha
Etachchatushtayam brahmanshishtachareshu nityada
198.61
शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः
यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतोऽन्यथा
Shishtachare manah kritva pratishthapya cha sarvashah
Yamayam labhate tushtim sa na shakya hyatonyatha
198.62
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः
दमस्योपनिषत्त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा
Vedasyopanishatsatyam satyasyopanishaddamah
Damasyopanishattyagah shishtachareshu nityada
198.63
ये तु धर्ममसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः
अपथा गच्छतां तेषामनुयातापि पीड्यते
Ye tu dharmamasuyante buddhimohanvita narah
Apatha gachchhatam teshamanuyatapi pidyate
198.64
ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः
धर्म्यं पन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः
Ye tu shishtah suniyatah shrutityagaparayanah
Dharmyam panthanamarudhah satyadharmaparayanah
198.65
नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता नराः
उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः
Niyachchhanti param buddhim shishtacharanvita narah
Upadhyayamate yuktah sthitya dharmarthadarshinah
198.66
नास्तिकान्भिन्नमर्यादान्क्रूरान्पापमतौ स्थितान्
त्यज ताञ्ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च
Nastikanbhinnamaryadankruranpapamatau sthitan
Tyaja tangyanamashritya dharmikanupasevya cha
198.67
कामलोभग्रहाकीर्णां पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर
Kamalobhagrahakirnam panchendriyajalam nadim
Navam dhritimayim kritva janmadurgani santara
198.68
क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान्
शिष्टाचारे भवेत्साधू रागः शुक्लेव वाससि
Kramena sanchito dharmo buddhiyogamayo mahan
Shishtachare bhavetsadhu ragah shukleva vasasi
198.69
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम्
अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः
सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः
Ahinsa satyavachanam sarvabhutahitam param
Ahinsa paramo dharmah sa cha satye pratishthitah
Satye kritva pratishtham tu pravartante pravrittayah
198.70
सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम्
आचारश्च सतां धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः
Satyameva gariyastu shishtacharanishevitam
Acharashcha satam dharmah santashchacharalakshanah
198.71
यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः स्वां स्वां प्रकृतिमश्नुते
पापात्मा क्रोधकामादीन्दोषानाप्नोत्यनात्मवान्
Yo yathaprakritirjantuh svam svam prakritimashnute
Papatma krodhakamadindoshanapnotyanatmavan
198.72
आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः
अनाचारस्त्वधर्मेति एतच्छिष्टानुशासनम्
Arambho nyayayukto yah sa hi dharma iti smritah
Anacharastvadharmeti etachchhishtanushasanam
198.73
अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः
ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते
Akrudhyantonasuyanto nirahankaramatsarah
Rijavah shamasampannah shishtachara bhavanti te
198.74
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः
गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत
Traividyavriddhah shuchayo vrittavanto manasvinah
Gurushushrushavo dantah shishtachara bhavantyuta
198.75
तेषामदीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम्
स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति
Teshamadinasattvanam dushkaracharakarmanam
Svaih karmabhih satkritanam ghoratvam sampranashyati
198.76
तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्
धर्मं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः
Tam sadacharamashcharyam puranam shashvatam dhruvam
Dharmam dharmena pashyantah svargam yanti manishinah
198.77
आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः
श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः ते सन्तः स्वर्गगामिनः
Astika manahinashcha dvijatijanapujakah
Shrutavrittopasampannah te santah svargagaminah
198.78
वेदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः
शिष्टाचीर्णश्च शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम्
Vedoktah paramo dharmo dharmashastreshu chaparah
Shishtachirnashcha shishtanam trividham dharmalakshanam
198.79
पारणं चापि विद्यानां तीर्थानामवगाहनम्
क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम्
Paranam chapi vidyanam tirthanamavagahanam
Kshama satyarjavam shaucham shishtacharanidarshanam
198.80
सर्वभूतदयावन्तो अहिंसानिरताः सदा
परुषं न प्रभाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः
Sarvabhutadayavanto ahinsaniratah sada
Parusham na prabhashante sada santo dvijapriyah
198.81
शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये
विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
Shubhanamashubhanam cha karmanam phalasanchaye
Vipakamabhijananti te shishtah shishtasammatah
198.82
न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः
सन्तः स्वर्गजितः शुक्लाः संनिविष्टाश्च सत्पथे
Nyayopeta gunopetah sarvalokahitaishinah
Santah svargajitah shuklah sannivishtashcha satpathe
198.83
दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः
सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
Datarah sanvibhaktaro dinanugrahakarinah
Sarvabhutadayavantaste shishtah shishtasammatah
198.84
सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः
दाननित्याः सुखाँल्लोकानाप्नुवन्तीह च श्रियम्
Sarvapujyah shrutadhanastathaiva cha tapasvinah
Dananityah sukhanllokanapnuvantiha cha shriyam
198.85
पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः
अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः
Pidaya cha kalatrasya bhrityanam cha samahitah
Atishaktya prayachchhanti santah sadbhih samagatah
198.86
लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्ममात्महितानि च
एवं सन्तो वर्तमाना एधन्ते शाश्वतीः समाः
Lokayatram cha pashyanto dharmamatmahitani cha
Evam santo vartamana edhante shashvatih samah
198.87
अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यमथार्जवम्
अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः
Ahinsa satyavachanamanrishansyamatharjavam
Adroho natimanashcha hristitiksha damah shamah
198.88
धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः
अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसत्कृताः
Dhimanto dhritimantashcha bhutanamanukampakah
Akamadveshasanyuktaste santo lokasatkritah
198.89
त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तमनुत्तमम्
न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत्
Trinyeva tu padanyahuh satam vrittamanuttamam
Na druhyechchaiva dadyachcha satyam chaiva sada vadet
198.90
सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः
गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानमुत्तमम्
शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः
Sarvatra cha dayavantah santah karunavedinah
Gachchhantiha susantushta dharmyam panthanamuttamam
Shishtachara mahatmano yesham dharmah sunishchitah
198.91
अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता
कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम्
Anasuya kshama shantih santoshah priyavadita
Kamakrodhaparityagah shishtacharanishevanam
198.92
कर्मणा श्रुतसंपन्नं सतां मार्गमनुत्तमम्
शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं धर्मेष्वतन्द्रिताः
Karmana shrutasampannam satam margamanuttamam
Shishtacharam nishevante nityam dharmeshvatandritah
198.93
प्रज्ञाप्रासादमारुह्य मुह्यतो महतो जनान्
प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम
अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम
Pragyaprasadamaruhya muhyato mahato janan
Prekshanto lokavrittani vividhani dvijottama
Atipunyani papani tani dvijavarottama
198.94
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्
शिष्टाचारगुणान्ब्रह्मन्पुरस्कृत्य द्विजर्षभ
Etatte sarvamakhyatam yathapragyam yathashrutam
Shishtacharagunanbrahmanpuraskritya dvijarshabha